Η υπόσχεση της αφήγησης-Έξι υποσχέσεις στις ανθρώπινες διηγήσεις, ΚΥΚΛΟΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ από τον Θανάση Τριαρίδη

Αγαπητοί φίλοι γεια σας.

Με αυτό το e-mail σας ενημερώνω για έναν κύκλο σεμιναρίων μου που ξεκινάει την Τετάρτη, 21 Απριλίου 2010 (δηλαδή σε πέντε μέρες), με το ακόλουθο θέμα:

Η υπόσχεση της αφήγησης

Έξι υποσχέσεις στις ανθρώπινες διηγήσεις

ΚΥΚΛΟΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ από τον Θανάση Τριαρίδη

Θεσσαλονίκη, Απρίλιος-Μάιος 2010

http://www.triaridis.gr/keimena/keimE034.htm

(6 δίωρα σεμινάρια)

1. Η υπόσχεση της μνήμης: το έπος ως καταστατικός ανθρωποποιητικός κανόνας.

Από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια μέχρι τον Μιχαήλ Άγγελο, τον Προυστ και τον Τζόις.

2. Η υπόσχεση της πείνας: η τραγωδία και η τραγική μόλυνση.

Οι τραγικές αφηγήσεις από τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή μέχρι τον Ντοστογιέφσκι και τον Κόπολα.

3. Η υπόσχεση της αναθεώρησης: η μετακλασική αποδόμηση του Κανόνα.

Από τον Καλλίμαχο και τον Οβίδιο μέχρι τον Δάντη και τον Μπόρχες.

4. Η υπόσχεση της σωτηρίας: οι ευαγγελικές παραβολές και εσχατολογικός τρόμος.

Τα ευ-αγγέλια, τα «Ιερά Βιβλία» και τα ανίερα παραμύθια.

5. Η υπόσχεση της συνείδησης: η διαπραγμάτευση του εαυτού στο δράμα και στο μυθιστόρημα.

Από τον Σαίξπηρ και τον Θερβάντες μέχρι τον Φάουστ και τον Φλομπέρ.

6. Η υπόσχεση του χαμού: ο ρομαντισμός, ο ζόφος, η αποδιδαχή.

Η Ιουλιέτα, ο Κάιν, ο Ουιλιαμ Ουίλσον, ο Πλοίαρχος Νέμο, ο Ντόριαν Γκρέι, ο Γκρέγκορ Σάσμα.

Είναι ο ένατος κύκλος σεμιναρίων με θέματα ευρωπαϊκού πολιτισμού και ελληνικής λογοτεχνίας που γίνεται στη Θεσσαλονίκη την τελευταία τριετία από το φθινόπωρο του 2007. Έχουν προηγηθεί οι ακόλουθοι κύκλοι: Η Ιταλική Αναγέννηση: η επανάκτηση του σώματος (φθινόπωρο 2007 και φθινόπωρο 2008) * Η ενοποιητική αφήγηση της Δύσης (Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2008) * Η ελληνική ποίηση στον 20ο αιώνα (άνοιξη 2008 και άνοιξη 2009) * Η επερχόμενη πείνα: η τραγωδία και η τραγική μόλυνση (Φεβρουάριος-Μάρτιος 2009) * Η σποριά της ελευθερίας: η πορνογραφική αφήγηση στη Δύση (φθινόπωρο 2009) * Αναζητώντας στον σπαρμένο βάλτο: η ελληνική πεζογραφία στον 19ο και 20ο αιώνα (Φεβρουάριος-Μάρτιος 2010).

Και αυτός ο κύκλος σεμιναρίων διοργανώνεται από το βιβλιοπωλείο ΣΑΙΞΠΗΡΙΚόΝ (Εθν. Αμύνης 14, τηλ. 2310 220545) και θα γίνει επί έξι συνεχόμενες Τετάρτες στο διάστημα Απριλίου-Μαΐου του 2010 (21 Απριλίου * 28 Απριλίου * 5 Μαΐου * 12 Μαΐου * 19 Μαΐου * 26 Μαΐου 2010) στις 7.00 με 9.00 μμ, στο CAFÉ-BAZAAR στην Πλατεία Άθωνος (Παπαμάρκου 34, τηλ. 2310 241817), στη Θεσσαλονίκη.

Η τιμή συμμετοχής (περιλαμβάνει και τα 6 σεμινάρια και, όπως πάντα, δίνεται απόδειξη) είναι 100 ευρώ – για φοιτητές-σπουδαστές 50 ευρώ (κι αν κάποιος δεν έχει, δεν πειράζει).

Μπορείτε να δηλώσετε συμμετοχή στα τηλέφωνα 6937 160705, 2310 232058, 2310 220545 ή να μου στείλετε e-mail στο thanasis@triaridis.gr

Ακολουθούν μερικές σκέψεις μου για τον επικείμενο κύκλο έτσι όπως αναρτήθηκαν μαζί με την ανακοίνωση των σεμιναρίων στην ιστοσελίδα μου…

***

http://www.triaridis.gr/keimena/keimE034.htm

Αν ο Μπόρχες επέμενε πως τέσσερις είναι όλες οι ιστορίες που αφηγούμαστε (ένας πόλεμος, μία επιστροφή, μία αναζήτηση και μία θυσία), μπορεί κανείς, ακολουθώντας την ίδια αναστοχαστική οπτική, να αναζητήσει έξι αφηγηματικές στοχοθεσίες στις ανθρώπινες διηγήσεις, έξι υποσχέσεις της αφήγησης (και συνακόλουθα του ανθρώπινου πολιτισμού, όπως μπορεί κανείς να τον αντιληφθεί).

1. Η πρώτη από αυτές είναι η υπόσχεση της μνήμης · κάθε κοινωνία που καλλιέργησε τη γη υποσχέθηκε στα μέλη της τη μνήμη μέσα από μεγάλες (και νεόκοπες) ανθρωποποιητικές αφηγήσεις. Ήταν τα έπη, που παρήγαγαν εκ του μηδενός το σύμπλοκο ηθικής-ιστορίας-φαντασίας – δηλαδή εγκαθίδρυσαν τη συλλογική μνήμη ως καταστατικό Κανόνα των κοινωνιών. Έτσι, εμφαντικότερα από οποιοδήποτε άλλο κείμενο του πολιτισμού, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια γέννησαν έναν ολόκληρο κόσμο και την τάξη του. Οι δυο μεγάλες διηγήσεις του λεγόμενου Ομήρου επέβαλαν, με όρους περίπου ολοκληρωτικούς, τον κλασικό κόσμο, το ήθος του, τους κανόνες της μνήμης του και της συνακόλουθης οδύνης του. Και αντίστοιχα, όλοι οι καιροί γύρεψαν το έπος τους: το Γκιλγκαμές μυθολόγησε την Αρχαία Μεσοποταμία, η Μαχαμπχαράτα συγκέρασε την Αρχαία Ινδία, η Εβραϊκή Βίβλος επινοεί τον Θεό και συνακόλουθα τον μονοθεΐσμό και την ηθική του, η Αινειάδα χαρτογράφησε την Αυτοκρατορική Ρώμη, η Οροφή της Καπέλας Σιξτίνας και τα Δωμάτια του Ραφαήλ αποκάλυψαν τον θαυμαστό καινούριο κόσμο του καθολικού τρόμου, ο Προυστ και ο Τζόις (ή ακόμη και ο Τόλκιν ή ο Γουόλτ Ντίσνεϊ) επαναδιαπραγματεύτηκαν τη μνήμη, το χρόνο και τη φαντασία στους (προγραμματικά) μεταμοντέρνους καιρούς.

2. Η δεύτερη υπόσχεση της ανθρώπινης αφήγησης είναι η υπόσχεση της τραγικής πείνας και συνακόλουθα της τραγικής μόλυνσης. Στον τραγικό κόσμο, μέσα από τον συλλογικό Κανόνα των επών και ως (αντανακλαστική;) αντίδραση σε αυτόν, ο εαυτός αναδύεται ανέλπιστα αιματωμένος και στρέφεται απέναντι στην τάξη και στην τελετουργία διαμορφώνοντας τον βαθύτερο σπασμό ατομικότητας στην ιστορία του πολιτισμού. Οι κλασικές τραγικές αφηγήσεις, που αναδείχτηκαν με όρους απόλυτους από τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη, βρέθηκαν σε ευθεία σύγκρουση με τις κοινωνίες της σωτηρίας και την ηθική καταστολή τους και αναδύθηκαν ξανά μετά την Αναγέννηση ως λανθάνουσα παροχέτευση του δράματος (πχ. στον Τίτο Ανδρόνικο ή στον Μάκβεθ), ως εικονολογικό παρεπόμενο του παράφορου αίματος (στον Καραβάτζιο), ως ανθρωποποιητικός φόνος (στον Ντοστογιέφσκι) ή ως βουβό (: μουγγό) ήθος του μοντερνισμού (ενδεικτικά στον Καμύ, στον Ζενέ, στον Κόπολα ή στον Λαρς φον Τρίερ)

3. Ως τρίτη υπόσχεση μπορούμε να περιγράψουμε το αίτημα της αναθεώρησης, της μετακλασικής αποδόμησης του Κανόνα. Αυτό το αίτημα (: ο μετακλασικός κόσμος), που το διατύπωσαν οι Αλεξανδρινοί φιλόλογοι προσδιορίζοντας τους εαυτούς τους απέναντι στον κλασικό κόσμο, αποτελεί τη βάση κάθε πολιτισμικού αναστοχασμού. Ο Κυρηναίος Καλλίμαχος και οι σύγχρονοι του ξεκίνησαν την πρώτη μεγάλη ανασκευή του πολιτισμού που κατέληξε και κορυφώθηκε στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου. Ανάλογα (ή και συνακόλουθα) ο άχρονος ιδεοφόρος κόσμος του χριστιανικού μεσαίωνα ενσαρκώθηκε (άρα και χρονικοποιήθηκε) στο Παρεκκλήσι Σκροβένι από τον Τζιότο ντι Μποντόνε και η αφήγηση της σωτηρίας έγινε μια αχαλίνωτη Κωμωδία από τον Ντάντε Αλιγκιέρι (δια αυτών υπήρξε η Αναγέννηση), η αδιατάρακτη σχέση αφηγητή-αναγνώστη υπονομεύτηκε από τον Λόρενς Στερν στον Τρίστραμ Σάντι, το έπος του Θεού (δηλαδή η εβραϊκή Βίβλος) δοκιμάστηκε από την αποδιδαχή του Φρανς Κάφκα, η λογοτεχνική αλήθεια διαθλάστηκε και κατακερματίστηκε στα ψευδοϊστορικά κάτοπτρα του Χόρχε Μπόρχες.

4. Η τέταρτη αφηγηματική υπόσχεση είναι αναμφίβολα η υπόσχεση της σωτηρίας έτσι όπως εκφράστηκε μέσα από «ευ-αγγελικές» παραβολές που συμπλέχτηκαν με τον εσχατολογικό τρόμο. Τα ευ-αγγέλια, τα «Ιερά Βιβλία» (αλλά και τα ανίερα παραμύθια που γεννήθηκαν από την αντιδιαστολή με αυτά), κουβαλούν την ιστορία μιας θυσίας και μιας ανάστασης η οποία κανονικοποιείται γίνεται μια κοινωνική συνθήκη σκλαβιάς ή και απανθρωπιάς. Η ιστορία του Χριστού είναι μια αφήγηση επαναλαμβανόμενη και πριν και μετά από αυτόν: o Οιδίπους, ο Πενθέας, ο Άμλετ, η Χιονάτη, η Κοιμωμένη, το Αηδόνι που τρυπιέται από το Τριαντάφυλλο, ο Μικρός Πρίγκιπας είναι η ίδια αφήγηση μιας ερωτικά θανάσιμης παραφοράς ή μιας βέβαιης σωτηρίας – κι όποιος επιλέγει το δεύτερο ουσιαστικά ματαιώνει μέσα του το πρώτο.

5. Η πέμπτη αφηγηματική υπόσχεση είναι προφανώς η υπόσχεση της μεταβαλλόμενης συνείδησης, η διαπραγμάτευση του εαυτού στο δράμα και στο μυθιστόρημα. Από τον Σαίξπηρ και τον Θερβάντες μέχρι τον Φάουστ και τον Φλομπέρ η ανάδυση της μεταβαλλόμενης συνείδησης είναι η μεγαλύτερη ηθική επινόηση του αστικού κόσμου – η δραματική διαχειρίση του τραγικής πείνας και η μοιραία μετατροπή της σε τύψη ή θλίψη ή ερημία. Στην αστική μυθολογία η ατομικότητα είναι υπόθεση όχι πρακτική αλλά διανοητική: ο Οθέλλος, ο Ληρ, η Γερτρούδη, ο Κιχώτης και ο Σάντζο, ο Αγιάννης και ο Ιαβέρης, ο Τζιτζίκοφ, ο Μοντεχρήστος, η Μποβαρί, η Καρένινα υπάρχουν μέσα στην συνειδησιακή τους μεταβολή, ορίζονται και ταυτοποιούνται από αυτήν – επικυρώνοντας την μεγάλη προσδοκία του αστικού κόσμου.

6. Τέλος, ως έκτη αφηγηματική υπόσχεση μπορούμε να ορίσουμε την υπόσχεση του χαμού: Η απόρριψη της σωτηρίας ήταν ένα καθαρό αίτημα του ρομαντισμού· ωστόσο ο ζόφος που ο ρομαντισμός χαρτογράφησε (: επέβαλε) αποδείχτηκε ανθεκτικότερος από τον ίδιο. Σε τούτη την αφηγηματική στοχοθεσία, ο χαμός δεν είναι αναγκαστική βιολογία, αλλά προϋπόθεση της ατομικότητας, ό,τι βαθύτερο μπορεί να γυρέψει κανείς από την ύπαρξη – εντέλει μια ανθρώπινη απάντηση στην απάνθρωπη σωτηρία. Η τραγική πείνα γίνεται εμμονή (ή και μοίρα), η αντιθεολογική αποδιδαχή εμπλέκεται με την αποηθικοποίηση της αγωνίας. Ως εκ τούτου, η Ακόλαστη Ιουλιέτα, ο Μέλμοθ, ο Καλόγερος, ο Κάιν, ο Κουρσάρος ο Φρανσκεστάιν, ο Βρικόλακας, ο Ουίλιαμ Ουίλσον, η Λιγεία, ο Αχαάβ, ο Πλοίαρχος Νέμο, ο Ντόριαν Γκρέι, ο Δράκουλας, ο Γκρέγκορ Σάσμα, ο Κ., οι Παλαιοί, ο Συνταγματάρχης Κουρτζ απομένουν υποσχέσεις, ο καθένας και από μία (κάτι σαν το χάπι του Matrix), και μας οδηγούν σε θαυμαστές περιπέτειες και τρομερές δίνες όπου ο εαυτός υπάρχει όχι για να σωθεί αλλά για να ρουφηχθεί, οριστικά και ανεπίστρεπτα.

~

Είναι προφανές πως μέσα στις αφηγήσεις ετούτες οι έξι αφηγηματικές υποσχέσεις (: στοχοθεσίες) σχεδόν πάντοτε εμπλέκονται, αλληλοτροφοδοτούνται και (συχνά) αλληλοεξουδετερώνονται. Ας πούμε, τα Ομηρικά Έπη, καταστατικά κείμενα της πρώτης στοχοθεσίας, εμπεριέχουν εν σπέρματι και όλες τις υπόλοιπες αφηγηματικές υποσχέσεις – οι οποίες εν πολλοίς προσδιορίστηκαν σε σχέση με αυτά. Έτσι, σε κάθε αναστοχασμό, καθοριστική σημασία αποκτά η προσδοκία μας από τα κείμενα, η (ιστορική/κοινωνική/ψυχολογική/πολιτική/ηθική ή όποια άλλη) οπτική της ανάγνωσής μας: για παράδειγμα η εμβληματικότερη αφήγηση σωτηρίας της ανθρώπινης ιστορίας (αυτή ενός κουρελή που γυρίζει στις αμμουδιές της λίμνης Γενισσαρέτ) μπορεί, εφόσον μεταβάλουμε την αναγνωστική μας οπτική, κάλλιστα να διαβαστεί (: να νοηθεί) και ως η εμβληματική (: η απόλυτη) ιστορία χαμού.

Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, πρόκειται για έναν κύκλο σεμιναρίων όπου θα κατατεθούν απολύτως υποκειμενικές σκέψεις και απόψεις, γεννήματα της προφανούς (και ενδεχομένως ακαταλόγιστης) ημιμάθειας, του χαριτωμένου θράσους και της εξακολουθητικής παρανάγνωσης. Ωστόσο, αν ο κύκλος αυτός προκαλέσει στους συμμετέχοντες αντι-κανονικές σκέψεις, φυγόκεντρες ιδέες και ευθείες διαφωνίες θα έχει πετύχει πολλά περισσότερα από τις προσδοκίες μου. Σαν ένα τυφλό ραντεβού που προγραμματικά εξαντλείται στην ελπίδα της αναμονής – μα ίσως ετούτη η αναμονή να μην είναι ασήμαντη.

Πολλούς χαιρετισμούς σε όλους.

Θ. Τ. – Απρίλιος 2010

http://triaridis.gr/

βιβλία του Θ. Τ. δημοσιευμένα στο Internet: http://triaridis.gr/books.html

εκδόσεις δήγμα: http://ekdoseis-digma.blogspot.com/