Στο πρόσφατο ποιητικό βιβλίο του με τίτλο Ταραήλ, ο Δημήτρης Μουζάκης πραγματεύεται μια πλειάδα θεμάτων που αφορούν την ανθρώπινη ύπαρξη, τη ζωή, τις εκφάνσεις της και το νόημά της. Τα ποιήματα χαρακτηρίζονται από υψηλή συγκινησιακή φόρτιση και ώριμη ποιητική έκφραση, αφού ο συγγραφέας έχει πλέον μακρόχρονη εμπειρία στη γραφή και στη δημιουργία βιβλίων. Ο τίτλος του βιβλίου, λέξη που στα ποντιακά σημαίνει «ουράνιο τόξο», είναι, εκτός από ενδιαφέρων, και κατάλληλος: στο ουράνιο τόξο συναντάμε όλα τα χρώματα, όπως και στο Ταραήλ αποτυπώνεται πληθώρα εμπειριών, στοχασμών, συναισθημάτων. Το ουράνιο τόξο μας οδηγεί στην ανάταση, στο όνειρο και στη φαντασία, και παρά τα δύσκολα και επώδυνα θέματα που εξερευνά, το βιβλίο Ταραήλ ουσιαστικά υποστηρίζει με πείσμα τη ζωή. Ένα ουράνιο τόξο είναι, συμβολικά, ένας δρόμος φωτός μέσα στο πιθανό σκοτάδι, που μας επιτρέπει να συνδεθούμε με τον βαθύτερο και ανώτερο εαυτό μας. Θεωρώ ότι το κύριο θέμα και αίτημα που διατρέχει το βιβλίο είναι η εξερεύνηση και η αναζήτηση της σύνδεσης και της ταυτότητας μέσα από τη σύνδεση. Ο Μουζάκης το πραγματεύεται σε τρία βασικά επίπεδα: τη σχέση με την αρχική οικογένεια, εκείνη των γονιών, τη σχέση με τον έρωτα, την αγάπη και τη δική του οικογένεια, και τη σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο.

Όπως ένα ουράνιο τόξο δημιουργείται από τη διάθλαση και την αντανάκλαση του φωτός στα σταγονίδια του νερού, έτσι και το νερό είναι δομικό στοιχείο του κόσμου του βιβλίου, συχνά στη μορφή σταγόνων, όπως είναι τα δάκρυα, συνδέοντας έτσι τον συναισθηματικό κόσμο του ανθρώπου με το σπουδαιότερο συστατικό του υλικού κόσμου. Στα σταγονίδια του νερού παίρνουν μορφή και αντανακλώνται τα εσωτερικά γεγονότα της ζωής ενός ανθρώπου. Βρίσκουμε το νερό ως στοιχείο κοσμογονίας, που ως δάκρυ οδηγεί σε ζεστασιά, γονιμότητα, αγκαλιά. Το βρίσκουμε στην πανταχού παρούσα θάλασσα. Το βρίσκουμε και ως τροφή των ριζών, των χωμάτων, της ίδιας της βροχής που είναι μια μορφή του. Ο κόσμος είναι βασισμένος στο νερό, που χρειάζεται τον κύκλο των μεταμορφώσεων του εαυτού του για να τραφεί και να αναγεννηθεί από αυτές.

Οι μεταμορφώσεις ενός ανθρώπου στη διάρκεια της ζωής του, εσωτερικές και εξωτερικές, συμπεριλαμβάνοντας σ’ αυτές και τον θάνατο, κυριαρχούν στο βιβλίο. Μέσα στο διαρκές θέμα της σχέσης και της σύνδεσης, συναντάμε τη διαπραγμάτευση της θνητότητας και της βιολογικής/συναισθηματικής κληρονομιάς και συνέχειας, όπως βλέπουμε στο ποίημα «Γεύμα στον πυθμένα»,  με τη μάνα που δεν ζει πια, και στο βαθιά συγκινητικό ποίημα «Αυγούστου οκτώ», που είναι ένας ύμνος στη μητρική αγάπη και στον εσωτερικό πλούτο που αφήνει μια μάνα στο παιδί της με την αγάπη της. Αλλά και η σχέση και η σύνδεση με τον πατέρα εξετάζεται, αφού ο πατέρας συνεχίζει μέσα στα δέντρα του και το πότισμά τους από τον γιο, στο ποίημα «Τα δένδρα του πατέρα μου».    Η φθορά και ο θάνατος επανέρχονται συχνά ως αναγκαστικός προορισμός, που λες και υπερνικά όλους τους άλλους προορισμούς και προσπάθειες ταξιδιών – ή, αν δεν τους υπερνικά, τους νοηματοδοτεί. Μέσα όμως στην πορεία αυτή, υπάρχει η έγνοια για τη σύνδεση, και μία από τις πτυχές της είναι η σύνδεση με τους γονείς και την αρχική οικογένεια, που είναι ο πρώτος δρόμος για τη σύνδεση με τον κόσμο.

Μια παλίμψηστη ποιητική ενατένιση με μέγα φορτίο απελευθερωμένης μνήμης

Διαβάζοντας ως την τελευταία σελίδα του το ποιητικό έργο του Δημήτρη Κοσμόπουλου με τον περίεργο-για έναν ανίδεο περί τα καπνικά- τίτλο: «Έθνος εξαιρετικά», είχα την αίσθηση πως παρακολουθούσα, στο χώρο της ποιητικής λειτουργίας, την ερμηνεία από πολυμελή ορχήστρα ενός συμφωνικού έργου, όπου τα επί μέρους στοιχεία, αν και αυτόνομα, συνέθεταν ταυτόχρονα ένα έργο συνόλου, υψηλής έμπνευσης και απόδοσης.

Ο μαέστρος κρατά σ’ αυτή τη συμφωνία λόγου ως μπαγκέτα ένα κουτί τσιγάρων φίλτρου με ονομασία που αποτέλεσε και τον τίτλο της συλλογής αυτής, η οποία περιλαμβάνει μια παλίμψηστη ποιητική κατάθεση με πολυσήμαντες αναφορές, όπου η Ιστορία δρασκελά τις δεκαετίες και τα γεγονότα με άνεση, συνδετικά, παράλληλα, εννοιολογικά, συμβολικά και συνεκτικά με την έννοια της αγάπης και της θυσίας για πεφιλημένους χώρους καταγωγής, δράσης ή αγώνων, αυτούς που σε άλλους καιρούς αποκαλούσαμε με γνησιότητα αισθήματος «πατρίδα» και που σήμερα εξέπεσαν κάπως ένεκα της καπηλείας κάποιων.

Πέρασε η εποχή που ο καπνός ήταν ένα από τα πολυτιμότερα ελληνικά προϊόντα και το τσιγάρο αποτελούσετο συνοδευτικό εξάρτημα μιας κοινωνικής παρουσίαςτων περισσότερων ανθρώπων. Σήμερα πάντως, που έχει περιοριστεί η κατανάλωσή του εξαιτίας της ιατρικής η οποία τον καταδίκασε ως αμαρτία για την υγεία,μπήκε στο χώρο της συλλογικής μνήμης ως ατομική απόλαυση που συνέτεινε στη χαλάρωση και ως συνοδευτικό μιας γόνιμης ή ελαφρής κουβέντας. Το «Έθνος εξαιρετικά» ήταν ένα επώνυμο προϊόν, πασίγνωστο σε όλους, καπνιστές και μη, αφού ήταν και το πρώτο σε πωλήσεις για την ποιότητα και τη δημοφιλία του. Και φυσικά ήταν ένα από τα απαραίτητα εφόδια που είχε από το κράτος ένας στρατιώτης, ιδιαίτερα στο μέτωπο, και υπήρξαν πολλά στη νεώτερη ελληνική ιστορία από τη δεκαετία του 1920 που άνθησε,ως την εποχή που η κατανάλωσή του μειώθηκε δραστικά.

Γύρω από το «Έθνος εξαιρετικά» αναπτύσσεται ο πολύμορφος λόγος του ποιητή, του οποίου οι λέξεις είναι φορτισμένες με μηνύματα από την πρώτη κιόλας ανάγνωση, αλλά και με υποδόρειες επισημάνσεις, κι αυτό είναι σπουδαιότερο, διευρύνοντας την αξία και γοητεία του. Επίμονος καπνιστής ο ίδιος, ακόμη κι σήμερα, εκμοντερμισμένος όμως με το ηλεκτρονικό τσιγάρο συνεχώς σε λειτουργία, για να τιθασσεύει ενδεχομένως την νευρώδη κινητικότητά του και να ελέγχει πιθανότατα τη διαρκή πνευματική του εγρήγορση, βρήκε το ελατήριο για να κινήσει τις ευαισθησίες του, μια άγκυρα για να μπορέσει να στερεώσει από το κύμα της λήθης το μέγα απόθεμα μνήμης που βαραίνει πάνω στην εθνική συνείδηση.

Αεικίνητος και δραστήριος στη καθημερινότητά του, πληθωρικός, εκδηλωτικός, ετοιμόλογος, με έξυπνη κουβέντα, δηκτική ενίοτε, βρίσκει τον τρόπο να μεταφέρει στην ποιητική του πολλά στοιχεία από τις ιδιότητές του, ντυμένα με τον μανδύα μιας τέχνης πλούσια εκφραστικής παρά τη φαινομενική της λιτότητα και μιας τεχνικής με θαυμαστή πλαστικότητα όχι τυχαία.

Η νέα συλλογή “Κολάζ Πορνογραφίας” (εκδόσεις ΑΩ) του Σάββα Λαζαρίδη αφιερώνεται στον “άνθρωπο δίχως πρόσωπο”. Και ίσως δεν χρειάζονται περισσότερα. Σπανίως έχει πρόσωπο ο άνθρωπος του καιρού μας. Αρέσκεται να υποδύεται ρόλους: «Οι ρόλοι μας έχουν ήδη διανεμηθεί» (σελ. 28).
«Είναι η τρέλα» γράφει στον πρώτο στίχο του πρώτου ποιήματος (Μόνιμα μικρότερος, σελ. 9). Σε άλλον στίχο μιλά για «εργαλεία εκμηδένισης νοημάτων» (σελ. 17). Λαμβάνουμε, συνήθως, στα σοβαρά εκείνους που προσπαθούν να νοηματοδοτήσουν το κάθε τι. Ωστόσο, μετά βίας κατορθώνουν να πείσουν τον εαυτό τους.
Ποιήματα εκτενή, σχεδόν αφηγηματικά. Στίχοι φαινομενικά ακατάληπτοι που περιέχουν εικόνες της καθημερινότητας, χωρίς να απουσιάζει ο έρωτας, η πλήξη, τα αδιέξοδα και ο θάνατος.
Στη σελίδα 32 (Αποσυνδέοντας ημέρες) διαβάζουμε για την αγνοημένη τέχνη της ζωής. «Εντελώς απόντες», γράφει κάπου αλλού (σελ. 30). Μάλλον, ζωή είναι εκείνο που συμβαίνει όσο εμείς βρισκόμαστε κάπου αλλού, κάνοντας κάτι άλλο. Εν ολίγοις, παραμένουμε «επαρκώς εκπαιδευμένοι / σε μία νέα τάξη πραγμάτων» (σελ. 17). Κι οι ποιητές, αντί για φως αντικρίζουν σκοτάδι: «Σκοτεινά παράθυρα / προσμένουν τους ποιητές» (σελ.27).

Με τη συλλογή «Το θαύμα στην εντατική» (Φεβρουάριος 2024) επανέρχεται η ποιήτρια και εικαστικός Ηρώ Νικοπούλου, σε ένα βιβλίο φροντισμένο άρτια από τις υπέροχες εκδόσεις ΑΩ του κυρίου Πέτρου Μιχάλη. Η γλώσσα της κυρίας Νικοπούλου εκφέρεται με τη ροή και την απλότητα της φυσικής ομιλίας, δίχως να απομειώνεται πραγματοποιώντας εκπτώσεις της λυρικής συγκινήσεως. Χωρίς ουδεμία διάθεση εκζήτησης, στα ποιήματα εμφανίζονται προσήκουσες λεκτικές σπανιότητες και ενδιαφέροντες, απροσδόκητοι συνειρμοί. Η θεματολογία της ποιήτριας εύρωστη, υπό τη ζύμωση μιας γλωσσικής και συναισθηματικής ωριμότητος, καταγίνεται με την προσωπική μνήμη, την εκκωφαντική, εσώτερη σκέψη, το συναίσθημα που λαμβάνει τη μορφή της οικολογικής ευαισθησίας, της ματαίωσης των προσδοκιών που αρνείται να μεταπέσει σε ενδοτικότητα, των τεκταινομένων που σφραγίζουν τη στιγμή. Μολονότι θα περίμενε κανείς την εικαστική απογείωση μες στους στίχους της ποιήτριας, ως αυτή συνήθως επιτυγχάνεται δια της σκηνοθεσίας, το μεγάλο προσόν των ποιημάτων της κυρίας Νικοπούλου είναι ο εξομολογητικός της τόνος, ο εμβαπτισμένος σε μιαν ηδεία, γυναικεία αισθαντικότητα.

Η καταβύθιση στο σκοτάδι

Ο ποιητής με αφορμή το μετρό κάνει μια σειρά παρατηρήσεων και δημιουργεί μια σειρά μεταφορών για τη σύγχρονη αγχώδη ζωή μας, τον φόβο του θανάτου και τη φθορά. Συνομιλεί άμεσα με τη βραβευμένη από την Ακαδημία συλλογή Μετρό της Τασούλας Καραγεωργίου  (εκδόσεις Κέδρος 2004), που η καταβύθιση στο μετρό παραλληλίζεται με την εις Άδην κάθοδον (νέκυα). Αντιγράφω μερικές κομβικές λέξεις της συλλογής: καταβύθιση, σκότος, ξεψυχισμένο, άγχος, διαφυγή, θάνατος, στρατός χούλιγκαν, σιδερογροθιές, συγκέντρωση ανέργων στο κέντρο κτλ.

Αστικό το τοπίο των ποιημάτων: «παστωμέν[οι] λεωφόρ[οι]» (σ.39), «κόρνες μποτιλιαρίσματος» (σ.39),  «δακτύλι[οι]» (σ.51), «μονά ζυγά» (σ.51), συνωστισμός κόσμου, και πάνω από όλα το μετρό, το σήμα κατατεθέν της πολυπληθούς πρωτεύουσας, σκοτεινό, πνιγερό, μα και αποκαλυπτικό. Όλα αυτά εκπροσωπούν ένα καταπιεστικό περιβάλλον, στο οποίο ασφυκτιά το ποιητικό υποκείμενο, είναι ένας τεχνητός και τεχνολογικός κόσμος μακριά από τη φύση του. Είναι μια «σκηνή θεατρική», με «υποκριτές δαιμόνι[ους]», σε μια διαρκή αυλαία («Είναι σκηνή», σ.13). Αισθάνεται τον υπόγειο σιδηρόδρομο σαν ένα κομμάτι της κοινωνίας μας, ένα μωσαϊκό της και σύμβολο της καταπίεσης του πολιτισμού της, κοινωνικής και τεχνικής φύσεως, κάτι που φαίνεται καθαρά από τις περιγραφές του που είναι κλειστοφοβικές, αρνητικές και καταπιεστικές. Μερικά χαρακτηριστικά επίθετα και φράσεις είναι: «Μεσαίωνα σκοτεινού» (σ.20), «νωθροί προβολείς» (σ.20), «άρρωστα τα φώτα» (σ.20), «κούφιες διαδρομές» (σ.17), «αβεβαιότητες» (σ.16), «περιορισμός» (σ.13), «κινούμενος υποχθονίως και χαμερπώς» (σ.24) και πολλά άλλα. Η φύση του ανθρώπου αισθάνεται το τρένο ως σιδερένιο άλογο, όπως το έβλεπαν οι Ινδιάνοι, που ο πολιτισμός τους ήταν άμεσα συνδεδεμένος με τη φύση και τον σεβασμό της («Ινδιάνοι», σ.42). Αλλά η γενοκτονία τους συνόδευσε τη δολοφονία της έννοιας της φύσης μέσα τους, τη βαθύτερη συναίσθηση του περιβάλλοντος, τα άγρια άλογα. Οι «ατσάλινοι τροχοί» πολτοποίησαν το φυσικό, με την ανελέητη γενοκτονία τους («Χλωμό πρόσωπο», σ.43).