ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΣΙΚΑΝΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΊΑ

Η Τσικάνο λογοτεχνία γράφεται από τους Μεξικανοαμερικανούς στις Η.Π.Α. και χρονολογείται συνήθως από το τέλος του Μεξικανοαμερικανικού πολέμου (1846-1848), μετά τον οποίο το Μεξικό έχασε πάνω από τα μισά εδάφη του στις σημερινές νοτιοανατολικές Ηνωμένες Πολιτείες. Από τη μία στιγμή στην άλλη, εκατοντάδες χιλιάδες Μεξικάνοι μετατράπηκαν σε Αμερικανούς πολίτες. Με το πέρασμα του χρόνου, αυτοί οι Μεξικανοαμερικανοί ή Τσικάνος ανέπτυξαν έναν ιδιαίτερο πολιτισμό που δεν σχετιζόταν απόλυτα ούτε με τις ΗΠΑ ούτε με το Μεξικό. Η Τσικάνο κουλτούρα διαμορφώθηκε περαιτέρω με τη μεξικανική μετανάστευση στις ΗΠΑ τον 19ο, 20ο και 21ο αιώνα και βρήκε την έκφρασή της τόσο στην λογοτεχνία, όσο και σε άλλες μορφές τέχνης. Επίσης, συνδέθηκε με τις κοινωνικές και πολιτισμικές διεκδικήσεις του Τσικάνο κινήματος (δεκαετία 1960). Η Τσικάνο λογοτεχνία εστιάζει σε θέματα ταυτότητας, διακρίσεων, μετανάστευσης και συνόρων, καθώς και στην ιδιαιτερότητα της έκφρασης σε δύο γλώσσες. Γράφεται τόσο στα αγγλικά, όσο και στα ισπανικά, αλλά συχνά και σε ένα συνδυασμό των δύο αυτών γλωσσών, τα spanglish.

Η σύγχρονη Τσικάνο ποίηση γράφεται κυρίως στις νοτιοανατολικές ΗΠΑ (Τέξας, Νέο Μεξικό, Καλιφόρνια, Αριζόνα και Κολοράντο) και στις δύο γλώσσες (και στα spanglish), με πιο γνωστή στο βορειοαμερικανικό κοινό την αγγλόφωνη ποίηση.

Ένας από τους σημαντικότερους αντιπροσώπους της ποίησης αυτής είναι ο Αλμπέρτο Μπαλτάσαρ Ουρίστα Ερέδια (Alberto Baltazar Urista Heredia), γνωστός με το ψευδώνυμο Αλουρίστα (Alurista). Ο Αλουρίστα γεννήθηκε το 1947 στην Πόλη του Μεξικού και μετανάστευσε στις ΗΠΑ όταν ήταν έφηβος. Όταν στα τέλη της δεκαετίας του ʼ60 άρχισε να εκδίδει την ποίησή του, έγινε γνωστός για τις δεξιότητες του στα αγγλικά, τα ισπανικά, στις ιθαγενείς γλώσσες Μάγια και Νάουατλ, καθώς και για την ανάμιξη της στάνταρ και αργκό γλώσσας στα γραπτά του. Σπούδασε ψυχολογία στο San Diego State University και στη συνέχεια, έλαβε τον τίτλο του διδάκτορα από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια για τη διατριβή του πάνω στο έργο του Τσικάνο δικηγόρου, ποιητή και ακτιβιστή Oscar Zeta-Acosta. Και ο ίδιος ο Αλουρίστα ήταν μία από τις ηγετικές φιγούρες του Τσικάνο κινήματος, γνωστός για την υποστήριξή του στο κίνημα μέσω της ποίησής του. Έχει γράψει πολλά δοκίμια και κριτικές για το Τσικάνο κίνημα και έχει διδάξει σε διάφορα κολλέγια και πανεπιστήμια στην Καλιφόρνια, το Κολοράντο και το Τέξας.

Τα ποιήματα που ακολουθούν αποτελούν μέρος της ανθολογίας Τσικάνο ποιητών του Fernando García Núñez (Πανεπιστήμιο του Τέξας) που δημοσιεύτηκε στη συλλογή Υλικό Ανάγνωσης, Σειρά Μοντέρνα Ποίηση (Material de Lectura, Serie Poesía Moderna) του Εθνικού Αυτόνομου Πανεπιστημίου του Μεξικού το 2009.
(Διαθέσιμη στο διαδίκτυο: http://www.materialdelectura.unam.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=101&Itemid=31 )

Από την ανθολογία αυτή επέλεξα να μεταφράσω τρία ποιήματα: «Paʼ dar un paso» («Για να κάνεις ένα βήμα»), «En el núcleo se pasea la mosca» («Στη συνοικία σεργιανίζει η μύγα») και «En el barrio» («Στη γειτονιά»). Κάθε ένα αποτελεί ένα διαφορετικό δείγμα γραφής του Αλουρίστα όσον αφορά την γλώσσα στην οποία εκφράζεται, γεγονός το οποίο επηρέασε τις μεταφραστικές επιλογές μου. Το πρώτο ποίημα, που είναι γραμμένο στα ισπανικά (με την εξαίρεση δύο λέξεων στα νάουατλ), μεταφράζεται στα ελληνικά˙ το δεύτερο, γραμμένο κατά βάση στα ισπανικά, με μερικούς στίχους στα αγγλικά, μεταφράζεται στα ελληνικά, εκτός από τους αγγλικούς στίχους που διατηρούνται ως έχουν˙ και το τρίτο, γραμμένο το μισό στα ισπανικά και το μισό στα αγγλικά, μεταφράζεται δύο φορές, με κάθε φορά να κυριαρχεί η μία ή η άλλη γλώσσα. Αυτές οι επιλογές μου οφείλονται στην επιθυμία να διατηρηθεί η ιδιαίτερη φωνή, αυτή η διγλωσσία της τσικάνο ποίησης που αποτελεί τόσο σημαντικό χαρακτηριστικό της.

EN EL BARRIO

en el barrio
—en las tardes de fuego
when the dusk prowls
en la calle desierta
pues los jefes y jefas
trabajan
—often late hours
after school
we play canicas
in the playground
abandoned and dark
sin luces
hasta la noche
we play canicas
until we grow
to make borlote
and walk the streets
con luces
paved —with buildings
altos como el fuego
—el que corre en mis venas

ΣΤΗ ΓΕΙΤΟΝΙΑ

στη γειτονιά
—τα φλεγόμενα απογεύματα
when the dusk prowls
στον έρημο δρόμο
καθώς οι πατεράδες και οι μανάδες
εργάζονται
—often late hours
after school
we play canicas
in the playground
abandoned and dark
χωρίς φώτα
μέχρι τη νύχτα
we play canicas
until we grow
to make borlote
and walk the streets
με φώτα
paved —with buildings
ψηλά όπως η φωτιά
—που κυλάει στις φλέβες μου

ΣΤΟ ΜΠΑΡΙΟ

en el barrio
—en las tardes de fuego
όταν το δειλινό περιφέρεται
en la calle desierta
pues los jefes y jefas
trabajan
—συχνά ως αργά
μετά το σχολείο
we play canicas
στην παιδική χαρά
παρατημένη και σκοτεινή
sin luces
hasta la noche
we play canicas
μέχρι να μεγαλώσουμε
to make borlote
και να περπατάμε σε δρόμους
con luces
ασφαλτοστρωμένους —με κτίρια
altos como el fuego
—el que corre en mis venas

όταν το δειλινό περιφέρεται
συχνά ως αργά/ μετά το σχολείο/ παίζουμε βώλους/ στην παιδική χαρά/ παρατημένη και σκοτεινή
παίζουμε βώλους/ μέχρι να μεγαλώσουμε/ για να κάνουμε φασαρίες/ και να περπατάμε σε δρόμους
ασφαλτοστρωμένους —με κτίρια
στη γειτονιά/ —τα φλεγόμενα απογεύματα
στον έρημο δρόμο/ καθώς οι πατεράδες και οι μανάδες/ εργάζονται
παίζουμε βώλους
χωρίς φώτα/ μέχρι τη νύχτα/ παίζουμε βώλους
για να κάνουμε φασαρίες
με φώτα
ψηλά όπως η φωτιά/ —που κυλάει στις φλέβες μου

EN EL NÚCLEO SE PASEA LA MOSCA

en el núcleo se pasea la mosca
—abejorros acechan su descuido
tomando el sol, tez pimienta ejercita sus alas
—el abejorro acecha
—el semáforo rojo ya perece
y la mosca reanuda su vuelo
el núcleo perpetúa el cielo
y milenios pasan
—aun el abejorro acecha
spoken dreams of light hindered
as the cork of the mind soaks
—in lakes of milk and pulcritude
it leaks and the beetle waits in ambush
mi Raza
su vuelo —tenue humo, pasión roca
agita sus alas
—protesta inocua
tenemos que volar
a las copas llegar
a nidos radicar
—en los árboles
es tarde (lloverá)
—tenemos que volar
en la fricción del viento
—la verdad encontrar
in autonomous flight to die
only after
yes die
but not today
mañana, porque hoy
hoy vibra mi carne
y mis huesos erguidos gritan
hoy estoy vivo
and for years
for centuries
—I was rotting
in fear
no more
I fly and risk a fall
—my hangar is my ghetto
el barrio donde vivo
el barrio donde muero

ΣΤΗ ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΣΕΡΓΙΑΝΙΖΕΙ Η ΜΥΓΑ

στη συνοικία σεργιανίζει η μύγα
—μπάμπουρες καραδοκούν την απροσεξία της
καθώς λιάζονται, σκουρόχρωμη γυμνάζει τα φτερά της
—ο μπάμπουρας καραδοκεί
—το κόκκινο φανάρι σβήνει πια
και η μύγα ξαναρχίζει το πέταγμά της
η συνοικία διαιωνίζει τον ουρανό
και χιλιετίες περνούν
—ακόμα ο μπάμπουρας καραδοκεί
spoken dreams of light hindered
as the cork of the mind soaks
—in lakes of milk and pulcritude
it leaks and the beetle waits in ambush
η Φυλή μου
το πέταγμά της —λεπτός καπνός, πάθος κραταιό
τινάζει τα φτερά της
—ανώδυνη αντίρρηση
πρέπει να πετάξουμε
στις κορυφές να φτάσουμε
σε φωλιές να εγκατασταθούμε
—στα δέντρα
είναι αργά (θα βρέξει)
—πρέπει να πετάξουμε
στην τριβή του ανέμου
—την αλήθεια να βρούμε
in autonomous flight to die
only after
yes die
but not today
αύριο, γιατί σήμερα
σήμερα δονείται η σάρκα μου
και τα κόκαλά μου ορθωμένα κραυγάζουν
σήμερα είμαι ζωντανός
and for years
for centuries
—I was rotting
in fear
no more
I fly and risk a fall
—my hangar is my ghetto
η γειτονιά που ζω
η γειτονιά που πεθαίνω

ειπωμένα όνειρα εμποδισμένου φωτός/ καθώς ο φελλός του μυαλού μουσκεύει/ —σε λίμνες γάλακτος και απαράμιλλης ομορφιάς/ διαρρέει και το σκαθάρι ελλοχεύει
σε αυτόνομη πτήση να πεθάνουμε/ μόνο μετά/ ναι να πεθάνουμε/ όμως όχι σήμερα

PAʼ DAR UN PASO

paʼ dar un paso
el previo no se
olvida, se desplaza
en él se apoya
dialéctico caminar
continuo movimiento
mas el previo
paso
atrás se queda
y el próximo
se afirma
paʼ luego
éste
ser
negado
a su turno
por el paso
que sigue
y que
para desplazarse
en él se apoya
se afirma y se mueve
yollotl, yolteotl
corazón, corazón de luz
ascendiente espiral

ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΝΕΙΣ ΕΝΑ ΒΗΜΑ

για να κάνεις ένα βήμα
το προηγούμενο δεν
ξεχνιέται, μετατοπίζεται
σε αυτό βασίζεται
διαλεκτικό περπάτημα
συνεχής κίνηση, όμως
το προηγούμενο
βήμα
μένει πίσω
και το επόμενο
επικυρώνεται
ώστε μετά
αυτό
να ακυρωθεί
με τη σειρά του
από το βήμα
που ακολουθεί
και που
για να μετατοπιστεί
σε αυτό βασίζεται
επικυρώνεται και κινείται
yollotl , yolteotl
καρδιά, καρδιά από φως
πρόγονος σπειροειδής

Καρδιά στα νάουατλ (ιθαγενής γλώσσα του Μεξικού)
Θεϊκή καρδιά στα νάουατλ