Με αφορμή το βιβλίο της Χρύσας Χρονοπούλου – Πανταζή, Ρόζα Ιμβριώτη, “Της ζωής και του Σχολείου”, Εμπειρία 2011.

Ο πολιτειακός στοχασμός στη ζωή και το έργο της Ρόζας Ιμβριώτη είναι μια όψη της δημόσιας σφαίρας τόσο του μεσοπόλεμου, όσο και των χρόνων που ακολούθησαν, από τη κατοχή μέχρι τους συνταγματάρχες και την μεταπολίτευση. Άλλες όψεις του έργου της είναι το φύλο και οι γυναίκες, η διδακτική της ιστορίας, το εννιάχρονο σχολείο, η ειδική αγωγή για τα διανοητικώς καθυστερημένα παιδιά, η πολιτική της στράτευση στον κομουνισμό, το κοινωνικό κίνημα της νεολαίας, η φιλοσοφία και η πολιτική συγκυρία. Το βιβλίο της Χρύσας Χρονοπούλου – Πανταζή, Ρόζα Ιμβριώτη, Της ζωής και του Σχολείου (Εμπειρία 2011), αναδεικνύει την πάλη του επιστήμονα με τις πηγές, τόσο να βρεθούν όσο και να είναι προσβάσιμες, τα ζητήματα μεθοδολογίας, πως το θεωρούμενο πρόσωπο ως έκφανση ζωής είναι ερμηνεύσιμο, την αναπλαισίωση των κειμένων προκείμενου να καθίστανται λειτουργικά στην ανάγνωση τους τόσο για την εποχή τους όσο και τη δική μας, τις κεντρικές ιδέες αλλά και τις διαφυγές ζητημάτων που μένουν εκκρεμή να περιμένουν νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Και η ματιά της πρόσληψης, η δική μου εδώ, είναι αυτή που προσθέτει με την δυνατότητα που δίνει η συγγραφέας νοήματα που διατρέχουν τον στοχασμό και τον συσχετίζουν με τον διάλογο, την δυνατότητα να αναβληθεί το οριστικό τέλος της ερμηνείας.
Η πολιτειότητα στη ζωή και το έργο της Ρόζας Ιμβριώτη έχει ένα μεταβαλλόμενο περιεχόμενο: στο μεσοπόλεμο ταυτίζεται περισσότερο με την κοινότητα και το πολίτη, στην κατοχή με το αντιφασιστικό αγώνα και την συγγραφή του βιβλίου Τα αετόπουλα και στα μεταπολεμικά χρόνια με την ολοκλήρωση της δημοκρατίας στο σχολείο και την κοινωνία και το μάθημα της Κοινωνικής Και Πολιτικής αγωγής. Με το κείμενο εδώ θα παρακολουθήσουμε αυτή τη πορεία για να καταλήξουμε στα μεταπολιτευτικά γραπτά της και τα ζητήματα που εγείρουν. Το θέμα μας είναι η πολιτική μέσα ή έξω από τα σχολεία, η επιβίωση ακόμα αντιλήψεων που κάνουν ταμπού την πολιτική στα σχολεία μας και την επικαιρότητα του στοχασμού της Ρόζας σε ζητήματα εκτροπής του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής αγωγής σε πιο ριζοσπαστική κατεύθυνση.
Στις μεσοπολεμικές εκσυγχρονιστικές διαδικασίες, με κύριο χαρακτηριστικό την κρίση, η εισαγωγή της Πολιτικής Αγωγής το 1929 και η έναρξη της διδασκαλίας της το 1934 της συνοδεύεται από τη προβληματική της σχολικής κοινότητας, είτε από τη σκοπιά του συντηρητικού περιεχομένου της είτε από τη σκοπιά του ριζοσπαστικού. Από το πρώτο βιβλίο αγωγής του πολίτη στην Ελλάδα, του Ιουλίου Σίμωνος Ο μικρός πολίτης (1880) και τις πρώτες δημόσιες αναφορές στις αρχές του 20ου αιώνα για την αναγκαιότητα μιας «πολιτικής αγωγής» αλλά και μέχρι την θέσπιση του κρατικού συγγράμματος το 1934, η επιστημολογική συγκρότηση του πολιτικού με τη μορφή της διδασκαλίας της πολιτικής ως μαθήματος στην εκπαίδευση είναι μεταξύ της κοινότητας και της κοινωνίας, μεταξύ της υπακοής και της συμμετοχής, μεταξύ του υπηκόου πολίτη και του συμμετοχικού πολίτη.
Η ιστορικότητα της κατασκευής της πολιτικής ως αγωγής ανάμεσα σε άλλες μορφές αγωγής, η οποία μπορεί να λάβει χώρα στην εκπαίδευση, συσχετίστηκε με τις αναπλαισιώσεις της έννοιας από τα πολιτικά καθεστώτα του μεσοπόλεμου, από τις εκσυγχρονιστικές τάσεις του φιλελευθερισμού και των διανοουμένων, από την εισαγωγή ιδεών από την Ευρώπη και την Αμερική με τη μορφή των μεταφράσεων, από την δημόσια σφαίρα του Σχολείου Εργασίας, από την άνοδο του μαρξισμού και του κομουνισμού, από την εγγραφή στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό της ημιτελούς νεωτερικότητας και από το μονοπώλιο της πολιτικής από το Κράτος. Η ιστορικότητα της διδακτικής του αντικειμένου της πολιτικής συσχετίζεται κι αυτή με μια παράλληλη ανάπτυξη των φυσικών και κοινωνικών επιστημών, της επιστημολογικής συγκρότησης τους, με την έννοια της προόδου και των πολιτικών δυνάμεων που την εκπροσωπούν αλλά και με τις πολιτικές δυνάμεις οι οποίες επεμβαίνουν στο περιεχόμενό της με τη μορφή της βίαιης διακοπής του διαλόγου, της ρητορικής και της ερμηνευτικής ηγεμονίας τους.
Η συγκρότηση της πολιτικής αγωγής έχει εν πολλοίς την οφειλή της στο νεωτερικό έργο της μετάφρασης, στην προβληματική της σχολικής κοινότητας και στο αίτημα για εκσυγχρονισμό στην ελληνική κοινωνία του μεσοπολέμου. Η επιβίωση του πνεύματός της είτε στο ολοκληρωτικό καθεστώς που ακολούθησε, αυτό της μεταξικής δικτατορίας, με τη μορφή των εθνικιστικών χαρακτηριστικών της νεολαίας είτε στην Ελεύθερη Ελλάδα της κυβέρνησης του βουνού με τα αντιφασιστικά, πατριωτικά και λαϊκά χαρακτηριστικά των αναγνωστικών της είναι το κλείσιμο του πρώτου μέρους του κύκλου του περιεχομένου της.
Η ψήφιση της Οικουμενικής διακήρυξης των δικαιωμάτων του ανθρώπου (1948), το ψηφισθέν Σύνταγμα του 1952, το οποίο επεκτείνει την ιδιότητα του πολίτη και στις γυναίκες, το μετεμφυλιακό κράτος και οι καινούριες νοηματοδοτήσεις του περιεχομένου της πολιτικής ως αποτέλεσμα επικράτησης των συντηρητικών δυνάμεων συμβάλλουν σε αναθεωρήσεις και παιδαγωγικές πρακτικές οι οποίες εμπνέονται από την Ενιαία Συγκεντρωτική διδασκαλία. Η ημερομηνία λήξης του εμφυλίου πολέμου το 1949 είναι μια καθοριστική ημερομηνία γιατί τότε τίθεται η ανασυγκρότηση του μαθήματος της πολιτικής αγωγής και μάλιστα με εκτεταμένη αρθρογραφία στον τύπο της εποχής. Το περιεχόμενο της κοινωνικής και πολιτικής αγωγής γίνεται συγχρόνως πιο σχεδιασμένο και πιο κατευθυνόμενο από το Κράτος αλλά. και εισάγεται ως διδακτικό αντικείμενο και στη πρωτοβάθμια εκπαίδευση το 1957. Η εγκαινίαση των βιβλίων για διδακτική χρήση θα έχει ως αποτέλεσμα την ανατύπωσή τους, δεδομένης της αναστολής τους από τους Συνταγματάρχες την επταετία (1967- 1974), μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του ’80. Εξάλλου το ίδιο το κράτος γίνεται υποκείμενο της πολιτικής και της κοινωνικής ζωής. Η προβληματική των δικαιωμάτων και η αντιπαράθεση των συστημάτων, του καπιταλισμού – φιλελευθερισμού με τον κομμουνισμό, στο πλαίσιο γενικότερων πολιτικών σχεδιασμών για την ένταξη της Ελλάδας στη Δύση και ειδικότερα στην Ευρώπη, είναι αυτή που αντικαθιστά την προβληματική για την σχολική κοινότητα.
Συγχρόνως αυτή η προβληματική ανακατασκευάζεται με το ριζοσπαστικό περιεχόμενο της αστικής δημοκρατίας στη δημόσια σφαίρα, η οποία είναι ενεργή από το 1949 μέχρι. και το πραξικόπημα των Συνταγματαρχών. Η αναστολή της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής από την δικτατορία των Συνταγματαρχών και η έναρξη εκ νέου του μαθήματος το 1970 σηματοδοτεί την επιβεβαίωση του αντικομουνιστικού περιεχόμενου του μαθήματος, του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού και την κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην οποία υποχρεώθηκε η αστική δημοκρατία, η οποία σήμαινε και την αναστολή της.
Η μεταπολίτευση είναι η περίοδος η οποία, στο πλαίσιο της δημόσιας σφαίρας και στον ίδιο το θεσμό της εκπαίδευσης, θα ανανεώσει το περιεχόμενο των εννοιών της Κοινωνικής και Πολιτικής αγωγής στην κατεύθυνση μιας μαρξιστικής επιστημολογίας, μιας ανασυγκρότησης της έννοιας της κοινότητας, μιας νομιμοποίησης της ιδέας της άσκησης της πολιτικής μέσα στα σχολεία και μιας συσχέτισης της δημοκρατίας με την εργατική τάξη. Τα μεταπολιτευτικά κείμενα της Ρόζας Ιμβριώτη γι’ αυτή την εκτροπή του μαθήματος της Κοινωνικής Και Πολιτικής Αγωγής ενδεικτικά είναι «Απωλέσαμεν τα φρένας;», «Η ‘αγωγή του πολίτη’ και η ‘πλύση εγκεφάλου’», «Η κυβέρνηση αλλοτριώνει το λειτούργημα του δασκάλου» και «Η πολιτική διαπαιδαγώγηση αρχίζει από το σχολείο».
Πιο είναι το γενικό συμπέρασμα των κειμένων; Ο φόβος για την πολιτική, για τον συνδικαλισμό, για τα κόμματα, για τις πολιτικές αντιθέσεις, γενίκευση της αντικομουνιστικής προπαγάνδας, ουδετερότητα του σχολείου, χαφιεδισμός, αποπολιτικοποίηση. Ποιο είναι ο ζητούμενο; Με σημερινούς όρους η παραγωγή υποκειμενικότητας, τόσο των δασκάλων όσο και των μαθητών. Τι σημαίνει αυτό για την Ρόζα Ιμβριώτη; Ένας καλώς εννοούμενος «δασκαλοκεντρισμός» με την έννοια ότι οι δάσκαλοι και δασκάλες θα σηκώσουν το ζήτημα της πολιτειότητας, της συλλογικής δράσης, της σχολικής κοινότητας, της αυτοδιοίκησης των μαθητών/ τριων και της πολιτικοποίησης των παιδιών και του σχολείου. Κι ένας καλώς εννοούμενος μαθητοκεντρισμός ο οποίος θα αποβλέπει την παραγωγή υποκειμενικότητας, τις ταυτότητες, την πάλη μειοψηφιών που αποβλέπουν να γίνουν πλειοψηφίες, στην ενσωμάτωση της ιδιότητας του πολίτη και για τους άπολις, την ιδιοποίηση στη πράξη των δικαιωμάτων του παιδιού και στην ύπαρξη μέσα στο σχολείο μιας δημόσιας σφαίρας.
Η Ρόζα έχει να μας διδάξει πολλά.

babisbaltas@gmail.com

από Σπύρος Αραβανής
3 Comments