Ένα βιβλίο για τον διχασμο της κοινωνικης και πνευματικης συνείδησης του ατόμου
Ο Σπύρος Αραβανης είναι, κατα την άποψή-μου, μία απο τις πιο φρέσκες, συγκροτημένες, χαρισματικες και ελπιδοφόρες ποιητικες φωνες που υπάρχουν σήμερα στον ελληνικο χώρο όπου, με το έργο που έχει δώσει στο αναγνωστικο κοινο, έχει κατορθώσει να ξεχωρίσει ανάμεσα στην πληθώρα των νέων δημιουργων που επιδίδονται στην τέχνη της ποίησης.
Πέραν απο την ποίηση, τα ενδιαφέροντά-του στρέφονται και προς άλλους λογοτεχνικους τομεις, όπως είναι η πεζογραφία, η λογοτεχνικη κριτικη, η στιχουργικη κ.ά., όπου και εδω γνωρίζει σημαντικες επιτυχίες.
Το καινούργιο προϊον της έμπνευσής-του είναι το βιβλίο που τιτλοφορείται «Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο», το οποίο κυκλοφόρησε το 2024 απο τις εκδόσεις Κέδρος. Πρόκειται για ένα ιδιόμορφο πεζο κείμενο, αρθρωμένο σε 24 μικρα άτιτλα κεφάλαια που ξεχωρίζουν μόνο απο τους αριθμους που τους έχει δώσει, δηλαδη απο το 1 μέχρι το 24, θέλοντας να υποδηλώσει με αυτο την ομοιογένεια και την αδιάσπαστη συνέχεια του κειμένου-του, το οποίο εκτείνεται σε 190 σελίδες, με επιπλέον έξι σελίδες στις οποίες καταχωρούνται οι απαραίτητες επεξηγηματικές και ενισχυτικες σημειώσεις-του.
Είναι, όμως, το κείμενο αυτο δοσμένο με μία ποιητικη διάθεση ή, πιο σωστα, μ’ ένα ποιητικο στοχασμο, χωρις βέβαια η ποίηση να κυριαρχει ασφυκτικα, διεκδικώντας πρωτεύουσα θέση, με αποτέλεσμα να επισκιάζει τ’ άλλα λογοτεχνικα στοιχεία που υπάρχουν εντος-του. Δίνω ένα τέτοιο απόσπασμα με ποιητικη πνοη:
Σήκωσε ξανα τα μάτια-του απο το ποτάμι και κοίταξε στο βάθος του ορίζοντα. Ο ήλιος είχε αρχίσει να εξαφανίζεται πίσω απο τα βουνα σβήνοντας γρήγορα τα ίχνη-του σαν τον κλέφτη ο οποίος, αφου αρπάξει τη λεία-του, σπεύδει να κρυφτει.
σ. 24
Ολοκληρώνοντας την ανάγνωση, διερωτήθηκα σε ποια λογοτεχνικη κατηγορία έχουν καταχωρήσει, ο συγγραφέας ή ο εκδότης, το περιεκτικο αυτο κείμενο που μεταφέρει το εν λόγω βιβλίο στις σελίδες-του. Διαπίστωσα, όμως, (ομολογω με κάποια ικανοποίηση) πως δεν υπήρχε καμία ένδειξη στις πρώτες σελίδες του βιβλίου, δηλαδη εκει όπου πρέπει ν’ αναγράφεται η ταυτότητά-του, σύμφωνα με τα εκδοτικα θέσμια.
Λέω μ’ ευχαρίστηση γιατι, προσωπικα, πιστεύω πως ορθα έπραξαν οι δημιουργοι-του αφήνοντας αταύτιστο αυτο το κείμενο, γιατι σε περίπτωση που το ενέτασσα, (αυθαίρετα κατα την κρίση-μου), σε κάποιο συγκεκριμένο λογοτεχνικο είδος θα το αδικούσαν παράφορα, αφου θα μείωναν αμέσως δραστικα το μεγάλο εκτόπισμά-του. Εννοω πως αυτο το, μοντερνιστικα φτιαγμένο, κείμενο είναι ένα συνονθύλευμα απο διάφορα λογοτεχνικα υλικα, οπως π.χ. ποιητικα, πεζογραφικα, δοκιμιογραφικα κ.ά., που κάποια προέρχονται απο τον κόπο και μόχθο ξένων στοχαστων και κάποια άλλα απο τον στοχασμο του Σπ. Αραβανη, όπου με μαστορικη επιδεξιότητα τα οδήγησε σε μία ενιαία και ενδιαφέρουσα φόρμα.
Σίγουρα, είναι ένα κείμενο ευρηματικης σύλληψης, τόσο στο περιεχόμενο όσο και στη μορφη-του, διαμορφωμένο, όπως είπα, σύμφωνα με την τάση του υψηλου μοντερνισμου να συρράπτει σπαράγματα απο διάφορες γραμματειακες πηγες και ποικίλες εκδοχες λόγου, δημιουργώντας την αίσθηση ενος πολυεπίπεδου δημιουργήματος.
Με άλλα λόγια, ο Σπ. Αραβανης, δόμησε και όρθωσε το κείμενό-του βασισμένος στην θεωρία της διακειμενικότητας, όπου άντλησε σπουδαία αποσπάσματα απο το στέρεο έργο μίας πλειάδας άλλων καταξιωμένων δημιουργων, αρκετα διάσημων πνευματικων άνθρωπων, αρχαίων και σύγχρονων, που λειτούργησε συγγενικα και βοηθητικα με τις σκέψεις και επιδιώξεις-του, γεγονος που οδήγησε στην επιτυχη ολοκλήρωση της δικης-του πνευματικης δημιουργίας, έτσι όπως την κωδικοποίησε στο βιβλίο «Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο».
Όπως ο ίδιος ομολογει, σκόπευε «αυτες οι καλογυαλισμένες επιγραμματικες φράσεις, οι αφορισμοι και οι στοχασμοι, όλα αυτα τα σπουδαία αποφθέγματα, που τόσο με εντυπωσίαζαν με την πυκνότητά-τους και ταυτόχρονα με την ευθυβολία του βάθους-τους, και που μόλις έπεφτα πάνω σε κάποιο απο αυτα τα υπογράμμιζα βουλιμικα με την πρόθεση να το χρησιμοποιω ως μότο ζωης ή σε μια ώρα ανάγκης…»
σ. 168
Ετσι, μέσα στο κείμενό-του παρελαύνουν δεκάδες «σπουδαία αποφθέγματα» απο τα έργα άλλων αγαπημένων-του δημιουργων, με τους ήρωες των οποίων έχει, κατα κάποιο τρόπο, ταυτιστει ή, όπως λέει, «Οι λογοτεχνικοι ήρωες είχαν ριζώσει μέσα-του και τον μεγάλωναν σαν δέντρο», σ. 152.
Δημιουργοι όπως οι φιλόσοφοι Ηράκλειτος, Φουκω, Κωστης Παπαγιώργης, Ζαν-Πολ Σαρτρ, ποιητες όπως ο Τάσος Λειβαδίτης, ο Νίκος Καρούζος, η Λένα Παπα, ο Μπέρτολτ Μπρεχτ, ο Μπωντλαιρ, ο Γιοβενάλης, συγγραφεις όπως ο Γκαίτε, ο Μπέρναρντ Σο, ο Χένρι Μίλερ, ο Τόμας Μαν, ο Λουκιανος, καλλιτέχνες όπως ο Θάνος Μικρούτσικος, ο Μάνος Χατζιδάκις, οι αδελφοι Χάρης και Πάνος Κατσιμίχας και αρκετοι άλλοι!
Κατα βάθος, ο Σπ. Αραβανης, σε αυτο το έργο-του επεδίωξε, όπως και στα διάφορα έργα του μοντερνισμου, λόγου χάρη «Η Έρημη Χώρα» (The Wast Land), του T.S.Eliot και τα «Κάντος» (Cantos) του Ezra Pound, να θεματοποιήσει τη διάσπαση της σύγχρονης συνείδησης και του δυτικου πολιτισμου.
Δηλαδη, όπως τα έργα του μοντερνισμου αναδεικνύουν ή συμβολίζουν την πολιτισμικη, πνευματικη και ηθικη αποσύνθεση του σύγχρονου δυτικου κόσμου, που είναι μία απο τις βασικότερες πτυχες του όρου, έτσι ακριβως συμβαίνει και στο βιβλίο του Σπ. Αραβανη, με τη διεισδυτικη ματια-του να εκκινει απο τον ελληνικο χώρο και να επεκτείνεται σε άλλα γεωγραφικα πλάτη και μήκη. Γράφει:
«Πολυ προοδευτικο σε βρίσκω και δεν σου το’ χα. Άκου εκει να μην μπορούμε εμεις οι μεγαλύτεροι να κρίνουμε τους νέους. Έ, όχι! Δεν βλέπεις πως έχουμε καταντίσει; Εποχη είναι αυτη; Είμαστε ξένοι ανάμεσα σε ξένους, γύρω-μας κυριαρχει η ασέβεια, ο ευτελισμος, η αναξιοκρατία, η έλλειψη ιδεολογίας…δεν έχει μείνει τίποτα όρθιο».
σ. 102
Όμως, όπως αφήνει ν’ αντιληφθούμε, όλος αυτος ο ξένος πνευματικος μόχθος που έχει στοιβαχθει αφομοιωμένος μέσα-του, είναι το νερο και το λίπασμα που τροφοδότησαν χορταστικα τις βαθιες πνευματικες ρίζες-του, κάνοντάς-τον να μεγαλώνει, μέρα τη μέρα, σαν ένα αειθαλες και πολύκλωνο δέντρο. Εξου και ο τίτλος: «Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο». Ο ίδιος λέει:
Όλα αυτα τα περίφημα λόγια ζούσαν μέσα-μου και δεν χρειαζόταν να βγαίνουν στην επιφάνεια για να παίρνουν αναπνοες. Δεν ήταν προς επίδειξη αλλα προς βίωμα. Γι’ αυτο και όσο ανέπτυσσαν τα κλαδια-τους εντος-μου, τόσο δυνάμωναν οι ρίζες-μου και με κρατούσαν πνευματικα υγιη, όπως έναν νέο.
σ. 169
Ολοκληρώνοντας, θα έλεγα πως ο Σπ. Αραβανης, με το βιβλίο αυτο, καλει τους αναγνώστες-του, όχι απλα σε μία απολαυστικη ή εύπεπτη ανάγνωση, αλλα σε διαλεκτικη σκέψη, βαθυ προβληματισμο και αποτελεσματικη δράση. Γιατι, στην ουσία, πρόκειται, όπως ήδη έχω αναφέρει, για μία ευρύτερη μελέτη πάνω στον διχασμο της κοινωνικης και πνευματικης συνείδησης του ατόμου, φαινόμενο που βασανίζει μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας.
Κατα βάθος, ολόκληρο το βιβλίο, είναι ένας πλατυς και βαθυς στοχασμος του Σπ. Αραβανη, πάνω σε μία σύνθεση καίριων ζητημάτων που απασχολουν τον σύγχρονο άνθρωπο και τις κοινωνίες («Αλοίμονο στις κοινωνίες που βρίσκουν τη συνοχη-τους στις κηδείες των παιδιων-τους», σ. 61), όπως η οικονομικη κρίση, η ανεργία, η φτώχεια, οι άστεγοι, οι μετανάστες, οι θάνατοι μικρων παιδιων κ.ά., τα οποία ο διανοούμενος συγγραφέας ξεδιπλώνει στις σελίδες-του με λόγο απλο, λιτο και ουσιαστικο, άλλοτε με έντονη, αλλα τεκμηριωμένη, κριτικη και άλλοτε με χιούμορ και λεπτη ειρωνεία (σ.σ. 29, 106,107). Άλλοτε με ευθυ και άλλοτε με παραβολικο τρόπο.
«Τι να δω; Η ανάρτηση-διάχυση φωτογραφιων με πνιγμένα κορμάκια ή με στοιβαγμένα νεκρα σώματα σε φορτηγα δεν φανερώνει κανένα ίχνος συμπόνιας ή οργης παρα μόνο φετιχισμο της τραγωδίας και απονέκρωση κάθε συναισθήματος. Ο βίαιος θάνατος δεν ξορκίζεται καλύτερα με εικόνες. Αρκει η δημοσιοποίηση της είδησης για να αντιληφθεις το μέγεθος της συμφορας».
σ.σ. 74-75
Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα επιμέρους θέματα με τα οποία καταπιάνεται. Έτσι, «βυθίζεται σε ονειροπολήσεις ή φιλοσοφικες αναζητήσεις», (σ. 11), για τα φαινόμενα της σκέψης, της απειλης, της μοναξιας, της έμπνευσης, της άγνοιας, του συναισθήματος κ.ά. Διαλογίζεται και για την ύπαρξη, τη λειτουργία και την κατάληξη επαγγελμάτων όπως π.χ. αυτα του θυρωρου, του μπάρμαν, της καμαριέρας, του φανοκόρου, του βαρκάρη, του περαματάρη κ.ά.
Σίγουρα, το κείμενο που υπάρχει στο βιβλίο «Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο», άσχετα αν δημιουργει μία αμηχανία στους αναγνώστες που έρχονται σε επαφη για πρώτη φορα μαζι-του, φέρνει κάτι καινούργιο στον ελληνικο λογοτεχνικο χώρο, ικανο πιστεύω να δώσει και μία ικανοποιητικη αναζωογόνηση στη σύγχρονη ελληνικη λογοτεχνία. Αρκει να προσχθει και να εκτιμηθει σωστα απο τους ειδικους που κόπτονται για τα λογοτεχνικα πράγματα στην Ελλάδα.
*Ο συγγραφέας του κειμένου ακολουθει κανόνες του μονοτονικου που εφάρμοζε ο Αντώνης Μυστακίδης-Μεσεβρινος
