Το πρόσωπο του Χριστού και ο άνθρωπος στο λογοτεχνικό έργο
των Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και Νίκου Καζαντζάκη
`
–Η χριστοκεντρική ανθρωπολογία στη σκέψη των δύο συγγραφέων– [Απόσπασμα]
«Νάϊ, νάϊ, γλυκύ. Νάζι ‒κατὰ ἓν ζῆτα ἐλαττοῦται.
Αὔρα, οὐρανός, ᾆσμα γλυκερόν, μελιχρόν, ἁβρόν, μεθυστικόν.
Νάϊ, νάϊ. Κατὰ δύο κοκκίδας, διαφέρει διὰ νὰ εἶναι τὸ Ναί,
ὁποὺ εἶπεν ὁ Χριστός. Τὸ Ναὶ τὸ ἥμερον, τὸ ταπεινόν, τὸ πρᾷον,
τὸ Ναὶ τὸ φιλάνθρωπον».
Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Ὁ Ξεπεσμένος Δερβίσης.
Ανατόμοι και βαθύτατοι γνώστες της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης, τούτοι οι ασκητές του πνεύματος, παραδομένοι στη βαθύτερη υπαρξιακή τους αγωνία, η οποία γέννησε και την αέναη αναζήτησή τους, πόθησαν ν’ αγγίξουν και να βιώσουν το μυστήριο που ακούει στ’ όνομα Χριστός και μόλις το άγγιξαν, θέλησαν να κάνουν μετόχους σ’ αυτό, όλους τους ανθρώπους απ’ όλα τα μήκη και πλάτη της γης: «Χάρηκα. Εἶχα δεῖ τὸ Χριστὸ σὲ διάφορα γεωγραφικὰ κλίματα. Τὸν εἶχα δεῖ κουρελὴ φελάχο κοντὰ στὸ Σουδάν, καὶ μὲ γούνα λυκοπροβιὰ σὲ μιὰ λαπωνέζικη καλύβα κοντὰ στὸ Ἀρχαγγέλσκ. Καὶ κάποτε στὸ Ἅγιον Ὄρος, στὴ Μονὴ Γρηγορίου, εἶχα δεῖ μιὰν Παναγιὰ λοξομάτα, κίτρινη, μὲ χοντρὰ ζυγωματικά, σὰν Κινέζα».[1]
Κι αν ο συγγραφέας της Σκιάθου φαντάζει στα μάτια των αναγνωστών του πιο συνειδητοποιημένος υπαρξιακά, ο συγγραφέας από την Κρήτη, τόλμησε να κολυμπήσει σ’ όλα τα ρεύματα, παραμένοντας, όμως, πάντα ανένταχτος και ανυπότακτος, γιατί δεν σταμάτησε ούτε στιγμή ν’ αμφισβητεί, ν’ αναζητά, να μάχεται. Αυτή ακριβώς υπήρξε και η γοητεία του. Εξάλλου, τούτη η αναζήτηση –αναζήτηση άκρως δημιουργική και διόλου μηδενιστική– αποτελεί το πρώτο βήμα της θεμελίωσης μιας βαθύτερης σχέσης με το Θεό. Γιατί το θαύμα που ακούει στο όνομα Χριστός, έχει και ταυτοχρόνως υπερέχει τον άνθρωπο.
Ένα ταξίδι στη χριστοκεντρική σκέψη των δύο συγγραφέων, θ’ αρκούσε για να φανερώσει την ανθρωποκεντρικότητα στη σκέψη αυτή και κατ’ επέκτασιν τη θεοκεντρική ανθρωπολογία τους, καθώς Καζαντζάκης και Παπαδιαμάντης θεωρούν τον άνθρωπο ως κέντρο του κόσμου. Γιατί η ολιστική ανθρωπολογία στη σκέψη τους, ο άνθρωπος ως ενιαία ψυχοσωματική ενότητα, βρίσκεται πέρα και μακριά από το δίλημμα που γεννά το δίπολο σάρκα-πνεύμα, το οποίο τελικώς ξεπερνιέται στο έργο τους. Ο ίδιος ο Καζαντζάκης θα ομολογήσει πως ο Ζορμπάς νίκησε μέσα του τον Βούδα, κάτι που φανερώνει την τελική νίκη της ύλης του πνεύματος, έναντι ενός άσαρκου πνεύματος. Εξάλλου, ο ανθρωπολογικός πλατωνισμός και η συνεπακόλουθη υποτίμηση του σώματος, οδηγεί ταυτοχρόνως σε αποπνευμάτωση της ύλης και εξαΰλωση του πνεύματος. Η αγωνία του Καζαντζάκη είναι μην πάψει να μάχεται να μετουσιώσει τη σάρκα σε πνεύμα και να την απαλλάξει από τον άκρατο αισθησιασμό, που οδηγεί την ύπαρξη προς το μηδενισμό.
Ο Θεός, λοιπόν, συγκατανεύει στον άνθρωπο και ο άνθρωπος τον οικειώνεται. Και τούτη η οικείωση οδηγεί σε πρόκληση σε συνάντηση και πρόσκληση σε κοινωνία. Έτσι ο Χριστός αποτελεί το κατεξοχήν πρότυπο του ανθρώπου, που μέσα από την ταπείνωση και τον αέναο αγώνα παλεύει να γίνει εικόνα Θεού και ακολουθώντας το Χριστό, επαληθεύει στην ουσία τον ίδιο του τον εαυτό. Και εδώ, ο συγγραφέας της Σκιάθου θα έλθει να συμφωνήσει πλήρως με το συγγραφέα της Κρήτης καθώς, «Τοιοῦτος Θεός, ἥρως καὶ ἄνθρωπος οὐδεὶς ἄλλος ὑπάρχει, εἰμὴ ὁ Ἰησοῦς Χριστός».[2] Με τον τρόπο αυτό και μέσα από το παράδειγμα της εθελούσιας θυσίας του Χριστού, ο άνθρωπος εξανθρωπίζεται και θεώνεται και δεν μένει πια εγκλωβισμένος στο φίλαυτο φρόνημα, «ἀλλ᾽ ὀφείλει τις νὰ κύπτῃ, ν᾽ ἀνεγείρῃ τὰ πεσμένα παιδία, καὶ ἂν ἀναξίως μέλλῃ νὰ ὑβρισθῇ, ὅπως καὶ ὁ Χριστὸς ἤγειρε τὸν πεσόντα».[3]
Η χριστολογία –ή μάλλον καλύτερα ο περί Χριστού λόγος– στον Παπαδιαμάντη και στον Καζαντζάκη είναι γεμάτη από ανθρωπότητα. Και σίγουρα μια τέτοια χριστολογία, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ανθρωπολογία και κατ’ επέκτασιν με τη σωτηριολογία, έτσι ώστε να μην μπορεί να υπάρξει ανθρωπολογία έξω από τη χριστολογία. Γιατί η πίστη στο Χριστό δεν είναι απλώς ακόμη μία θρησκεία, αλλά η κατεξοχήν αποκεκαλυμένη αλήθεια, καθώς ο Χριστός είναι Εκείνος που θα προσφέρει πραγματικό νόημα στη ζωή και πλήρωμα στο υπαρκτικό κενό μέσα από την οντολογική μεταμόρφωση της ύπαρξης καθώς, «Ὁ Χριστὸς ὁλομόναχος. Σκύβει, φυσάει στὰ σκουλήκια καὶ γεμίζει ὁ ἀγέρας πεταλοῦδες».[4] Έτσι το μέτρο του ανθρώπου είναι το μέτρο του Χριστού και το μέτρο του Θεού είναι η αγάπη που δεν έχει μέτρο. Ο άνθρωπος, λοιπόν, καταξιώνεται εντός του και έχοντας ως μέτρο του το μέτρο του Χριστού, ουσιαστικά έχοντας μέσα του τον ίδιο το Χριστό, οδηγείται στη χριστοποίησή του, ολοκληρώνοντας έτσι και τη δική του ανθρωπιά. Και τότε ζει ο Χριστός μέσα του, σε σημείο που ο άνθρωπος ν’ αναφωνεί: «Ζῶ δέ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δέ ἐν ἐμοί Χριστός˙».[5]
[1] Νίκου Καζαντζάκη, Ταξιδεύοντας. Ἰαπωνία-Κίνα, εκδ. Καζαντζάκη, Αθήνα 2006, σ. 31.
[2] Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Φωνὴ αὔρας λεπτῆς, Άπαντα, τόμος Ε΄, κριτική έκδοση Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου, εκδ. Δόμος, Αθήνα 2005, σ. 233.
[3] Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Μικρὰ ψυχολογία, Άπαντα, τόμος Γ΄, κριτική έκδοση Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου, εκδ. Δόμος, Αθήνα 1989, σ. 606.
[4] Νίκου Καζαντζάκη, Ἀναφορὰ στὸν Γκρέκο, εκδ. Καζαντζάκη, Αθήνα 2009, σ. 502.
[5] Γαλ. 2, 20.
`
`
************************************
Αγαπώ τους ηττημένους. Γιατί οι ηττημένοι είναι οι αληθινοί νικητές. Κι όχι, τούτο δεν είναι αντίφαση. Γιατί μόνο οι ηττημένοι, μονάχα εκείνοι, γνωρίζουν καλά πως η ουσία όλη βρίσκεται στον αγώνα και όχι στο αποτέλεσμα. Και στ’ αλήθεια, μόνο εκείνοι που τολμούν να σταυρωθούν, μονάχα εκείνοι που αφήνονται εκούσια ν’ ανέβουν στο Σταυρό, θα γνωρίσουν και Ανάσταση. Γιατί ο άνθρωπος που αγωνίζεται -ακόμη κι αν χάσει- είναι ήδη νικητής. Κι ίσως να ξαφνιάζει τούτη η απρόσμενη συνάντηση των δύο κορυφαίων -μια συμβολική συνάντηση του κυρ Αλέξανδρου με τον μεγάλο Κρητικό- στο νοερό κόσμο του ιδεατού. Και τούτο, επειδή μας έμαθαν να τους βλέπουμε “αλλιώς”. “Άγιος των γραμμάτων” ο ένας, “Μέγας αιρετικός” ο άλλος.
Κι όμως. Και οι δύο υπήρξαν και υπάρχουν πάντα τόσο όμοια αδελφωμένοι, μέσα στην ιδιαιτερότητά τους. Ο κυρ Αλέξανδρος είναι εικόνα βυζαντινή, ξεχασμένη σε θερινό ξωκκλήσι ή σε κάποιο απόμερο εκκλησάκι στη στροφή του δρόμου, για να θυμίζει εκείνους που έφυγαν τόσο άδικα και απρόσμενα… Το μεγαλείο και η μεγαλοσύνη του είναι πως γιγαντώνει τα μικρά και κάνει τα ελάχιστα, μεγάλα. Ο Καζαντζάκης, από την άλλη, ο φλεγόμενος Κρητικός, μηδενίζει τα πάντα για να ξεκινήσει με ανυπέρβλητο ηρωισμό και πάλι από την αρχή. Ένα ταξίδι, λοιπόν, στην ανυπότακτη σκέψη του μεγάλου Κρητικού, μα και του μεγάλου Σκιαθίτη, που επέλεξε εκούσια να ζήσει ως ελάχιστος. Ο Καζαντζάκης κραυγάζει για Θεό, παλεύει για Θεό, ενώ ο κυρ Αλέξανδρος του ψιθυρίζει ερωτικά, καθώς η δική του η κραυγή είναι καλά κρυμμένη μέσα στη σιωπή.
Φάροι φωτοδότες που μετουσίωσαν το σκοτάδι σε φως και άγγιξαν την εσώτατη ουσία. Καθαγίασαν τους ανθρώπους. Δικαίωσαν τους ταπεινούς και τους μεταμόρφωσαν μέσα στο καμίνι της μεγάλης τους Τέχνης. Ένα ταξίδι στην Κρήτη, ένα ταξίδι στη Σκιάθο, ένα ταξίδι στην Ελλάδα και στην οικουμένη, μα πάντα με τον ίδιο προορισμό, την πολυπόθητη Ιθάκη. Γιατί και στους δύο αυτούς “ηττημένους νικητές” υπάρχει και κυριαρχεί πάντα το ταξίδι. Αυτό είναι το ποθητό ζητούμενο. Η Ιθάκη που δίνει την όλη ομορφιά.
(Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)
`
Περιεχόμενα
`
Αντί Εισαγωγής
Αντί Προλόγου
“Όταν ο Νίκος Καζαντζάκης “συνάντησε” τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη”
α) Οι σημαντικότεροι σταθμοί στη ζωή και το έργο των δύο συγγραφέων
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Νίκος Καζαντζάκης
β) Οι δύο συγγραφείς μέσα από τα μάτια των άλλων
γ) Οι λόγοι δημιουργίας της παρούσης μελέτης
ΘΕΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΣΤΟ ΘΕΑΝΘΡΩΠΟ
α) Το πρόσωπο του Χριστού και ο άνθρωπος στο λογοτεχνικό έργο των Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και Νίκου Καζαντζάκη
– Η χριστοκεντρική ανθρωπολογία στη σκέψη των δύο συγγραφέων
β) Το μυστήριο της Σάρκωσης και οι συνέπειές του για τον άνθρωπο
– Η ολιστική ανθρωπολογία ως ο μόνος δρόμος για τη θέωση
γ) Από τον έρωτα για τον άνθρωπο στον έρωτα για το Θεό
Ο ανθρώπινος έρωτας ως ο μόνος δρόμος για το θείο έρωτα
ΚΟΣΜΟΣ: Ο ΕΣΤΑΥΡΩΜΕΝΟΣ ΈΡΩΤΑΣ
α) Η ήττα του Σταυρού. Η μόνη αληθινή νίκη
– Η κάθοδος στον Άδη και το σκάνδαλο του Σταυρού
β) Κραταιά ως Θάνατος Αγάπη
Ανάσταση. Η νίκη επί του θανάτου
– Η αναστάσιμη προοπτική και η νοηματοδότηση της ζωής
γ) Όταν όλος ο κόσμος γίνεται Εκκλησία
– Η θεοκεντρική ανθρωπολογία και η οντολογική μεταμόρφωση του κόσμου
ΑΝΘΡΩΠΟΣ: ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ
α) Ο άνεμος της λευτεριάς
Η έννοια της ελευθερίας και η οντολογία της ύπαρξης
– Από το προσωπείο του ηθικισμού στην ελευθερία του ήθους
β) Ώσπερ ξένος και αλήτης
Οι διά Χριστόν σαλοί στο έργο και στη σκέψη των δύο συγγραφέων. Οι ταπεινοί και πονεμένοι ως ανθρωπολογικά πρότυπα αγιότητας
γ) Μακάριοι οι διχασμένοι
Η αγία αβεβαιότητα ως ο μόνος δρόμος συνάντησης και ένωσης με το Θεό
Αντί επιλόγου: Η έξοδος προς το φως
Ευρετήριο
