Κάτω από το Άγαλμα της Ελευθερίας υπάρχουν χαραγμένοι οι πιο κάτω στίχοι της Emma Lazarus (Απόδοση: Μήτσος Λυγίζος, Νέα Παγκόσμια Ποιητική Ανθολογία, Ρ. Μπούμη – Παπά / Ν. Παππάς,τόμ. Γ, σελ. 1128.) :

Δεν μοιάζει με τον μπρούτζινο τον κολοσσό της Ρόδου

Που τα κυρίαρχα σκέλη του σε δυο στεριές πατούσαν·

Εδώ στις πύλες του Ωκεανού τις δυτικές θα στέκει

Μι’ αντρογυναίκα με πυρσό, που αντίς για φλόγα υψώνει

Την αστραπή αιχμάλωτη, και τ’ όνομά της: Μάνα,

Μητέρα των εξόριστων. Από τον φάρο – χέρι της

Φωτοβολάει ως πέρα παγκόσμιο καλωσόρισμα

Και μ’ ένα βλέμμα ήρεμο στ’ απάνεμο λιμάνι

Δεσπόζει που δυο δίδυμες πόλεις το περιζώνουν.

«Κρατείστε εσείς τις τελετές Χώρες Παλιές», κραυγάζει.

«Δώστε σε μένα τους φτωχούς, τους καταφρονεμένους σας

Που τσάκισαν οι συμφορές και λαχταρούν γι’ ανάσα

Ελεύθερη, στείλτε μου εδώ τους ανεμοδαρμένους,

Τους άστεγους, τους ναυαγούς κι όλο τ’ ανθρωπολόι

Που περισεύει ανέλπιδο στις σκυθρωπές ακτές σας.

Πίσω απ’ την πύλη τη χρυσή τη λάμπα μου ανυψώνω».

*****************************************************

Με την ελπίδα να ανάψει κάποτε η φλόγα της Ελευθερίας σε κάθε γωνιά του κόσμου ο Παναγιώτης Μανιάτης στο πρόσφατο ταξίδι του στη Νέα Υόρκη το διάβασε έτσι:

`

Μουσική επένδυση: Vicious Treat των Soft and Furious

Ηχογράφηση, ηχητική επιμέλεια: Βασίλης Μυρσινιάς (Renegade Instruments)

Την μουσική για τον Ιππόλυτο (6.6.1937) του Ευριπίδη συνέθεσε ο Μητρόπουλος ύστερα από παραγγελία του Εθνικού (τότε Βασιλικού) θεάτρου, για την παράσταση που ανέβηκε στο Ηρώδειο (5.7.1937) με σκηνοθεσία του Δημήτρη Ροντήρη και μουσική διεύθυνση του Γεωργίου Λυκούδη. Οι κριτικοί της εποχής, στην πλειοψηφία τους, ακύρωσαν και την δεύτερη αυτή προσπάθειά του ––είχε προηγηθεί η μουσική του για την Ηλέκτρα του Σοφοκλή: Ο Γ. Πράτσικας (εφ. Τύπος, 6.7.1937) βρήκε πως «γίνεται κατάχρησις πνευστών και τυμπάνων» και πως «η έμπνευσις είναι συχνά άνισος»· ο Χ.Ε.Α. (εφ. Εστία, 6.7.1937) προτιμούσε την μουσική του Χαίντελ, «τελείως εναρμονιζομένην προς το πνεύμα του αρχαίου δράματος»· η Σοφία Κ. Σπανούδη παρατηρεί ότι ο Δ.Μ. «φαίνεται ακόμη πως κάνει παραχωρήσεις στον απολυτισμό της ρυθμικής κυριαρχίας για να σχηματίση […] μια κάποια μουσική ατμόσφαιρα, [η οποία] όμως συναποτελείται από τα πλέον ετερογενή στοιχεία» (εφ. Αθηναϊκά Νέα, 7.7.1937)· ο Χρ. Εκ. Αγγελομάτης αποφάνθηκε ότι «αδίκησαν την παράσταση ο χορός […] και η εξωφρενική μουσική του κ. Μητροπούλου […]», και θυμίζει στον μαέστρο που τόλμησε να γράψει μουσική «ότι άλλο η διεύθυνσις και άλλο η σύνθεσις», ενώ ο «ειδικός συνεργάτης» του περιοδικού Νεοελληνικά Γράμματα(10.7.1937) έκρινε ότι «απουσίαζε ολότελα το δημιουργικό πλαστικό μουσικό στοιχείο», το οποίο «αντικαθιστούσε μια εξωτερική ωραιόπαθη γνώση των σχολών της μουσικής ιστορίας δια μέσου των αιώνων, και η ευχέρεια της χρήσεως των ηχητικών τεμπρ (σ.σ. γαλλ. timbres) των οργάνων της συμφωνικής ορχήστρας», και προσέθετε πως και αυτή η χρήση γινόταν «με αυθάδικη […] ξεγνοιασιά, απάνω στο ρόλο που παίζει ο Λόγος στο θέατρο, και ειδικώτερα, στην αρχαία τραγωδία. […]. Όμως, ο κ. Μητρό­πουλος», κατέληγε ο κριτικός, «έχει δοσμένο τον εαυτό του στην ορχήστρα […]. Στο θέατρο έδωσε εκείνο τον “εαυτό” που δεν έχει: τον Συνθέτη. Φυσικά μας είναι δύσκολο να ζητωκραυγάσουμε και γι’ αυτό».

Βέβαια, οι πρωτοπόροι της Τέχνης κατακρίνονται κατά κανόνα γι’ αυτό, ακριβώς, που θα έπρεπε να επαινεθούν· στην περίπτωσή του ο Μητρόπουλος:

* κατακρίθηκε διότι δεν ακολούθησε μια ήδη διαμορφωμένη ευρωπαϊκή παράδοση που συνέδεε την “κλασική” μουσική με την “κλασική” αρχαιότητα κάνοντας άνιση –έναντι των εγχόρδων– χρήση των πνευστών και των κρουστών οργάνων·

Εισαγωγή από την 1η του όπερα, τον «Πρωτομάστορα», βασισμένη στον μύθο του Γιοφυριού της Άρτας και του ομώνυμου δράματος του Νίκου Καζαντζάκη. Διέυθυνση: Έμιν Χατσατουριάν Κρατική Ορχήστρα Κινηματογραφίας της ΕΣΣΔ 1990

`

Ο ΠΡΩΤΟΜΑΣΤΟΡΑΣ δεν είναι όπερα, όπως ο κόσμος συνήθισε να λέγει κοινά το μουσικό δράμα. Δεν έρχεται να παρουσιάσει διάφορα κομμάτια μουσικά δεμένα όπως-όπως μεταξύ τους με μιαν υπόθεση, όπου παίξουνε μέρος μεγάλο οι φανταχτερές στολές. Κάθε άλλο. Θέλει, με όλα τα εκφραστικά μέσα που η μουσική τέχνη έχει στην υποταγή της. να δυναμώσει την τραγικήν εντύπωσιν που γεννιέται από το δράμα. Και η μουσική του έχει την φιλοδοξία να δείξει, όχι τόσο και μόνο, το ελληνικό χρώμα παρά την ψυχήν την ελληνική. Γιατί ο μουσικός του Πρωτομάστορα προσπάθησε να μη σταματήσει μόνο στις μελωδίες του λαού, στα ελληνικά θέματα, παρά πριν απ’ όλα να δημιουργήσει νέα θέματα δικά του και δικές του μελωδίες, ελληνικά όμως πάντοτε και με χαρακτήρα ελληνικό. Διάλεξε ο μουσικός την’ τραγωδία του «Πρωτομάστορα», μια λεύτερη δημιουργία θεμελιωμένη απάνω σε γνώριμο δημοτικό θρύλο, γιατί πιστεύει πως ο θρύλος μονάχα, ο μύθος της αρχαίας τραγωδίας, καλοδέχεται, και τη ζητάει μάλιστα, την επεξεργασία της μουσικής, τη μουσική ατμόσφαιρα. Σε τέτοια ατμόσφαιρα ίσα-ίσα ο κόσμος του θρύλου, ο φανταστικός ζει πιο άνετα και πιο έντονα την παραμυθένια του ζωή. Βαγνερική βέβαια θεωρία. Γιατί λοιπόν να μην σημειωθεί εδώ πως και σ’ αυτή, όσο και στο μεταχείρισμα του Leit-Motiv, του εξαγγελτικού μοτίβου. βαγνερίζει ο «Πρωτομάστορας»; Αυτό σημαίνει απλούστατα πως παραδέχεται τη γενική πρόοδο και την εξέλιξη της μουσική δραματικής τέχνης, όπως την έχουνε παραδεχτεί όλοι του κόσμου οι μουσικοί, όσοι θελήσανε ν’ αναστήσουνε το τραγικό πάθος, σφιχτοδένοντας δράμα και μουσική σ’ ένα σύνολο αρμονικό. Όμως άλλο να παραδεχτείς μια θεωρία, και άλλο πώς θα την εμφανίσεις καλλιτεχνικά, χωρίς να γλιστρήσεις στην άψυχην καταγραφή. Ο νεώτερος μουσικοσυνθέτης τότε παρουσιάζεται άξιος οπαδός της ιδέας, όταν’ την αφομοιώνει με την δική του αισθητική, με τη δική του την ψυχή, με τον δικό του τον εθνισμό. Έτσι και το ελληνικό μουσικό δράμα.

Ι.

Εγώ είμαι της ειλικρίνειας άντρας
Απ’ τα μέρη που φύεται ο φοίνικας
Και θέλω πριν να πεθάνω
Να βγάλω της ψυχής μου τους στίχους

Εγώ έρχομαι πανταχόθεν
Και προς όλα τα μέρη τραβάω:
Τέχνη είμαι στις τέχνες ανάμεσα
Είμαι βουνό μες τα βουνά.

Εγώ ξέρω τα παράξενα ονόματα
Των φυτών και των λουλουδιών,
Και των θανάσιμων εξαπατήσεων,
Και των υπέρτατων πόνων

Εγώ έχω δει στην ερεβώδη νυχτιά
Βροχή στην κεφαλή μου να πέφτουν
Οι αχτίδες της καθάριας της φλόγας
Του θείου, ουράνιου κάλλους.

Φτερά είδα να γεννιούνται στους ώμους
Των όμορφων των γυναικών:
Και να βγαίνουν απ’ τα χαλάσματα
Πετώντας οι πεταλούδες

Έχω δει άντρα στη ζωή να κρατιέται
Με το μαχαίρι μες τα πλευρά του
Δίχως τ’ όνομα να μαρτυρήσει ποτέ
Εκείνης που τον έχει φονεύσει

Γοργή όπως μια αστραπή
τη ψυχή δυο είδα φορές , δύο:
Όταν πέθανε ο καημένος ο γέρος μου
Κι όταν εκείνη μου είπε αντίο.