Ο Νίκος Καζαντζάκης πέθανε στις 26 Οκτωβρίου 1957

Είτε άμεσα είτε μεταπρατικά, είτε συνειδητά είτε ανεπίγνωστα, σήμερα ζούμε το δράμα ενός πολιτισμού που εγκυμόνησε για εκατονταετίες τον στοχασμό για να γεννήσει παρανοειδώς πρώτα την τρομολαγνεία και κατόπιν τη λατρεία του μηδενός. Το πολιτισμικό αυτό παράδειγμα, που έφθασε στην κορύφωσή του τον 19^ο και τον 20^ο αιώνα και αποκρυστάλλωσε τις δομές της δυτικής σκέψης και τον δυτικό τρόπο ζωής στο σύνολό του, φαίνεται να επεφύλαξε στον 21^ο αιώνα μια οξύτατη κρίση, μια εκρηκτική συνέχεια πτώσης με διαφιλονικούμενες τις πιθανές εξελίξεις.

Αυτή η επί εκατονταετίες οικοδόμηση του δυτικού πολιτισμικού παραδείγματος, προφανώς, δεν αποτελεί μια πολύ εύκολα περιγράψιμη διαδικασία. Επειδή, όμως, η συναγόμενη απ΄ αυτή τη διαδικασία διαπίστωση θα μπορούσε να αναδείξει ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα τη μελέτη του έργου διανοητών και καλλιτεχνών που διείδαν και εξέφρασαν πολυδιάστατα τα παρεπόμενα αυτού του περιχαρακωμένου στην αυτάρκειά του μονοδιάστατου ανθρωπισμού, όντες οι ίδιοι αναπόσπαστο μέρος του συστημικού αυτού φαινομένου, και, επειδή μια τέτοια, αλλά και συνάμα μοναδική στο είδος της, περίπτωση αποτελεί ο Νίκος Καζαντζάκης, περί ου ο λόγος, θα επιχειρήσουμε εδώ, σχηματικά, να παρουσιάσουμε τις κύριες φάσεις αυτής της εξελικτικής διαδικασίας, προκειμένου να φωτίσουμε, στο μέτρο του δυνατού, το είδος του στοχασμού που παρήγαγε και το πολιτισμικό παράδειγμα που διαμόρφωσε.

Η ιστορία μας, λοιπόν, ξεκινά αιώνες πίσω, όταν ο νεοπλατωνικός ιερός Αυγουστίνος (354-436), αδιαμφισβήτητα εξέχουσα μορφή της δυτικής Εκκλησίας, ενσωματώνει τη φιλοσοφική ανθρωπολογία του Πλωτίνου στη θεολογία του και μέσα πλέον από τον χώρο του χριστιανισμού διοχετεύει ανεπίγνωστα σε ολόκληρη τη δυτική φιλοσοφική ανθρωπολογία τον τραγικό διχασμό σώματος και πνεύματος, Είναι και Ύπαρξης. Η ουσία του ανθρώπου, που βρίσκεται σε διάσταση με τον υπαρκτικό του τρόπο σε τούτο τον κόσμο, είναι η ψυχή και μάλιστα το ανώτατον μέρος της, ο νους, που αποτελεί εικόνα της θείας διάνοιας. Πρόκειται για τη βουλόμενη σκέψη που ξεκινά το παιχνίδι της κυριαρχίας πάνω σε οτιδήποτε δεν είναι ή μοιάζει να μην είναι πνευματικό(1).Και είναι αυτή μια μεταφυσική θέση που θα καταστεί ικανή για αιώνες στη δύση να απορροφήσει όλους τους κραδασμούς και να εγκολπωθεί και τα πιο ετερόκλητα στοιχεία, εισχωρώντας με την ίδια ευκολία και στα πιο αντιμεταφυσικά  και αθεϊστικά σχήματα, καθώς και σε όλες ανεξαιρέτως τις εκκοσμικευμένες πτυχές του δυτικού πολιτισμού. Και, βεβαίως, αυτό που σε επίπεδο οντολογίας εμφανίζεται ως κυριαρχία, σε επίπεδο γνωσιοθεωρίας συνδέει οριστικά τη γνώση με την ανάγκη του ωφέλιμου αποτελέσματος, διασφαλιστικού της ατομικής αυτοκατοχύρωσης και επικράτησης.(2)