Μια Συγκριτικη Ποιητική

H ριζικη ανανεωση του συγκριτισμού δεν απαιτεί μόνο έναν νέο προσανατολισμό, ξεκάθαρα μαχόμενο, αλλά επίσης μια ριζική μεταστροϕή με μια θεωρητική και «ποιητική» έννοια. η όλη διαδικασία σημαίνει μια αποϕασιστική μεταρρύθμιση της θεωρητικής και μεθοδολογικής εργαλειοθήκης του σύγχρονου συγκριτισμού, καθώς και μια μεθοδική κριτική επισκόπηση όλων των συνταγών «ανανέωσής» του. η προσπάθεια αυτή σκοντάϕτει σε πολλά εμπόδια, το σημαντικότερο των οποίων είναι ίσως το δογματικό, αποδεικτικό, οριστικό πνεύμα όλων των λύσεων που κυκλοϕορούν.

Όταν λέμε: «η Συγκριτική ϕιλολογία είναι» ή «δεν είναι», η Συγκριτική ϕιλολογία (παρά τις ενστάσεις) «παραμένει» ή «πρέπει να παραμείνει» έτσι όπως ορίστηκε· «πρέπει να είναι» ετούτο ή εκείνο, υπάρχει μόνο μία και «σωστή συγκριτική οπτική γωνία» και, κατά συνέπεια, «όλα τα άλλα είναι παράβαση του σωστού τρόπου σκέψης» κ.λπ.,  δικαιούται να αναρωτηθεί κανείς: Ποια είναι η αυθεντία του δόγματος (ή άλλου τύπου αυθεντία) που επικυρώνει αυτούς τους ισχυρισμούς; Ποιες είναι οι καθοριστικές τους αρχές και τα επιχειρήματά τους; Ποια είναι η θεωρητική νομιμοποίηση ενός τέτοιου δογματικού συγκριτισμού; και ούτω καθεξής. Άλλοι επικαλούνται επίσης τη συνήθεια, την παράδοση, τον πραγματισμό.

Αυτή η de facto κατάσταση, που εκπορεύεται από την παράδοση (αλλά και από την αδράνεια, τη συνήθεια, αν όχι από διανοητική τεμπελιά), είναι εξίσου αμϕισβητήσιμη. Διότι, ποιος είναι αυτός που αποϕάσισε, μια για πάντα, ότι ο συγκριτισμός «είναι…»; υϕίσταται άραγε ένας παγειωμένος ορισμός, ne varietur, της Συγκριτικής ϕιλολογίας; Στην αντίθετη περίπτωση, είναι αυτονόητο ότι μπορεί κανείς να αμϕισβητήσει όλους τους δογματικούς, ασαϕείς ή ανυπόστατους ορισμούς που η Συγκριτική ϕιλολογία δεν έχασε την ευκαιρία να αποδώσει στον εαυτό της. Ποιος, λοιπόν, «σταθεροποίησε» το αντικείμενο και τη μέθοδο της Συγκριτικής ϕιλολογίας; και αν αυτή η έννοια –όπως όλες οι λειτουργικές έννοιες της ϕιλολογικής έρευνας– δεν είναι παρά μόνο μια ορολογική σύμβαση, ένα εργαλείο, μια ϕόρμουλα που έχει γίνει αποδεκτή, ιστορικά προσδιορίσιμη, αν, συνεπώς, εξελίσσεται μαζί με την ιστορία, δεν θα μπορούσε κανείς να την αναθεωρήσει, να προτείνει άλλες λύσεις; αυτή είναι η άποψη που πρεσβεύουν αξιωματικά όλοι οι συγκριτολόγοι που σκέϕτονται όπως ο rené Wellek, ο etiemble και άλλοι,  οι ϕωνές των οποίων επιβάλλονται όλο και περισσότερο. αυτή η νέα αναζήτηση είναι συγχρόνως θεμιτή και χρονικά ώριμη. η δική μας προσπάθεια εγγράϕεται και αυτή σ’ ετούτη τη «μεταρρυθμιστική» προοπτική.

Δυο χρόνια μετά την έκδοση της ανθολογίας Οι καλύτερές μου φλέβες (Σύγχρονοι Ιταλοί ποιητές), που είχε επίσης εκπονήσει η Ευαγγελία Πολύμου, η ίδια ανθολόγος και μεταφράστρια παρουσιάζει -στον ίδιο εκδοτικό οίκο- τη νέα της ανθολογία, αφιερωμένη αυτή τη φορά στους κλασικούς της ιταλικής μοντέρνας ποίησης του 20ού αιώνα. Παρακολουθούμε, επομένως, όλη την πορεία της δραματικής και βαθιάς ανανέωσης που σημάδεψε την ιταλική ποίηση, ξεκινώντας πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και φτάνοντας -καθώς ορισμένοι από τους ποιητές αυτούς άκμασαν για πολλές δεκαετίες- μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα.

Συγκεκριμένα, περιλαμβάνονται τόσο οι πιο διάσημοι εκπρόσωποι της μεσοπολεμικής (Ουμπέρτο Σάμπα, Τζουζέππε Ουγγαρέττι, Εουτζένιο Μοντάλε, Σαλβατόρε Κουαζίμοντο) και της μεταπολεμικής (Μάριο Λούτσι, Π.Π. Παζολίνι, Βιτόριο Σερένι) ιταλικής ποίησης, αλλά και ονόματα που η ανθολόγος προτείνει στο ελληνικό κοινό, καθώς η παρουσία τους σε ελληνικές μεταφράσεις είναι πιο πρόσφατη ή ποσοτικά μικρή (Αλφόνσο Γκάττο, Τζόρτζιο Καπρόνι, Αντόνια Πότσι, Άλντα Μερίνι, Αμέλια Ροσσέλι, Αντόνιο Πόρτα, κ.ά.). Ανθολογούνται είκοσι ποιητές και ποιήτριες, ενώ η μεταφραστική παρουσία καθενός και καθεμιάς ακολουθείται από αντίστοιχο διαφωτιστικό επίμετρο, γραμμένο από την ίδια την ανθολόγο. Η γενική εισαγωγή της ανθολογίας έχει γραφτεί από τον Σταύρο Δεληγιώργη.

Συνολικά, ο τόμος, που αποτελείται από περισσότερες από 600 σελίδες,  χαρακτηρίζεται από πληρότητα, καθώς μεταφράζεται εκτενώς το έργο των κομβικών για την ιταλική ποίηση του 20ού αιώνα ποιητών. Σε κάθε δισέλιδο, υπάρχει και το αντίστοιχο ιταλικό πρωτότυπο. Η μετάφραση, όπως θα φανεί και παρακάτω, αποδίδει με ενάργεια το πνεύμα και το ύφος καθενός από τους ποιητές που ανθολογούνται.

Για να έχει ο αναγνώστης μια γενική εικόνα σχετικά με την ποιότητα της συγκεκριμένης ανθολογίας, ακολουθεί μια σύντομη παρουσίαση κάποιων από τους ποιητές, συνοδευόμενη από αποσπάσματα ποιημάτων που περιλαμβάνονται στον τόμο, όπως έχουν αποδοθεί από τη μεταφράστρια. Με βάση τη σειρά εμφάνισης των ποιητών, αλλά και την ιστορική πορεία ανέλιξης της μοντέρνας ιταλικής ποίησης, η παρουσίαση χωρίζεται σε δύο μέρη: τον Μεσοπόλεμο και τη μεταπολεμική εποχή.

Μία ιδιαίτερη πρόταση  ποιητικης γραφης

Ιδιαίτερη πρόταση ποιητικης γραφης, που κομίζει νέα και ενδιαφέροντα στοιχεία στο ελληνικο λογοτεχνικο πεδιο,συνιστα η καινούργια συλλογη του Ιωάννη Πανουτσόπουλου που κυκλοφόρησε αρχες αυτου του χρόνου (2022) απο τις εκδόσεις ΄΄Τόπος΄΄ και φέρει τον βαρυσήμαντο τίτλο ‘’Πράξεις των Αποστόλων’’, που είναι βέβαια αντλημένος απο τη θρησκευτικη βιβλιογραφία. Τίτλος που, σε σχέση με το είδος της ποίησης που υπάρχει στις σελίδες της συλλογης, είναι, κατα την άποψή-μου, κάπως παραπλανητικος, σίγουρα απο άδολη πρόθεση και παιγνιώδη διάθεση του ποιητη.

Τον αποκαλω «παραπλανητικο» και οφείλω να δικαιολογήσω τον χαρακτηρισμο-μου, εξηγώντας πως απο μία πρώτη και πρόχειρη ματια ελλοχεύει ο κίνδυνος να παρασυρθουν οι σταθερα αφοσιωμένοι αναγνώστες του Ι. Πανουτσόπουλου και να θεωρήσουν ότι ο ποιητης αποφάσισε πλέον να γράφει και να δημοσιεύει θρησκευτικη ποίηση, αρχης γενομένης με την εν λόγω συλλογη ή, το πιθανότερο, ότι αποφάσισε να μεταγράψει στη νεοελληνικη γλώσσα άλλο ένα σπουδαίο θρησκευτικο κείμενο, με στόχο να γίνει πιο πλατια κατανοητο απο το κοινο, μιας και τα τελευταία χρόνια, όπως γνωρίζουμε, ο ποιητης επιδίδεται με αρκετη επιτυχία και σε αυτο τον πνευματικο τομέα. Αξίζει να υπενθυμίσω πως το 2017 ο Ι. Πανουτσόπουλος ετοίμασε και εξέδωσε το βιβλίο ΄΄Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε΄΄ που είναι, σύμφωνα με τον χαρακτηρισμο που του αποδίδει, «ποιητικη αντιστοίχιση στη νεοελληνικη γλώσσα» των θεόπνευστων Χαιρετισμων προς την Υπεραγία Θεοτόκο που ακούμε στη διάρκεια του Πενηνταημερου, πριν το Πάσχα,για την ακρίβεια κάθε Παρασκευη, στις Ορθόδοξες εκκλησίες-μας.

Πληροφοριακα ν’ αναφέρω πως οι ΄΄Πράξεις των Αποστόλων΄΄ είναι η τέταρτη στη σειρα εκδομένη ποιητικη συλλογη του Ι. Πανουτσόπουλου. Προηγήθηκαν, με μία σταθερη χρονικη απόσταση δύο χρόνων, άλλες δύο συλλογες-του. Συγκεκριμένα, το 2020 εξέδωσε τη συλλογη΄΄Οικογενειακος ή πολυπρισματικος κόσμος’’ και το 2018 εξέδωσε τη συλλογη΄΄Επαγγελματικος Προσανατολισμος΄΄.  Λίγο παλαιότερα, δηλαδη το 2012, εξέδωσε και τη συλλογη΄΄Η Ωραία Κοιμωμένη. Δύο μονόλογοι σε ένα όνειρο’’.

Στην καινούργια ποιητικη συλλογη-του ο Ι. Πανουτσόπουλος, όπως διαπιστώνω, παράγει σοβαρο ποιητικο λόγο, πρωτότυπο, με μεγάλες αξιώσεις και κυρίως με υποδειγματικη ιεροπραξία. Παράγει, με άλλα λόγια, προϊον που αγγίζει τα όρια της πλήρους ωριμότητας, τόσο απο την πλευρα του περιεχομένου, όσο και απο την πλευρα της αισθητικης αποτύπωσής-του.

Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΤΗΣ

Η συλλογή «Αδιέξοδοι καιροί» του Κωνσταντίνου Λίχνου περιλαμβάνει 15 διηγήματα του συγγραφέα, αρκετά από τα οποία  είχαν δημοσιευτεί παλαιότερα (από τις εκδόσεις«Σύγχρονη Εποχή», «Άπαρσις», «Κέφαλος», «Διάνοια»)και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΓΡΑΦΗΜΑ ( Αύγουστος 2022), με επιμέλεια και εισαγωγή του Αντώνη Χαριστού. Πρόκειται για συγκεντρωτική έκδοση των πονημάτων του συγγραφέα και περιλαμβάνει διηγήματα που γράφηκαν  την περίοδο 2017-2022. Κυρίαρχη θεματική του έργου αποτελεί η εργασιακή πραγματικότητα, όπως βιώνεται σήμερα, και τα αποτελέσματά της στην καθημερινότητα αλλά και στην ψυχολογία των ηρώων, κύριων ή δευτερευόντων, των διηγημάτων. Για την παρουσίαση της παραπάνω θεματικής θα στηριχθώ σε στοιχεία (μυθοπλασίας, αφηγηματολογίας και ψυχολογίας) που παρουσιάζονται στα διηγήματα: «Η συνέντευξη», «Νέα αγωγή» και «Ονείρου μονόπρακτο», ώστε να καταστεί σαφής η λογοτεχνική στόχευση που επιχειρείται από τον συγγραφέα,  ανεξάρτητα από  τις διαφορές που παρουσιάζουν τα παραπάνω διηγήματα τόσο ως προς τη λογοτεχνική απόδοση της θεματικής όσο και ως προς το καλλιτεχνικό κίνημα που υπηρετούν.

Ο ανώνυμος ήρωας στο πρώτο διήγημα («Η συνέντευξη») με πρωτοπρόσωπη αφήγηση και έντονη διάθεση εξομολόγησης αφηγείται τις εργασιακές του εμπειρίες : έναυσμα της αφήγησης αποτελεί μια συνέντευξη που καλείται να δώσει για την κατάληψη μιας θέσης εργασίας ,η οποία δεν ορίζεται με ακρίβεια,φαίνεται, όμως, από την ανάπτυξη του μύθου ότι επιδιώκεται από τον ήρωα για λόγους βιοπορισμού. Ο ήρωας προβαίνει σε εξομολόγηση προηγούμενων εργασιακών εμπειριών προκειμένου να δικαιολογήσει την απροθυμία  αλλά και την αίσθηση ματαιότητας που βιώνει στην προσπάθειά του να ανταποκριθεί στους όρους που θέτει η εργοδοσία προκειμένου να τον προσλάβει.

 («Βρίσκομαι, τώρα, στα γραφεία μιας εταιρίας που ανακοί­νωσε προσλήψεις, κι έχω ώρες ολάκερες που με περνούν απόκόσκινο: Γραπτή εξέταση, ομαδική εργασία, προφορική συνέντευξη και, τελικά, κι άλλη συνέντευξη! Από κόσκινο κυ­ριολεκτικά απ’ το πρωί, ενώ έχει ήδη μεσημεριάσει. Κι έχουμε μέλλον ακόμα…»)

Η ασάφεια των όρων εργασίας σε συνδυασμό με τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις του κεντρικού ήρωα, από την απροθυμία μέχρι την άρνηση, διαμορφώνουν το περιβάλλον της αφήγησης στο παρόν τονίζοντας τη σωματική, πνευματική αλλά και ψυχολογική εξάντληση, που βιώνει, αίσθηση που επιτείνεται  από τη συνεχή χρήση του πρώτου προσώπου και  από τη συνειδητή επιλογών των όρων του ρεαλισμού, ενώ παράλληλα ο  γοργός ρυθμός της αφήγησης  αναδεικνύει τα  στοιχεία που ορίζουν τον χώρο της εργασίας σήμερα.

Η πιο αινιγματική από τις παλαιολιθικές βραχογραφίες στο σπήλαιο του Λασκώ (Ντορντόν, Γαλλία, περ. 1700 π.Χ.) εικονίζει ένα λογχισμένο βίσονα, έναν άντρα με κεφάλι ή μάσκα πουλιού, πεσμένο καταγής, και ένα πουλί σε βέργα. Πρόκειται για τη μοναδική αφηγηματική σύνθεση ανάμεσα σε περίπου 600 εικόνες με ζώα και σύμβολα, καθώς και 1500 χαρακτικά, που εντοπίστηκαν τυχαία το 1940.

«Το Ψάρι» προέρχεται από την πρώτη ποιητική συλλογή της Αμερικανίδας Ελίζαμπεθ Μπίσοπ (1911-1979), North and South (1946), που επανεκδόθηκε το 1955 με την προσθήκη 17 ποιημάτων και τιμήθηκε με Πούλιτζερ. Πρόκειται για αφηγηματικό ποίημα, σε ελεύθερο μέτρο και στίχο, που χρησιμοποιεί μεταφορές, παρομοιώσεις και επαναλήψεις, για να εμπλουτίσει ένα απλό συμβάν, το πιάσιμο του ψαριού, με το δέος που κατακλύζει τον άνθρωπο μπροστά στη θέληση για ζωή. Τα αγκίστρια ως συμβολικά μετάλλια ανάγουν την ανθεκτικότητα του ψαριού σε ηρωική πράξη, ενώ τα επίθετα που προσδιορίζουν χρόνο τονίζουν την αιώνια αντιπαλότητα ζωής και θανάτου. Στο ποίημα, η αναπάντεχη κατίσχυση της ζωής φαίνεται να απορρέει μέσα από την καθοριστική επίδραση της ομορφιάς—που συμβολίζεται από τα χρώματα της ίριδας— πάνω στον ανθρώπινο ψυχισμό. Η μεταμορφωτική εμφάνιση του ουράνιου τόξου προοικονομείται μέσα από έντεκα αναφορές σε χρώματα, άμεσα ή έμμεσα συνδεδεμένες με το ψάρι, και αυτός ο συσχετισμός ίσως να υπαινίσσετται μιαν απόκοσμη ικανότητα «διάχυσης» του ψαριού στον φυσικό του περίγυρο. Ήδη από τον πέμπτο και έκτο στίχο εισάγεται η εξωλογική διάσταση τού ποιήματος: το αγκιστρωμένο ψάρι δεν αντιστέκεται καθόλου, σαν να ξέρει ότι αν υπομείνει τον πόνο, για έκτη φορά, τα χρώματα θα πλημμυρίσουν τον κόσμο με  ομορφιά και θα του επιτραπεί να ζήσει.

«Το Ψάρι»

Έπιασα ένα τρομερό ψάρι

και το κρατούσα στην πλευρά της βάρκας,

το μισό έξω απ’ το νερό, τ’ αγκίστρι μου

φυτεμένο στο ακρόχειλό του.

Δεν αντιστάθηκε.

Δεν είχε αντισταθεί καθόλου.

Κρεμιόταν απ’ το βάρος τού στεναγμού του,

στραπατσαρισμένο, σεβάσμιο,
ελεεινό. Εδώ κι εκεί,

η καφετιά του πέτσα κρεμιόταν σε λουρίδες

σαν αρχαία ταπετσαρία,

και το μοτίβο με το σκουρότερο καφέ

θύμιζε πράγματι ταπετσαρία:

σχήματα σαν ολάνθιστα ρόδα,

λερωμένα, που χάθηκαν με τον καιρό.