`
E.M. Forster – Ε.Μ. Φόρστερ (1879-1970)
Ο Ε.Μ. Φόρστερ γεννήθηκε στο Λονδίνο την 1η Ιανουαρίου 1879, και ήταν ο κύριος εκπρόσωπος του ανθρωπισμού (humanism) της Μεγάλης Βρετανίας. Δημοσίευσε πέντε μυθιστορήματα όσο ζούσε ― Where Angels Fear to Tread [Όπου άγγελοι φοβούνται να βαδίσουν] (1905), The Longest Journey [Το πιο μακρινό ταξίδι] (1907), A Room with a View [Ένα δωμάτιο με θέα] (1908), Howards End (1910), A Passage to India [Ένα πέρασμα στην Ινδία] (1924) ― μια σειρά διηγημάτων (συνολική έκδοση, 1948), κριτική, δοκίμια και βιογραφίες. Το Maurice (1913-14), που δόθηκε στη δημοσιότητα μετά το θάνατό του το 1971, είναι ένα αδύναμο μυθιστόρημα που αφορά το πρόβλημα της ομοφυλοφιλίας του. Η μεγαλύτερη επιτυχία του ήταν αναμφίβολα το Ένα πέρασμα στην Ινδία, μετά από το οποίο δεν έγραψε κανένα σπουδαίο έργο. Το κύρος του Φόρστερ ως μείζων μυθιστοριογράφος αναμφισβήτητα βασίζεται σʼ αυτό το μυθιστόρημα. Τα προηγούμενα βιβλία του έχουν σημαντικά ελαττώματα και είναι «φτιαχτά». Στο Ένα πέρασμα στην Ινδία, η καλλιτεχνική παρόρμηση του Φόρστερ έχει την δύναμη να δημιουργήσει μια οργανική πλοκή που εξαρτάται από μια ασάφεια: τι έκαναν ή δεν συνέβη μεταξύ της Αντέλα Κουέστ και του Αζίζ στις Malabar Σπηλιές. Ο Αζίζ δικάζεται για απόπειρα βιασμού, μα δεν μαθαίνουμε ποτέ την αλήθεια. Μεταφέρει μια μοναδική αίσθηση της τραγωδίας του κενού που υπάρχει μεταξύ των Ινδών και των Άγγλων, ακόμη κι αν δεν το επιθυμούν. Επιπλέον, ενώ το μυθιστόρημα λειτουργεί στην εντέλεια σε ρεαλιστικό και ψυχολογικό επίπεδο, λειτουργεί επίσης σε συμβολικό επίπεδο ― με τις ίδιες τις Malabar Σπηλιές και την παράξενη προσωπικότητα της κυρίας Μώρ, ως τα δύο βασικά σύμβολα. Σʼ ένα υπέροχο (καθότι έξυπνο και προκλητικό) βιβλίο κριτικής, Aspects of the Novel [Πτυχές του μυθιστορήματος] (1927), ο Φόρστερ μελέτησε διεξοδικά και μετά απέρριψε τη γνώμη του Αμερικανού μυθιστοριογράφου Henry James [Χένρυ Τζέιμς] (1843-1916) ότι ένας συγγραφέας πρέπει προπάντων νʼ αποφεύγει να εκφράζει την προσωπική του αντίληψη και στα δικά του βιβλία, ούτε λίγο ούτε πολύ, ο Φόρστερ είναι ο παντογνώστης αφηγητής. Πάντως ο δάσκαλός του είναι ο Μαρσέλ Προύστ [Marcel Proust] (1871-1922).
Οι μορφωτικές επιρροές στον Φόρστερ προήλθαν από το Kingʼs College, Cambridge, στις αρχές του 20ου αιώνα, τα πολλά ταξίδια ανά τον κόσμο ― και τον Καβάφη, τον οποίο γνώριζε. Ίσως να κατόρθωνε περισσότερα αν είχε συμβιβαστεί δημοσίως (ως μυθιστοριογράφος) με την ομοφυλοφιλία του. Το μεταθανάτιο Meurice είναι ευαίσθητο, αλλά δείχνει πόσο μακριά ήταν από το να αντιμετωπίσει την άποψη του εαυτού του που τόσο πολύ τον βασάνιζε.
Ο Φόρστερ πέθανε από καρδιακή προσβολή στις 7 Ιουνίου 1970 στο Coventry σε ηλικία 91 ετών.
`
**************
Saul Bellow – Σωλ Μπέλοου (1915-2005)
Ο Σωλ Μπέλοου γεννήθηκε στον Καναδά στις 10 Ιουνίου 1915, όπου έζησε τα πρώτα του εννέα χρόνια. Οι γονείς του ήταν Λετονοί Εβραίοι που είχαν μεταναστεύσει εκεί δυο χρόνια νωρίτερα. Οι οικογένεια μετακόμισε στο Σικάγο το 1924, όπου ο Μπέλοου σπούδασε πρώτα στο Chicago University και μετά στο Northwestern University, και αποφοίτησε με άριστα στην ανθρωπολογία και κοινωνιολογία.
Ο Μπέλοου ήταν ο πρώτος σημαντικός Αμερικανός συγγραφέας να μετατοπίσει το κύριο ενδιαφέρον της λογοτεχνίας του από το κοινωνικό και πολιτικό στο υπαρξιακό. Αν και ένας από τους πιο πνευματικούς Αμερικανούς μυθιστοριογράφους, αποθάρρυνε την κριτική θεώρηση του έργου του. Ο Μπέλοου είναι ρεαλιστής, εφοδιασμένος με μια εντυπωσιακή, δυναμική ποίηση, που ήταν και το στυλ του. Ο Μπέλοου ήταν πρωτίστως ατομικιστής, ένας άνθρωπος που ήθελε νʼ αποδείξει ότι αν και η κοινωνία είχε γίνει γιγαντιαία, ο κάθε άνθρωπος δεν ήταν μικρότερος.
Μολονότι είχε επεκτείνει τις δυνατότητες και τον τρόπο της τέχνης του, ο Μπέλοου έβλεπε όλους τους πρωταγωνιστές του ως «θύματα» μιας ζωής που αναζητούσαν γιατρειά στον άθεο εικοστό αιώνα. Στο πρώτο του μυθιστόρημα, Dangling Man [Κουνιστός άνθρωπος] (1944), παρουσιάζει τον ήρωα του, Joseph, που κουνιέται πέρα δώθε γιατί σταμάτησε να δουλεύει, περιμένοντας να τον επιστρατεύσουν. Ο Joseph είναι παθητικός, παραδομένος, αλλά υπερευαίσθητος όσον αφορά τη ζωή. Τελικά εκλιπαρεί για ήττα με το να ζητήσει να τον επιστρατεύσουν το συντομότερο. Στο Dangling Man δείχνει τον σύγχρονο άνθρωπο επιβαρυμένο, βαριεστημένο, από την ίδια του την ελευθερία, κι όμως αποξενωμένος από τον γύρω κόσμο λόγω της αγωνίας του. Στο The Victim {Το θύμα] (1947) μπαίνει πιο βαθειά στο θέμα του ιουδαϊσμού. Ο Asa Leventhal [Άσα Λέβενταλ], δημοσιογράφος, ανησυχεί για την θέση του. Τον παραλαμβάνει ένας παλαβός, μπεκρής, αντισημίτης ο οποίος τον κατηγορεί πως κάποτε του έκανε κακό. Ο Leventhal συνειδητοποιεί, με το να τον καταδιώκει αυτό το πλάσμα, ότι χρειάζεται κάτι να μισεί, ότι ο ίδιος κουβαλάει μέσα του ένα απάνθρωπο μικρόβιο. Υπάρχει μια θαυμάσια σκηνή, χαρακτηριστικό της έντονης και συγκινητικής ιδιότητας του Μπέλοου, όπου οι δυο άντρες συναντιόνται και καβγαδίζουν με μπουνιές. Ο Leventhal ξαφνικά αντιλαμβάνεται την συνενοχή του, με τον ανταγωνιστή και βασανιστή του, στην ίδια τη ζωή. Οι δυο άνδρες είναι «αδέλφια». Το μυθιστόρημα τελειώνει σε ήπιο τόνο, που θα μπορούσε να αποτελεί επιγραφή για όλα τα έργα του Μπέλοου: «Επιλέξατε αξιοπρέπεια. Κανείς δεν γνωρίζει αρκετά για να την απορρίψει». Λόγια ενός ανθρωπολόγου βέβαια.
Στο περιπετειώδη, από τεχνικής πλευράς χωρίς φιλοδοξίες, χαλαρό The Adventures of Augie March [Οι περιπέτειες του Ώγκη Μάρτς] (1953), ο Μπέλοου παρουσιάζει τον ήρωα του ο οποίος αρνείται να δεχτεί την ήτα αν και παραδέχεται ότι «όλοι ένιωσαν πικρία από αυτό που διάλεξαν». Ο Augie διαφέρει από τον Joseph και τον Leventhal: αν και ακόμη θύμα, επιβεβαιώνει παρά να διερωτάται τι συμβαίνει. Καταλήγει σε γκάγκστερ, ζιγκολό, σύζυγο, και τα δέχεται όλα.
Πάντως αυτό το μυθιστόρημα (ακολούθησαν Henderson the Rain King [Χέντερσον ο Βασιλιάς Βροχής], Herzog και Mr. Sammlerʼs Planet [Ο πλανήτης του κυρίου Σάμλερ] είναι το πρώτο από του Μπέλοου τα «μεγάλα» βιβλία, από τα οποία μόνο το Herzog βγαίνει κερδισμένο. Υπάρχει μια πίεση εδώ. Το μυθιστόρημα δεν έχει συνοχή. Η νουβέλα Seize the Day [Αδράξτε την ημέρα] (1956), επιτυγχάνει περισσότερα στις πολύ λιγότερες σελίδες της. Αναφέρεται σε μια αποτυχία ― ως βιοπαλαιστής, ως σύζυγος, ως γιός ― του Μπέλοου η πιο καθαρή περιγραφή όλων των θυμάτων του. Ξέρει ότι είναι ανάξιος και χαζός, κι όμως πρέπει να παραδίδει τα λεφτά του σʼ έναν ανέντιμο ψυχίατρο, τον Tamkin, για να τα επενδύσει στο χρηματιστήριο. Μπορεί να εκπληρώσει τον εαυτό του μόνο σαν κορόιδο έμπιστου ανθρώπου, να κάθεται να βλέπει τα λεφτά του να εξαφανίζονται. Τελικά, χαμένος, απένταρος, διωγμένος από τον πλούσιο, φιλάσθενο ηλικιωμένο πατέρα του τον οποίο φέρνει απλά και μόνο σε δύσκολη θέση, ο Tommy Wilhelm [Τόμυ Γουίλχελμ] ξεσπάει σε δάκρυα σʼ ένα παρεκκλήσι στην κηδεία ενός τελείως άγνωστου ανθρώπου. Η μουσική παίζει: «Αυτός την άκουσε και βυθίστηκε βαθύτερα κι από την θλίψη, μέσα από κομματιαστούς λυγμούς και κλάματα προς την εκπλήρωση της ύστατης ανάγκης της καρδιάς του.» Ένα τέλος από τα πιο συγκινητικά σʼ όλη τη λογοτεχνία του εικοστού αιώνα.
Το Henderson the Rain King (1959) είναι συγκριτικά μια αποτυχία. Αυτή η ιστορία ενός (όχι Εβραίου) εκατομμυριούχου που πάει στην Αφρική αναζητώντας σοφία ενσωματώνει τα ανθρωπολογικά ενδιαφέροντα του Μπέλοου, και παρά την πληθωρικότητά της τελικά καθηλώνεται στη διανoητικότητα.
Το Herzog (1961), ωστόσο, είναι μια επιτυχημένη μελέτη ενός μεσήλικου Εβραίου διανοούμενου, ένα είδος Tommy Wilhelm, αλλά δίχως την τελική μαζοχιστική ανάγκη να υποκύψει στη μοίρα. Ο Herzog είναι βέβαια ένα άλλο θύμα. Τον προδίδουν οι φίλοι του και οι συμβίες του, ακόμα κι ο γιατρός του, κι έτσι γράφει ατέλειωτα γράμματα με προσεκτική και συνετή σκέψη παραπόνων. Στην πραγματικότητα, αυτά είναι γράμματα στον Θεό, τον πρωτεργάτη της δυστυχίας του, στον οποίο ακόμη πιστεύει ― αν και δεν το ομολογεί. Η μεγαλύτερη πρόκληση για τον Herzog είναι αυτή που τον έχει κάνει να υποφέρει τόσο πολύ, η δεύτερη σύζυγός του, η οποία τον απατά με τον αποκρουστικό Valentine Gersbach. Δίχως την απιστία της και τις παράλογες κατηγορίες της ότι είναι φρενοβλαβής, δεν αισθάνεται τίποτε: τον κάνει θαυμαστό. Το σφρίγος αυτού του μυθιστορήματος είναι το οξύ σφρίγος της νευρικής εξάντλησης, κι όμως ο Μπέλοου κατορθώνει να παρουσιάσει έναν λαμπρό διανοούμενο πιο πειστικά από οποιονδήποτε άλλο συγγραφέα της εποχής του.
Το Mr. Sammlerʼs Planet (1970) είναι μια άλλη περιπετειώδη αφήγηση. Καθώς ο Μπέλοου είναι ένα σημαντικό ταλέντο, περιέχει υπέροχα αποσπάσματα, αλλά σχεδόν δεν συνδέεται με τον κεντρικό χαρακτήρα, όπως στο Herzog. Το μυθιστόρημα είναι μια σειρά επεισοδίων, προϊόν σκέψης παρά φαντασίας. Σε μεγάλο βαθμό είναι ένα μέσο για την αντεπαναστατική φιλοσοφία του Μπέλοου.
Ο Μπέλοου έχει γράψει ένα θεατρικό έργο, The Last Analysis [Τελευταία ανάλυση] (1965) και μια συλλογή διηγημάτων, Mosbyʼs Memoirs [Απομνημονεύματα του Μόσμπυ (1969).
Υ.Γ Το παρόν κείμενο πρωτογράφτηκε το 1973 και ο Μπέλοου είχε ακόμα τριάντα δυο χρόνια μπροστά του. Έγραψε κι άλλα μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα, κέρδισε το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1976, αλλά εγώ με τις διάφορες απασχολήσεις μου δεν βρήκα άλλη ευκαιρία να μελετήσω την δουλειά του, ούτε και να διαβάσω άλλα έργα του. Απεβίωσε 5 Απριλίου 2005. Τρελάθηκα, όμως, όταν είδα νʼ αναφέρεται ως «Σαούλ Παρακάτω» στο διαδίκτυο! Γιατί;
`
***********************
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ
`
Σήμερα, στις 19:00, στο Polis Art Cafe, Πεσμαζόγλου 5 Αίθριο Στοάς Βιβλίου, o ποιητής-μεταφραστής-ηθοποιός Γιάννης Γκούμας παρουσιάζει τις μεταφράσεις στα αγγλικά 101 Ελλήνων Ποιητών, Yannis Goumas, «101 Greek Poets»/ Γιάννης Γκούμας, «101 Έλληνες Ποιητές», εκδ. Οδός Πανός 2013. γιορτάζοντας 40 χρόνια ευδόκιμου μεταφραστικού έργου και 73 χρόνια ζωής.
Προλογίζει ο ποιητής και εκδότης, Γιώργος Χρονάς.
`
