Το υπόγειο άντρο της μνήμης: Το Καρότσι και η αντοχή της βιβλιοφιλίας

Υπάρχουν βιβλία που διηγούνται ιστορίες, και υπάρχουν βιβλία που κουβαλούν τις ιστορίες μέσα τους—όχι μόνο τις δικές τους, αλλά και των ανθρώπων που τα άγγιξαν, τα αγάπησαν, τα μετέφεραν από χέρι σε χέρι σαν ιερά κειμήλια. Το Καρότσι, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εκάτη, δεν είναι απλώς η καταγραφή μιας εποχής. Είναι η βιβλιοθήκη μιας συλλογικής μνήμης, η ιστορία ενός ανθρώπου και ταυτόχρονα η ιστορία μιας ολόκληρης Αθήνας, εκείνης που έζησε στο μεταίχμιο μεταξύ υπόγειας αντίστασης και υπέργειας ελευθερίας.

Ο Κώστας Νικολάκης, ο πλανόδιος βιβλιοπώλης που έγινε θρύλος της αθηναϊκής διανόησης, ξεκινά από ένα καρότσι φορτωμένο με λέξεις και φτάνει να στήσει το υπόγειο βιβλιοπωλείο-καταφύγιο στην 3ης Σεπτεμβρίου. Ένα μέρος που δεν ήταν απλώς ένα μαγαζί, αλλά μια πνευματική ρωγμή μέσα στον συμπαγή τοίχο της δικτατορίας. Στη μεταπολιτευτική του εκδοχή, έγινε κάτι ακόμα πιο σημαντικό: ένα σημείο συνάντησης για ανθρώπους που ήθελαν να μοιραστούν περισσότερα από τυπωμένες σελίδες—ήθελαν να μοιραστούν ιδέες, αμφισβητήσεις, καπνό και αλκοόλ, έριδες και συμφωνίες.

Η ανθολογία αυτή, πλούσια και πολυφωνική, είναι ένα μωσαϊκό αναμνήσεων γραμμένο από όσους τον γνώρισαν, τον έζησαν και βρήκαν στη φυσιογνωμία του κάτι παραπάνω από έναν βιβλιοπώλη—έναν καλλιτέχνη της ζωής, όπως τον αποκαλεί ο Δημήτρης Γαβαλάς. Ο Μένης Κουμανταρέας, στο εμβληματικό «Στο υπόγειο άντρο», αποτυπώνει το βιβλιοπωλείο ως ένα αντι-καταφύγιο, μια σπηλιά όπου, αντί για σιωπή, υπήρχε ηχηρή συζήτηση. Ο Ρένος Αποστολίδης τον αποκαλεί «ο δικός μας Κωστής», δίνοντας στο πορτρέτο του Νικολάκη τη διάσταση ενός φίλου, ενός συνοδοιπόρου της αθηναϊκής διανόησης. Η αφήγηση του Γιάννη Βαρβέρη στο «Καθ’ οδόν» θυμίζει περιπλάνηση στους δρόμους της πόλης, όπου το Καρότσι γίνεται κάτι παραπάνω από ένα όχημα μεταφοράς βιβλίων—είναι ένας πλοηγός στη γνώση. Ο Γιώργος Καραβασίλης, στο «Η βιβλιοθήκη, το βιβλιοπωλείο, η ιστορία…», συνδέει τη φυσική παρουσία των βιβλίων με τον χρόνο, τη μνήμη και τη συλλογική εμπειρία.

Στην τελική του μορφή, αυτό το υπόγειο δεν είναι μια φυλακή, αλλά μια αναρχική βιβλιοθήκη της ζωής. Ένα μέρος όπου η κουβέντα γίνεται μουσική, η διαφωνία τέχνη και το πάθος για τις λέξεις τρόπος επιβίωσης. Και αν κάτι μένει τελικά από την ιστορία του Καροτσιού, είναι η βεβαιότητα ότι τα βιβλία δεν πωλούνται απλώς—βρίσκουν το δρόμο τους, γίνονται συνωμότες, αντέχουν.