`

(‘Εργο Νίκου Εγγονόπουλου, 1948)

`

Αξιότιμε Κ. Π. Καβάφη

Έρχομαι με την παρούσα τούτη επιστολήν, να ανταμώσουμε το ποίημά σας ”ΠΑΡΘΕΝ”...Ενθυμείσθε; Εγράφη Μάρτιον 1921, εν έτος προ της καταστροφής της Σμύρνης και του Ελληνισμού του Πόντου. Να σας ενημερώσω πως το ανέγνωσα εις κόσμον πολύν, φορτωμένον οπώρας, εις γιορτήν Πολιτιστικού Συλλόγου Ροδοχωρίου “ΟΙ ΚΟΜΝΗΝΟΙ” – ” Γιορτή Κερασιού 5 & 6 Ιουλίου 2013” – με απόλυτον επιτυχίαν, Σάββατον και ώραν βραδυνήν, δροσεράν, ακμαία χορών.
Οι εν ζωή, ημείς, είμεθα ευτυχείς του βλέμματός σας εις τα δημοτικά τραγούδια, ιδιαιτέρως δε διά την στάθμευσή σας εις το ποντιακόν άσμα, που εναποθέτω:

`

Η ΡΩΜΑΝΙΑ ΠΑΡΘΕΝ

Έναν πουλίν, καλόν πουλίν, εβγαίν’ από την Πόλην,
ουδέ ‘ς σ’ αμπέλα ‘κόνεψεν, ουδέ ‘ς σα περιβόλα,
επήγεν και ν’ εκόνεψεν ‘ς σ’ Αγιά Σοφιάς την πόρταν.
Έδειξεν τ’ έναν το φτερόν ‘ς σο αίμαν βουτεμένον.
Και ‘ς σ’ άλλο το φτερόν αθε, χαρτίν βαστά γραμμένον.
Ατό κανείς ‘κι αναγνώθ’, κανείς ‘κι ξέρ’ ντο λέγει,
μηδέ κι ο Πατριάρχης μου με όλους τους παπάδες.
Κι έναν παιδίν, καλόν παιδίν, πάει και αναγνώθει.
Σίτ’ αναγνώθει, σίτα κλαίει, σίτα κρούει την καρδίαν:
Ναϊλλοί εμάς και βάι εμάς, ‘πάρθεν η Ρωμανία.
– Ναϊλλοί εμάς και βάι εμάς οι Τούρκ΄ την Πόλ΄ επαίραν
επαίραν το βασιλοσκάμ΄ κι ελλάεν Αφεντία.
Μοιρολογούν τα εκκλησιάς κλαίγ’νε τα μαναστήρα
κι Αι-Γιάννες ο Χρυσόστομον κλαίει και δερνοκοπάται.
Μη κλαις, μη κλαις, Αγιάννε μου και μη δερνοκοπάσαι
η Ρωμανία ΄πέρασεν η Ρωμανία ΄πάρθεν
Η Ρωμανία αν πέρασεν ανθεί και φέρει κι άλλο.

`

Μη λησμονήσω τας σκέψεις μου, δώσετε πολλούς χαιρετισμούς εις την μητέραν σας Χαρίκλεια Γεωργάκη Φωτιάδη, από τας έρευνάς μου γένος Ποντίων και αναρωτώμαι γιατί εγώ χρησιμοποιώ μίαν μεσοκαθαρεύουσαν οδό γλώσσης, εις ταύτην την επιστολήν. Μάλλον εσείς με οδηγείτε και το ομολογώ, με γοητεύει,
έτσι, από τα ” αγράμματά ” μου…

Το ποίημά σας

`

ΠΑΡΘΕΝ

Αυτές τες μέρες διάβαζα δημοτικά τραγούδια,
για τα΄ άθλα των κλεφτών και τους πολέμους,
πράγματα συμπαθητικά· δικά μας, Γραικικά.
Διάβαζα και τα πένθιμα για τον χαμό της Πόλης
«Πήραν την Πόλη, πήραν την· πήραν την Σαλονίκη».
Και την Φωνή που εκεί που οι δυο εψέλναν,
«ζερβά ο βασιληάς, δεξιά ο πατριάρχης», ακούσθηκε
κ΄ είπε να πάψουν πια
«πάψτε παπάδες τα χαρτιά και κλείστε τα βαγγέλια»
πήραν την Πόλη, πήραν την· πήραν την Σαλονίκη.

`

«ΤΟ ΔΙΠΛΟ ΒΙΒΛΙΟ»:
Της ιστορίας και της λύπης. Της μοναξιάς και της ελπίδας.

`

«Αγαπούσα πάντα την ιστορία-ήταν ο ένας μου δάσκαλος, ο άλλος ήταν η λύπη» εξομολογείται ο Δημήτρης Χατζής ,που – στο πρώτο του βιβλίο που εκδόθηκε μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα από το παραπέτασμα- εξακολούθησε να μένει πιστός στη διπολικότητα των πραγμάτων, το γιν και το γιανγκ μιας προσπάθειας εναρμόνισης των πάντων. Aίτημά του η εξασφάλιση της ισορροπίας, αφού γιʼ αυτόν-σύμφωνα με τον Ε. Γ. Καψωμένο– «το πρόβλημα του πολιτισμού μας είναι πρόβλημα αποκατάστασης της αρμονίας του ανθρώπου με τον κόσμο» και γιατί «αυτό που ορίζει το το ενιαίο σύμπαν του Χατζή[…]είναι η κρίση. Η κρίση δεν είναι μια έννοια στατική, είναι ένα φαινόμενο που εκδηλώνεται δυναμικά σε πολλαπλά επίπεδα.
Ξεκινώντας από τον τίτλο του βιβλίου, στήνει μια σειρά διπλόστροφων σχημάτων πριν καταλήξει στο επιλογικό «…βιβλίο της μοναξιάς είναι κι αυτό-της δικής σου μοναξιάς το βιβλίο, στον κανένα τόπο, στον κανένα καιρό-που βρίσκεσαι εσύ πεταμένος και πού ʽχω φτάσει κι εγώ…» και ταυτόχρονα «…της ελπίδας το βιβλίο θα ʽθελα να ʽναι το δεύτερο αυτό το δικό σου. Για το σημερινό το δικό μας κόσμο…» .

Στο σημερινό δικό μας κόσμο(του μνημονίου και της τρόικας, της κρίσης -σε παγκόσμιο επίπεδο και ιδιαίτερα βαθιάς σε εθνικό…) οι θεωρητικές απόψεις του συγγραφέα αναδεικνύονται τραγικά επίκαιρες.
«Και δεν είμαι απʼ αυτούς που πιστεύουν στις ελληνικές μοναδικότητες μέσα στην ιστορία. Γι αυτό δεν τα βλεπα καθόλου παράξενα και μοναδικά αυτά που γίνονταν στην πατρίδα μας τότε όσο κι αν είχαν τον μοναδικό τους τρόπο να γίνονται. Έβλεπα δηλαδή την κρίση που περνούσε η πατρίδα μας, αξεχώριστη από τις γενικότερες αιτίες και καταστάσεις που είχανε την ισχύ τους και για τον άλλον τον κόσμο»
`

Ως μαρξιστής διανοούμενος είναι διεθνιστής και από την άλλη, όμως ,θερμός πατριώτης, ένας συνδυασμός που, τρεφόμενος από τη μέθοδο του ιστορικού υλισμού, του επιτρέπει να είναι ένας αληθινός διανοούμενος. Δημιουργικά ανεξάρτητος από τα πολιτικά του πιστεύω, ερμηνεύοντας σε βάθος τη συμπτωματολογία των φαινομένων και εντάσσοντας τα σε ευρύτερα σχήματα , ενσωματώνει τις πολιτικοοικονομικές του αναλύσεις στα λογοτεχνικά του έργα χωρίς σίγουρα να παύει(όπως σημειώνει ο Παναγιώτης Νούτσος) «να δημιουργεί πρώτιστα ως λογοτέχνης και φιλόλογος» Σύμφωνα με τον ποιητή Τίτο Πατρίκιο ,«ένας μεγάλος συγγραφέας, όπως είναι ο Δ. Χατζής, εμβαθύνοντας σε μια μικρή κοινωνία, μπορεί να συλλάβει και να αποδώσει συγκρούσεις, αντιθέσεις, υπερβάσεις, οι οποίες αποκτούν ένα οικουμενικό χαρακτήρα που απευθύνονται σε όλους μας», χωρίς να καταφεύγει σε εσωστρέφεια. Η Βενετία Αποστολίδου, μελετήτρια του έργου του, αποφαίνεται «εκείνο που ενδιαφέρει είναι να συνδέσει την ιστορία της συγκρότησης του νεοελληνικού έθνους με την έλευση του σύγχρονου κόσμου, την εδραίωση των καπιταλιστικών σχέσεων, την εκκοσμίκευση της πνευματικής ζωής, τον εξορθολογισμό της κοινωνίας. Το έργο του είναι προσηλωμένο στη μελέτη αυτής της ιστορικής διαδικασίας και επιδιώκει να μετασχηματίσει αυτό που γνωρίζαμε ως συνείδηση της εθνικής συνέχειας σε συνείδηση της νεοτερικότητας» Καθόλου τυχαία λοιπόν χαρακτηρίστηκε από τον Λίνο Πολίτη «γνήσια αφηγηματική φλέβα» και από τον Α.Σαχίνη «αναμφισβήτητο πεζογραφικό ταλέντο»

`

* Σημείωση ΠΟΙΕΙΝ: Μεθαύριο θα δημοσιευτούν ποιήματα του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη μεταφρασμένα στα λατινικά από την Αγγελική Ηλιοπούλου.

`

Quale sit id, quod amas, celeri circumspice mente

Ovidius Naso, Remedia amoris 89

Α’

«Σκέψου ταχύνοα τι ιδιότητα φέρει αυτό που αγαπάς», συμβουλεύει ο Οβίδιος. Κι επειδή μερικές φορές τυγχάνει να είναι παραπάνω από ένα, εμπνευστικός πυρήνας της προκείμενης σκέψης στάθηκε ο συνδυασμός των φαινομενικά αντιφατικών ιδιοτήτων του ποιητικού λόγου και της λατινικής γλώσσας : της αυστηρής δομής της λατινικής και της αποδεσμευμένης από κάθε συμβατικότητα ποιητικής γλώσσας∙ του συμβολικού και αφαιρετικού λόγου και της εκλογικευμένης σκέψης. Η συν – τακτική ακρίβεια και ευθυβολία της λατινικής σε συνδυασμό με τον δυναμισμό του ποιητικού λόγου οδηγεί σε υπέρβαση που προάγει το πνεύμα αφυπνισμένο σε ανώτερα επίπεδα.

Η γλώσσα είναι το κάτοπτρο του πνεύματος και είναι αυτή που αναδεικνύει τους μοχλούς της ανθρώπινης κίνησης και ενέργειας. Η Λατινική, που ως τροφός των Ρομανικών γλωσσών ανέθρεψε με την ιστορική της θηλή τους λαούς της Δύσης, ρίζωσε στους μηρούς της – όπως ο Δίας τον Διόνυσο (1) – την πρώτη ύλη των μεταγενέστερων εθνικών γλωσσών, έως ότου εκείνες απογαλακτίστηκαν πλέον, φέροντας ωστόσο στα κύτταρά τους τη γλωσσική τους γονή.

Η Λατινική αρτιώθηκε σε ένα οργανωμένο σύστημα αυστηρής δομής εντός του οποίου δεν υπάρχει τυχαιότητα, αλλά αιτιότητα και διέτρεξε εξελισσόμενη τη χωροχρονική λεωφόρο, οπλισμένη με τον απόλυτο και σαφή καταμερισμό των ρόλων όσων την συνθέτουν∙ κατάστικτη, γι΄αυτό, μαθηματικών δομών και ικανή στη νομοτέλειά της να δρομολογήσει το λογιστικό μας σε διαδικασία ιδιαίτερης επεξεργασίας. Η τριβή μας συνεπώς και η επαφή μας με αυτήν, οδηγεί στη διεύρυνση και στην ελευθερία της νόησης και της αντίληψής μας. Και η ελευθερία είναι ίδιον εκείνου του πνευματικού όντος που είναι πολύπλευρο, πολυσχιδές και πολυδιάστατο, που είναι δηλ. Homo Universalis.
`

Αυτός ακριβώς ο αναγεννησιακός «οικουμενικός άνθρωπος» με εποπτική και μεθοδική σκέψη ορθώνεται πλήρης στο διαμέτρημά του. Η ποίηση με τη δύναμη του λόγου στήνει στο Μουσείο της Τέχνης το αρτιότερο μνημείο της ανθρώπινης ύπαρξης. Φορώντας όμως γλώσσα κλασική και μνημειώδη, παρεμφαίνει τον θεμελιώδη ρόλο της Αναγέννησης στη διαμόρφωση του σύγχρονου Δυτικού πολιτισμού.

`

Β’

Ο Δάντης αναφέρεται στην τεράστια χρησιμότητα της Λατινικής ως γλώσσας «γραμματικής», η οποία βασίζεται σε ένα λογικό σύστημα μάλλον, παρά στη φυσική της χρήση, γιʼ αυτό και είναι ανεπηρέαστη από αλλαγές που σχετίζονται με το πέρασμα του χρόνου, τα εθνικά σύνορα ή άλλους παράγοντες. (2)
`

Ακολουθία, εξάλλου, συνέπεια και κανονικότητα αποτέλεσαν τις ιδιότητες της «γλώσσας των ηρώων» κατά Vico,(3) ιδιότητες που δεν επιτρέπουν ακολούθως σε κανέναν να αυτοσχεδιάσει καταλύοντας τη συνοχή της. Η δυναμική της ώθησε όσους την αναπνέουν να επιδοθούν με οξύνοια και σύμπνοια σε προσπάθειες ανέλκυσης της γηραιάς μα και αειθαλούς αυτής γλώσσας από τον βυθό της ιστορικής μνήμης, συντάσσοντας στα Λατινικά έργα, τραγούδια, μέχρι και ειδήσεις. Ακολουθούν παραδείγματα.