Είναι οδύνη να υποτάσσεσαι στους χυδαίους. Είναι οδύνη να γνωρίζεις το έγκλημα και να ‘σαι ανίκανος να το εμποδίσεις. Αλλά είναι ταπείνωση να το καταγράφεις, όταν προδότης και προδομένος είναι ο Ελληνας. Σύμφωνοι: Να στήσουμε λαιμητόμους για τους προδότες και τους βασανιστές. Αλλά το ερώτημα παραμένει: Θα πεθάνει μαζί τους αυτό το τέρας που εν ονόματι της μονοπώλησης της “εθνικοφροσύνης” ασέλγησε πάνω στο σώμα της Ελλάδας; (απόσπασμα από τον Πρόλογο)

[…] Το τανκ δίνει από τηλεβόα δέκα λεπτά καιρό στους στασιαστές να παραδοθούν. Σπουδαστές τρέχουν κατά μέσα να αναφέρουν στη συντονιστική επιτροπή του αγώνα. Πριν φτάσουν στο βάθος ο αξιωματικός των επιχειρήσεων δίνει εντολή στον οδηγό του τανκ να προχωρήσει. Ο φαντάρος ανοίγει τα χέρια του, προς τους σπουδαστές, που μένουν σκαρφαλωμένοι στα κάγκελα της πόρτας, για να καταλάβουν πως πρέπει να παραμερίσουν, γιατί πήρε διαταγή να προχωρήσει. Τα “παιδιά” μένουν στις θέσεις τους προκαλώντας: “Χτυπάτε αδέλφια: Εμπρός!” Στο εξώστη αγόρια και κορίτσια τραγουδούν με φωνές σκληρές τον Εθνικό Ύμνο. Ο αξιωματικός του τανκ επαναλαμβάνει τη διαταγή και το τανκ ορμά γκρεμίζοντας την είσοδο, μαζί με το τελευταίο παλικάρι που αρνήθηκε ή δεν πρόλαβε να πηδήξει. Προχωρεί, συνθλίβει την μπλε Μερσεντές του Πρύτανη, που πίσω της είναι οχυρωμένα άλλα παιδιά, ισοπεδώνει και το επόμενο αμάξι και σταματά. Πυροβολισμοί και πυροβολισμοί καταπίνουν τη λιπόθυμη στροφή, “και σαν πρώτα αντρειωμένοι …”.

Ένας βουβός πανικός σπρώχνει τις πυκνές μάζες των εγκλείστων προς τους πίσω χώρους του Πολυτεχνείου. Ξέρουν καλά τι τους περιμένει. Όλοι οι σπουδαστές που βρίσκονται δω έχουν ζήσει την εμπειρία της κατάληψης της Νομικής Σχολής πριν λίγους μήνες. Πολλοί απ’ αυτούς έχουν χάσει τα δόντια τους από τα χτυπήματα κι άλλοι έχουν σημάδια από σκισίματα που τους έκαναν τα δερμάτινα μαστίγια των αστυνομικών, με το βαρίδι στην άκρη. Ούτε μια φωνή, ούτε ήχος από τ’ άρβυλα των λοκατζήδων που τρέχουν κυνηγώντας τα παιδιά και τα βγάζουν σαν τους λαγούς τα κυνηγόσκυλα, από τις γωνίες που καταφεύγουν. Το βουβό τρέξιμο ξαναρχίζει.

***********************************************

Έγραψα το βιβλίο Ο Άγγελος Τερζάκης και ο κινηματογράφος, παρακινημένος από την επιθυμία να ανακαλύψω τι ήταν εκείνο που ώθησε τον Άγγελο Τερζάκη, έναν κορυφαίο εκπρόσωπο της γενιάς του 1930, έναν αληθινό πνευματικό άνθρωπο, να ασχοληθεί με την κινηματογραφική σκηνοθεσία στις αρχές της δεκαετίας του 1950.

Όλα ξεκίνησαν πριν από δέκα περίπου χρόνια, όταν ανακάλυψα στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος την ταινία του Τερζάκη Νυχτερινή περιπέτεια, με πρωταγωνιστές τον Βασίλη Διαμαντόπουλο και την Νταίζη Μαυράκη, την πρώτη Σταρ Ελλάς στην ιστορία του θεσμού των Καλλιστείων. Έγραψα τότε ένα σύντομο άρθρο για την ταινία (που περιλήφθηκε στο παλαιότερο βιβλίο μου Η εποχή του μυθιστορήματος, Εκδόσεις Γκοβόστη, 2014), αλλά αισθανόμουν ότι δεν είχα κλείσει τους λογαριασμούς μου με τον κινηματογραφικό Τερζάκη.

Και βγαίνω πάλι στη λεωφόρο.  Μαγαζιά, βιτρίνες, ρεκλάμες, φωτεινές επιγραφές – αυτά που αγαπάω. Το μεγάλο θέατρο της κοινωνία της κατανάλωσης, που λένε στο καφενείο. Ό,τι ποθείτε θα το βρείτε εδώ. Και δεν είναι ακριβώς αυτό που ποθείτε μονάχα, αυτό που θα βρείτε. Είναι το μεγάλο θέατρο που το παίζουμε όλοι, που μας παίζουν όλοι, που τους παίζουμε όλους.

Αυτό για το θέατρο δεν το’ παν στο καφενείο, είναι από κείνα που τα βρίσκω μονάχος μου. Οι σοφοί μας τα λένε κάπως αλλιώς – μας κάνει τάχα κακό, μας διαφθείρουν με τη σπατάλη, την αφθονία, την αχρηστία των πραγμάτων που βρίσκονται εδώ. Το νέον όπιον των λαών – το λέει ο Γιαννόπουλος.

Και να με και γω με το όπιόν μου. Στέκομαι μπροστά σ’ αυτές τις γεμάτες, τις ωραίες βιτρίνες, χαζεύω, μαγεύομαι, τις αφήνω να με διαφθείρουν όσο θέλουν. Κοιτάζω τα είδη τους, μελετάω τα σχήματα και τα χρώματα, σκέφτομαι τις ποιότητες, τα υλικά τους, βλέπω τις τιμές τους, τις λογαριάζω με τα μεροκάματα τα δικά μας. Είμαι καταναλωτής. Για τους σοφούς μας του καφενείου σημαίνει πως διαλύομαι, αλλοτριώνομαι, λένε, μέσα στους άλλους. Για μένα τέτοιαν ώρα στη λεωφόρο, που δεν έχω πουθενά να πάω – είμαι καταναλωτής θα πει πως υπάρχω. Υπάρχω μέσα στους άλλους. Έχω στην τσέπη μου τα λεφτά μου – μοιράζομαι τη ζωή μας, ας λένε πως είναι ψεύτικη, ας είναι και θέατρο μόνο.

Ένα κοράκι σε τόπο ρημαγμένο

 Έχει πει ο Χούλιο Κορτάσαρ σε διάλεξή του στο City College της Νέας Υόρκης, τον Απρίλιο του 1980: «Η λογοτεχνία συνιστά πάντοτε μια έκφραση της πραγματικότητας, όσο φαντασιώδης κι αν είναι· και μόνο το γεγονός ότι κάθε έργο τέχνης έχει γραφτεί σε μια συγκεκριμένη γλώσσα το τοποθετεί εξαρχής και αυτομάτως σε ένα καθορισμένο πλαίσιο, ταυτόχρονα δε το διαχωρίζει από άλλες πολιτισμικές περιοχές, ενώ τόσο το θέμα όσο και οι ιδέες και τα συναισθήματα του συγγραφέα συμβάλλουν στο να εντοπίσουμε ακόμη καλύτερα αυτή την αναπόφευκτη επαφή ανάμεσα στο γραπτό έργο και στην πραγματικότητα που το περιβάλλει».

Αν διαβάσουμε σε αυτό το πλαίσιο το Δρολάπι, θα διαπιστώσουμε ότι ο συγγραφέας με το έκτο του μυθιστόρημα περισσότερο θέτει ερωτήματα στον αναγνώστη παρά απαντά στις απορίες του. Περισσότερο κεντρίζει την περιέργειά του και διανοίγει την ευαισθησία του σε νέες προοπτικές της πραγματικότητας. Επικαλούμαι ξανά τον Κορτάσαρ: «Πολλές φορές το να βρεις μιαν απάντηση είναι λιγότερο σημαντικό από το να έχεις αξιωθεί να ζήσεις σε βάθος το ερώτημα, να βαδίσεις εναγωνίως πάνω στα ίχνη που συνήθως αφήνει μέσα μας». Το Δρολάπι, μυθιστόρημα συναρπαστικής πλοκής που κρατά σε αγωνία τον αναγνώστη μέχρι την τελευταία του σελίδα, στηρίζει τον μύθο του πάνω σε δύο καταστροφές. Το αυτοκινητικό δυστύχημα στην Ασπροβάλτα και την κατάρρευση του μεγαλύτερου μονότοξου γεφυριού των Βαλκανίων, του γεφυριού της Πλάκας, που χτίστηκε από τον Κώστα Μπάκα και το μπουλούκι του, το 1866, γεφύρι που αποτελούσε «σύνορο» κι εκεί λειτουργούσε το τελωνείο της Ελεύθερης Ελλάδας με τη σκλαβωμένη Ήπειρο.