«Είμαστε σκέψεις, χειρονομίες, σιωπές του Θεού.
Κάποιες φορές, στα όνειρά μας, γινόμαστε το γέλιο του»
«Το μέλι και η στάχτη του Θεού» πρωτοκυκλοφόρησε το 2002. Στην τέταρτη έκδοση του, είκοσι δύο χρόνια μετά από τις εκδόσεις Πατάκη, επανέρχεται για να φέρει στο προσκήνιο τη λογοτεχνική δημιουργία του Μισέλ Φάις, με έναν νέο, αλλά εξίσου ουσιαστικό τρόπο. Πρόκειται για ένα έργο που κινείται ανάμεσα στη μυθοπλασία και τον φιλοσοφικό στοχασμό, αντλώντας έμπνευση από τη μορφή του Τζούλιο Καΐμη. Ο Καΐμη, ζωγράφος, αισθητικός και λαογράφος, μα πάνω απ’ όλα μνημειώδης πεζοπόρος και δαιδαλώδης αφηγητής έζησε με ένταση το παρόν, με μια οπτική βαθιά επηρεασμένη από τη θρησκευτική φιλοσοφία και τον εβραϊκό μυστικισμό.
Ο Φάις, με τη χαρακτηριστική του πυκνή και στοχαστική γραφή, δεν αφηγείται απλώς τη ζωή του Καΐμη, αλλά επιχειρεί να διεισδύσει στην ουσία της σκέψης του και να αναμετρηθεί με τα ερωτήματα που αυτή γεννά:
Ποια είναι η φύση της πίστης;
Πώς διαμορφώνεται η ταυτότητα μέσα από την πνευματική αναζήτηση;
«Ο Καΐμης δεν ήταν κουτός. Ο Καΐμης είχε μεγάλο δείκτη νοημοσύνης. Νομίζανε πως ήταν κουτός. Παράπονα είχε από πολλούς. Παράπονο με μία μελαγχολία μέσα»
Μέσα από θραυσματικές αφηγήσεις, εσωτερικούς μονολόγους και μια γλώσσα που ακροβατεί ανάμεσα στο δοκίμιο και τη λογοτεχνία, ο συγγραφέας δημιουργεί ένα έργο υπαρξιακής και φιλοσοφικής αναζήτησης.
Η τέταρτη έκδοση του βιβλίου επιβεβαιώνει ότι το έργο του Φάις συνεχίζει να συγκινεί, να προβληματίζει και να συνομιλεί με το σήμερα, προσφέροντας μια ιδιαίτερη ματιά στη σχέση του ανθρώπου με το θείο και το άγνωστο.
«Ρακένδυτος δεν ήτανε, βρόμικος ήτανε. Ο ίδιος ήταν αδιάφορος. Είχε απελευθερωθεί από ζητήματα εμφανίσεως. Δε σου έδινε δικαιώματα να τον κριτικάρεις για την εικόνα του»
Ο συγγραφέας δεν γνώρισε ποτέ τον Καΐμη, αλλά τον «συνάντησε» στα όνειρά του, γεγονός που τον οδήγησε στη συγγραφή του έργου. Τον είδε να κάθεται στο προσκέφαλο του. Φορούσε τη γνωστή λερή καμπαρτίνα του και του μιλούσε με τη φωνή του πατέρα του.
Ο τίτλος του βιβλίου είναι συμβολικός: το «μέλι» αναφέρεται στην παρουσία και τη θεϊκή ευλογία, ενώ η «στάχτη» στη φθορά και την απουσία. Η αναφορά στη στάχτη παραπέμπει επίσης στη Σοά, το Ολοκαύτωμα, το οποίο αποτελεί σημαντικό σημείο αναφοράς στη σκέψη και την έρευνα του Φάις.
Ο Τζούλιο Καΐμη ήταν μια μορφή αντιφατική, με στοχαστική διάθεση και πνευματικές ανησυχίες που ξεπερνούσαν τα όρια των πολιτιστικών και ιδεολογικών κατηγοριοποιήσεων. Η αποστροφή του προς τη νεωτερικότητα θεωρήθηκε αναχρονισμός από τους μοντερνιστές, ενώ η λαϊκή του προσέγγιση στην παράδοση απορρίφθηκε από τους ελληνοκεντρικούς διανοούμενους της εποχής του. Ο καββαλιστικός μυστικισμός του και ο αναρχικός τρόπος σκέψης του τον αποξένωσαν τόσο από την εβραϊκή κοινότητα όσο και από τα αριστερά πολιτικά ρεύματα της εποχής.
«Μήνες πριν πεθάνει, είχα πάει σπίτι του. Μου είχανε στείλει από το Παρίσι έναν κατάλογο με έργα σύγχρονης τέχνης και του τον πρόσφερα. Αφού΄τον φυλλομέτρησε, μου τον επέστρεψε. ‘’Στο Παρίσι πουλάνε δυστυχία.Η δυστυχία έγινε μόδα. Και η μόδα είναι μητέρα του θανάτου, μας λέει ο Λεοπάρντι’’»
Η ζωή του Καΐμη σημαδεύτηκε από αντιφάσεις. Βαρήκοος, πρώην εύπορος και ξένος προς τις συμβάσεις της κοινωνίας, κινήθηκε στο περιθώριο, όπου η στοχαστική του διάθεση και η αφοσίωσή του σε ζητήματα που λίγοι κατανοούσαν τον καθιστούσαν ακόμα πιο μοναχικό. Διατηρούσε επαφές με σπουδαίες προσωπικότητες του Μεσοπολέμου, όπως ο Γιαννούλης Χαλεπάς, ο Δημήτρης Πικιώνης, ο Φώτης Κόντογλου, ο Γεράσιμος Στέρης και ο Γιάννης Τσαρούχης. Ωστόσο, η εσωτερική του φύση και η ανεξαρτησία της σκέψης του τον έφεραν συχνά σε ρήξη με την εποχή του.
Η μέθοδος συγγραφής του Φάις είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, καθώς βασίζεται σε μια συνδυαστική προσέγγιση αρχειακής έρευνας, τεκμηρίων και μυθοπλασίας. Χρησιμοποιεί αποσπάσματα από το έργο του Καΐμη, προσωπικές μαρτυρίες, αλλά και ένα επινοημένο ημερολόγιο γραμμένο με ύφος που αντλεί από το Ταλμούδ και την Καμπάλα. Έτσι, το έργο γίνεται ταυτόχρονα βιογραφία και αυτοβιογραφία, μια στοχαστική μελέτη που αγγίζει βαθιά υπαρξιακά και φιλοσοφικά ερωτήματα.
Παρά την κοινωνική απομόνωση, ο Καΐμη αναδεικνύεται ως μια πολυσχιδής και ανήσυχη προσωπικότητα, με ένα εντυπωσιακό εύρος ενδιαφερόντων:
· Μελετητής της Βίβλου και της ελληνικής μυθολογίας.
· Πρωτοπόρος στη μελέτη του Θεάτρου Σκιών.
· Συγγραφέας βιβλίων για την ιστορία της τέχνης.
· Μεταφραστής ανατολικών και μεσαιωνικών κειμένων.
· Ζωγράφος και συνομιλητής κορυφαίων διανοουμένων του Μεσοπολέμου.
«Το μέλι και η στάχτη του Θεού» είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή καταγραφή της ζωής του Καΐμη. Είναι ένα βιβλίο που αγγίζει τα όρια της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας, της ανθρωπολογίας και της τέχνης. Ο Φάις καταφέρνει να δημιουργήσει ένα συγκλονιστικό αφηγηματικό μωσαϊκό, όπου ο Καΐμη δεν είναι απλώς ένα ιστορικό πρόσωπο, αλλά μια μορφή που γίνεται σύμβολο μιας ολόκληρης πνευματικής παράδοσης.
*******************
Ο Μισέλ Φάις (Κομοτηνή, 1957) είναι υπεύθυνος των σελίδων βιβλίου στην Εφημερίδα των Συντακτών και διδάσκει δημιουργική γραφή (Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, «Σχόλη» στις Εκδόσεις Πατάκη). Το 2000 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος για τη συλλογή Απ’ το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες.
