Εισαγωγή

Από την εποχή που εμφανίστηκαν τα πρώτα μικρόμυαλα ανθρωποειδή, οι αυστραλοπίθηκοι, ως τις μέρες μας έχει μεσολαβήσει ουσιαστικά μόνο μια στιγμή στην ιστορία του σύμπαντος. Η στιγμή αυτή είναι εκπληκτική, ειδικά αν αναλογιστούμε την ανθρώπινη πρόοδο στη διάρκεια των δυο τελευταίων αιώνων. Ενώ οι δυο παγκόσμιοι πόλεμοι κλόνισαν σοβαρά την πίστη στις ανθρώπινες ικανότητες, η τρομακτική αύξηση του ελέγχου που ασκεί ο άνθρωπος πάνω στη φύση, έχει δημιουργήσει αξεπέραστα ηθικά διλήμματα, σε σημείο μάλιστα που ίσως μελλοντικά χρειαστεί να επαναπροσδιοριστεί το κατεξοχήν φιλοσοφικό ερώτημα: τι είναι ο άνθρωπος. Και αν κάποτε ο Οιδίποδας έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας, προσφέροντας έτσι μια κάποια απάντηση στο βασανιστικό αυτό ερώτημα, η πορεία προς την αυτοσυνειδησία δε σταμάτησε βέβαια στην αυτοτύφλωση του Οιδίποδα.
Στην προσπάθεια να οριστούν τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά, έχουν χρησιμοποιηθεί διάφοροι όροι που περιγράφουν συγκεκριμένες δραστηριότητες και φυσικά δεν εξαντλούν όλες τις διαστάσεις της ανθρώπινης δομής. Homo erectus, homo faber, homo politicus, homo violens είναι μερικοί από αυτούς. Ως homo bellicosus(=φιλοπόλεμος άνθρωπος) μπορούμε να ορίσουμε την αποτρόπαια εξέλιξη του homo violens, που απελευθερωμένος από κάθε λογής αναστολές εγκαινιάζει μια νέα μορφή ηθικής, την ηθική της έσχατης βίας. Όσο παράλογη και αν ακούγεται αυτή η διαπίστωση, υπάρχουν κανόνες που πλαισιώνουν τις πολεμικές συγκρούσεις, καθώς και συγκροτημένες αντιλήψεις και πρακτικές που οδηγούν στη συστηματική εξολόθρευση του αντιπάλου. Ο πόλεμος απηχεί τη θεσμοθετημένη βία και προϋποθέτει την ύπαρξη οργανωμένης επιθετικής συμπεριφοράς από ομάδες ατόμων με έντονη κοινωνική συνείδηση, που είναι αποφασισμένες για την τελική προσωπική θυσία. Αυτή βέβαια η εξιδανικευμένη εικόνα του πολέμου είναι πάντα η αρχή της φρίκης, αφού δεν αργεί να μεταμορφωθεί σε ένα παραλήρημα μίσους με σφαγές, βιασμούς και με ήδη προσχεδιασμένες γενοκτονίες. Το φρικιαστικό φαινόμενο του πολέμου είναι άρρηκτα δεμένο με την ιστορία της ανθρώπινης κοινωνίας. Βασισμένος στην ανεξάντλητη ικανότητά του για το κακό, ο άνθρωπος έχει σημαδέψει την ιστορία του με οδύνες και καταστροφές. Θρίαμβοι χωρίς αιματοχυσίες είναι σπάνιοι, ενώ από την άλλη θαυμαστά επιτεύγματα πολεμικής τεχνολογίας έχουν ενσωματωθεί με τέτοια πανουργία στην καθημερινή μας ζωή, ώστε να μη θυμίζουν την ασφυκτική οσμή του πολέμου και να θεωρούνται ως κάτι δεδομένο. Ο πόνος έχει χαράξει βαθιά τους αιώνες της ανθρώπινης προόδου. Τα ανώνυμα εκατομμύρια των ανθρώπων έζησαν και συνεχίζουν να ζουν μες την αθλιότητα. Και αν η ενασχόληση με το παρελθόν εμπνέει συχνά μια αυτονόητη αισιοδοξία, αφού μέσα από τις θαυμαστές πολιτιστικές δημιουργίες φαίνονται καθαρά τα στάδια της βιολογικής και κοινωνικής εξέλιξης του ανθρώπου, αψευδείς μαρτυρίες της συνεχούς βελτίωσης και προόδου, δεν παύει η όποια βεβαιότητα να βαδίζει δίπλα-δίπλα με την αισιοδοξία ή την άγνοια.

Μπορεί ένας μυθιστοριογράφος να γράψει φιλοσοφικά; Ακόμα και εκείνοι οι συγγραφείς που θεωρητικά αποκαλούνται “φιλοσοφικοί” συχνά απαντούν μʼ ένα εμφατικό όχι. Η Iris Murdoch, η επί μακρόν φιλόσοφος του πανεπιστημίου της Οξφόρδης και συγγραφέας 26 μυθιστορημάτων που πραγματεύονται διανοητικά θέματα όπως η συνείδηση και η ηθική, επιχειρηματολόγησε πως η φιλοσοφία και η λογοτεχνία είναι ανταγωνιστικές μεταξύ τους. Η φιλοσοφία απαιτεί αναλυτική σκέψη για να επιλύσει θεμελιώδη προβλήματα χρησιμοποιώντας μια “αυστηρή, ανιδιοτελή, αμερόληπτη” γραφή, είπε σε μια συνέντευξή της σε εκπομπή του BBC το 1978, ενώ η λογοτεχνία στρέφεται στην φαντασία για να μας δείξει κάτι “μυστηριώδες, αμφίσημο, πρόσκαιρο” σχετικά με τον κόσμο. H όποια ύπαρξη φιλοσοφικών ιδεών στα μυθιστορήματα της ήταν ένας δευτερεύον αντικατοπτρισμός των όσων τύχαινε να γνωρίζει. “Αν είχα γνώσεις για τα ιστιοφόρα θα έγραφα για ιστιοφόρα” είπε. “Και κατά κάποιο τρόπο, σαν μυθιστοριογράφος, θα προτιμούσα να γνωρίζω για ιστιοφόρα παρά φιλοσοφία.”
Κάποιοι μυθιστοριογράφοι με φιλοσοφικό υπόβαθρο θυμούνται έντονα πως ένιωσαν όταν αντιμετώπισαν για πρώτη φορά την απόλυτη άποψη της Murdoch. Η Rebecca Newberger Goldstein, της οποίας το πρώτο μυθιστόρημα, “The Mind-Body Problem” (1983), εκδόθηκε αφότου απέκτησε ένα διδακτορικό στην Φιλοσοφία από το πανεπιστήμιο του Princeton, θυμάται ότι ένιωσε απογοητευμένη και μπερδεμένη όταν πρωτοδιάβασε το βιβλίο της Murdoch. “Δεν έμοιαζε να ανταποκρίνεται στην αλήθεια” μου είπε. “Αλλά πως θα μπορούσε η Murdoch να μην είναι ειλικρινής για ένα τόσο εξέχον ζήτημα της διανοητικής και καλλιτεχνικής της ζωής;”.

Η ιστορία του Περιοδικού Intellectum: τεύχη 1-7

Θα μιλήσουν:
Στέλιος Κούλογλου, δημοσιογράφος
Βίκτωρ Τσιλώνης, δικηγόρος- αρχισυντάκτης του περιοδικού Intellectum
Βασίλης Χατζηιακώβου, διευθυντής του βιβλιοπωλείου IANOS
Σοφία Γιοβάνογλου, διδάκτωρ Νομικής- σύμβουλος έκδοσης του περιοδικού Intellectum
Σωτήρης Παστάκας, ιδρυτής του www.poiein.gr
Βασίλης Αλεξίου, επίκουρος καθηγητής λογοτεχνίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Εικαστική έκθεση με τους: Δημήτρη Καρλαφτόπουλο, Λίλα Αγραφιώτη, Βασίλη Καρκατσέλη,Γωγώ Γρηγοριάδου, Αργύρη Λιαπόπουλο, Γιώργο Νέση.

Μουσική: ο Jargon από τους Verbal Delirium

Από το τεύχος 8, που θα κυκλοφορήσει τον Ιούνιο 2011, ένθετο ΠΟΙΕΙΝ τεύχος 1, 16/σέλιδο με ποιήματα και ζωγραφιές που θα συνοδεύει πλέον το INTELLECTUM. To πρώτο τεύχος ανάλαβε να το ζωγραφήσει ο Akanthos.

Ένα traverso στους καιρούς με τον Τσε και τον Καββαδία.
Σχόλιο στο περιθώριο του ποιήματος «Guevara».
Η διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην Ελευθερία και τη διαλεκτική «αφέντη-δούλου» στα πρόσφατα χρόνια διασταυρώνεται με τη σημαίνουσα μα και αινιγματική προσωπικότητα του Ερνέστο Τσε Γουεβάρα. Η γόνιμη αυτή συνάφεια, όπως είναι φυσικό, επηρέασε και επηρεάζει πολλές μορφές της Τέχνης. Πολλά είναι τα δημιουργήματα ανά την υφήλιο από τη συνάντηση ειδικότερα της λογοτεχνίας με την προβληματική της Επανάστασης μέσα από το πρόσωπο και το βίο του επαναστάτη μαρξιστή ηγέτη. Στην πραγματικότητα μια (υπό διαμόρφωση) έρευνα για τον εντοπισμό δεδομένων γύρω από τις απηχήσεις της δράσης και της δολοφονίας του Γκεβάρα σε ελληνικά λογοτεχνικά έργα συναντά αναπόφευκτα τον Νίκο Καββαδία και το ποίημα «Guevara», καθώς αυτό ξεχωρίζει ποιοτικά ανάμεσα σε πολλές δημιουργίες που γράφτηκαν με αφορμή τον θάνατο του Τσε ή μετά απʼ αυτόν .
Ο Νίκος Καββαδίας έδωσε ένα ξεχωριστό ποιητικό και πεζογραφικό έργο, προβάλλοντας μια ιδιαίτερη λυρική γραφή. Αρκετές αναφορές και νύξεις στο έργο του αγγίζουν θέματα κοινωνικά και πολιτικά. Υπάρχουν όμως ορισμένα ποιήματά του που, επειδή ακουμπούν σε εμπνεύσεις και θέματα δεμένα με σημαντικά γεγονότα, μπορούν υπό μία έννοια να ενταχθούν στη «λογοτεχνία της αντίστασης».

Με αφορμή το βιβλίο της Χρύσας Χρονοπούλου – Πανταζή, Ρόζα Ιμβριώτη, “Της ζωής και του Σχολείου”, Εμπειρία 2011.

Ο πολιτειακός στοχασμός στη ζωή και το έργο της Ρόζας Ιμβριώτη είναι μια όψη της δημόσιας σφαίρας τόσο του μεσοπόλεμου, όσο και των χρόνων που ακολούθησαν, από τη κατοχή μέχρι τους συνταγματάρχες και την μεταπολίτευση. Άλλες όψεις του έργου της είναι το φύλο και οι γυναίκες, η διδακτική της ιστορίας, το εννιάχρονο σχολείο, η ειδική αγωγή για τα διανοητικώς καθυστερημένα παιδιά, η πολιτική της στράτευση στον κομουνισμό, το κοινωνικό κίνημα της νεολαίας, η φιλοσοφία και η πολιτική συγκυρία. Το βιβλίο της Χρύσας Χρονοπούλου – Πανταζή, Ρόζα Ιμβριώτη, Της ζωής και του Σχολείου (Εμπειρία 2011), αναδεικνύει την πάλη του επιστήμονα με τις πηγές, τόσο να βρεθούν όσο και να είναι προσβάσιμες, τα ζητήματα μεθοδολογίας, πως το θεωρούμενο πρόσωπο ως έκφανση ζωής είναι ερμηνεύσιμο, την αναπλαισίωση των κειμένων προκείμενου να καθίστανται λειτουργικά στην ανάγνωση τους τόσο για την εποχή τους όσο και τη δική μας, τις κεντρικές ιδέες αλλά και τις διαφυγές ζητημάτων που μένουν εκκρεμή να περιμένουν νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Και η ματιά της πρόσληψης, η δική μου εδώ, είναι αυτή που προσθέτει με την δυνατότητα που δίνει η συγγραφέας νοήματα που διατρέχουν τον στοχασμό και τον συσχετίζουν με τον διάλογο, την δυνατότητα να αναβληθεί το οριστικό τέλος της ερμηνείας.
Η πολιτειότητα στη ζωή και το έργο της Ρόζας Ιμβριώτη έχει ένα μεταβαλλόμενο περιεχόμενο: στο μεσοπόλεμο ταυτίζεται περισσότερο με την κοινότητα και το πολίτη, στην κατοχή με το αντιφασιστικό αγώνα και την συγγραφή του βιβλίου Τα αετόπουλα και στα μεταπολεμικά χρόνια με την ολοκλήρωση της δημοκρατίας στο σχολείο και την κοινωνία και το μάθημα της Κοινωνικής Και Πολιτικής αγωγής. Με το κείμενο εδώ θα παρακολουθήσουμε αυτή τη πορεία για να καταλήξουμε στα μεταπολιτευτικά γραπτά της και τα ζητήματα που εγείρουν. Το θέμα μας είναι η πολιτική μέσα ή έξω από τα σχολεία, η επιβίωση ακόμα αντιλήψεων που κάνουν ταμπού την πολιτική στα σχολεία μας και την επικαιρότητα του στοχασμού της Ρόζας σε ζητήματα εκτροπής του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής αγωγής σε πιο ριζοσπαστική κατεύθυνση.