`

ΑΚΟΥΣΤΕ ΕΔΩ το ποίημα «Κύριε» σε απαγγελία του Μίλτου Σαχτούρη με μουσική υπόκρουση του Μιχάλη Σιγανίδη και του Θοδωρή Ρέλλου

`

STRANGER

Stranger
with your black suit
you knock at my door
and show me these white plates
where have you hidden your gun?
where have you hidden your knife?
you have a red star in your head
and you lisp
you want the money
the money that mixed with blood and vanished
the money that mixed with sleep and vanished
you implore
go
go stranger
in my heart there is a tame bird
if I let it out
its teeth will tear you to pieces

`

*

ONE DAY

Bleary-eyed, the eyelashes of day
a girl hangs over the window like a flower
while around her the birds sing soulfully
a broken wine-glass
with its splinters invisible in the heart
and a paper kite on high like a rebellious dream
emits flames
we gather needles
as in bygone days they gathered flowers
and the largest of the needles
runs through our skull

`

Ο Επιτάφιος, πάνω στην ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, μπορούμε να πούμε ότι έγινε «τέχνη μαζών». Επομένως, ένας καινούργιος δρόμος άνοιξε.
Θεοδωράκης: Μουσική για τις μάζες

Είναι οι μάζες που συνθέτουν· εμείς οι συνθέτες απλώς διασκευάζουμε.
Γκλίνκα

`

Παντρεύοντας τον ήχο των ρεμπέτικων με τους στίχους του Ρίτσου, ο Θεοδωράκης απλώς ανανέωσε την πολύ παλιά και στενότατη σχέση ποίησης και λαϊκού τραγουδιού. Κατά τη βυζαντινή εποχή υπήρχε η λειτουργική ποίηση των ύμνων και φυσικά οι ύμνοι δεν μπορούν να θεωρηθούν λαϊκή μουσική. Σε μια χώρα, όμως, που έμεινε αιώνες ολόκληρους κάτω από ξένη κυριαρχία και που το πνεύμα της εθνικής ταυτότητας κρατήθηκε ζωντανό από την Εκκλησία, ήταν επόμενο η εκκλησιαστική μουσική να αποτελέσει πηγή λαϊκής έμπνευσης. Στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία η πρώτη μουσική που είχε περισσότερο λαϊκό χαρακτήρα παρά επίσημο ή τελετουργικό εμφανίστηκε με τη μορφή ηρωικής μπαλάντας που υμνούσε τα κατορθώματα ενός μυθικού ήρωα των συνόρων του Τίγρη και του Ευφράτη. Οι μπαλάντες αυτές, βασισμένες στο έπος Διγενής Ακρίτας του δέκατου αιώνα, είχαν γραφεί σε δεκαπεντασύλλαβο, μια φόρμα που έγινε κανόνας για τα ελληνικά δημοτικά τραγούδια.
Μετά τα Ακριτικά ακολούθησαν τα Κλέφτικα. Όπως τα ακριτικά, έτσι και τα κλέφτικα είχαν το ίδιο πλούσια και περίτεχνη ποιητική γλώσσα με τις μπαλάντες των συνόρων Αγγλίας και Σκωτίας. Οι ξένοι μελετητές του 19ου αιώνα, που συγκέντρωσαν κλέφτικα και άλλα δημοτικά ελληνικά τραγούδια, εντυπωσιάστηκαν πολύ από την ομορφιά των στίχων τους. Ο Γκαίτε, που διάβασε μερικά από αυτά το 1815, θαύμασε την εξαιρετική τους ποιότητα.
Ένα από τα πιο θαυμάσια δεσίματα ποίησης και τραγουδιού παρουσιάστηκε τον καιρό της Κρητικής Αναγέννησης του 17ου αιώνα, όταν το νησί κατεχόταν από τους Ενετούς. Ο ποιητής Βιτσέντζος Κορνάρος έγραψε σε 10.052 στίχους το έπος Ερωτόκριτος, που θεωρείται το αριστούργημα της ελληνικής λογοτεχνίας. Ο Ερωτόκριτος έγινε λαϊκό τραγούδι, που τραγουδιέται ακόμα από τους Κρητικούς μερικοί από τους οποίους θυμούνται από μνήμης ολόκληρο το ποίημα.
Τα πρώτα έντεχνα ποιήματα στο νέο ελληνικό κράτος εξακολουθούσαν να αντλούν φόρμες και θεματικό υλικό από τα δημοτικά. Το ηρωικό πνεύμα των κλέφτικων τραγουδιών συνδέθηκε στενά με την επανάσταση του ’21 και το όνειρο της «Μεγάλης Ιδέας».
Η έννοια «Ελληνισμός», όπως την αντιλαμβάνονταν οι Ευρωπαίοι, ήταν που κατάστρεψε από πολλές πλευρές τη φυσική σχέση μουσικής και ποίησης. Μια σχέση που ανατράφηκε από την Ορθοδοξία κι από την παράδοση του λαϊκού τραγουδιού. Στα τέλη του 19ου αιώνα και στις πρώτες δεκαετίες του 20ού οι ποιητές αισθάνθηκαν πως έπρεπε να ανταποκριθούν σε μια ανυπέρβλητη κληρονομιά, που δεν είχε καμμία σχέση με το άμεσο παρελθόν τους. Η καταστροφή της Σμύρνης, που σήμανε το τέλος του ονείρου ενός νέου βυζαντινού κράτους, διόγκωσε το αίσθημα της ανεπάρκειάς τους. Όπως γράφει το Γιώργος Θεοτοκάς: «Οι πρεσβύτεροί μας βούλιαξαν στο λιμάνι της Σμύρνης όχι μόνο τις δυνάμεις τους, αλλά και τα ιδανικά τους και την αυτοπεποίθησή τους»(1).

(1) Αναφέρεται από τον Κ.Θ. Δημαρά στο Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, σελ. 471. Η αντίδραση μιας ομάδας ποιητών, που άρχισαν να γίνονται γνωστοί γύρω στο ’30, σε σχέση με την υποτιθέμενη κληρονομιά τους και με τη σκληρή πραγματικότητα μετά τη μικρασιατική συμφορά, ήταν να αναζητήσουν το πρόσωπο της παράδοσής τους και να αντλήσουν από το εξωτερικό καινούργιες φόρμες και θέματα.

«Αρχίζει στον τόπο μας», έγραφε ο Σεφέρης, «μια περίοδος ιδεολογικών ισολογισμών και μετατροπών»(2).

(2) Κ.Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, σελ. 472.

`

ΕΔΩ Ακούστε  τη «Νεράιδα και το δέντρο», από τον επερχόμενο κύκλο τραγουδιών με τίτλο «Η πέτρα του ονειρευτή» σε μουσικές του Γιώργου Καλογήρου και στίχους του Μάνου Ορφανουδάκη.

`

Η ΠΕΤΡΑ ΤΟΥ ΟΝΕΙΡΕΥΤΗ

Πουλί νυκτοκελάηδησε
τραγούδα τη λαλιά σου
να ’ρθει ο καιρός που άργησε
ν’ ανθίσει η φωλιά σου.

Κι αν δεν φυτρώσουνε ανθοί
κι αν γεννηθούν αγκάθια
πάρε μαχαίρι και σπαθί
και κάνε τα κομμάτια.

Πουλάκι πήγε να κρυφτεί
στη ρίζα μαύρου βράχου
στην πέτρα του ονειρευτή
του υπνοπολεμάχου.

Είναι πουλιά που ζουν στη Γη
– επάνω τους πατάμε.
Στο στήθος κρύβουνε πληγή
– ποτέ τους δεν πετάνε.

Τα βράδια η νύχτα τραγουδά
μα εκείνα μες στο χώμα
γυρεύουν νεκρολούλουδα
να βάλουνε στο στόμα.

`

Pablo Neruda
Η γη μας, γη πλατιά ερημιές
πλημμύρισε βουητό, μπράτσα, στόματα.
Μια βουβαμένη συλλαβή άναβε λίγο λίγο
συγκρατώντας το παράνομο ρόδο,
ωσότου οι πεδιάδες δονήθηκαν
όλο σίδερο κι καλπασμό.
Σκληρή η αλήθεια σαν αλέτρι.
Έσκισε τη γη, θεμέλιωσε τον πόθο,
έπνιξε τις φύτρες της προπαγάνδας τους
και λευτερώθηκε μέσα στη μυστική άνοιξη.
Είχε βουβαθεί το λουλούδι της, είχε κυνηγηθεί
το συναγμένος φως της, είχε χτυπηθεί
το μαζικό της προζύμι, των κρυμμένων
λάβαρων το φιλί,
αυτή όμως ξεπετάχτηκε σκίζοντας τοίχους
αποσπώντας τις φυλακές απ’ τη γη.
Κούπα της έγινε ο σκούρος λαός.
Παράλαβε το εξοστρακισμένο υλικό
το διάδωσε στης θάλασσας τα πέρατα,
το κοπάνισε σ’ αδάμαστα γουδιά
και βγήκε, με χτυπημένες σελίδες
και με την άνοιξη στο δρόμο.
Ώρα χτεσινή, ώρα μεσημεριού,
ώρα σημερινή ξανά, ώρα καρτερεμένη
ανάμεσα στο λεφτό που πέθανε και σ’ αυτό
που γεννιέται,
στην αγκαθιασμένη εποχή της ψευτιάς.
Πατρίδα, έχεις γεννηθεί από ξυλοκόπους,
απο τέκνα αβάφτιστα, απο μαραγκούς,
απο κείνους που δώσαν σαν παράξενο πουλί
μια σταγόνα αίμα πετούμενο
και σήμερα θα γεννηθείς και πάλι σκληρή,
μες απο εκεί που ο προδότης και ο δεσμοφύλακας
σε πιστεύανε παντοτινά θαμμένη.
Σήμερα, όπως και τότε, θα γεννηθείς απ’ το λαό.
Σήμερα θα βγεις μες απ’ το κάρβουνο και τη δρόσι.
Σήμερα θα καταφέρεις να τραντάξεις τις πόρτες
με χέρια κακοπαθιασμένα, με κομμάτια
ψυχής που περισώθηκε, με δέσμες
από βλέμματα που ο θάνατος δεν έσβησε:
εργαλεία φοβερά
κάτω απ’ τα κουρέλια, έτοιμα για τη μάχη

`

**********************************************************

Το βιβλίο αυτό, αναφέρεται στο πολυσυζητημένο, αλλά όχι με επάρκεια και ορθότητα διερευνημένο, ζήτημα της Μελοποιημένης Ποίησης. Ερευνά και εξετάζει ένα φαινόμενο που κυριάρχησε στη μουσική ζωή του τόπου μας τις τελευταίες δεκαετίες και ιδιαίτερα κατά τη χρονική περίοδο 1960 – 1985, στο χώρο του λεγόμενου έντεχνου – λαϊκού τραγουδιού.

Ο συγγραφέας του, με γνώση και αντικειμενικότητα, προσεγγίζει σφαιρικά το θέμα θίγοντας μια σειρά από ζητήματα και προβλήματα που προκύπτουν από τη σύζευξη ποίησης και μουσικής, θέτοντας βασικά ερωτήματα και δίνοντας ουσιαστικές απαντήσεις. Επισημαίνει και τεκμηριώνει με ακλόνητα επιχειρήματα ότι τόσο η ποίηση όσο και η μουσική, είναι δύο ξεχωριστές τέχνες με τη δική τους ανεξαρτησία και αυτοτέλεια και ότι στις κορυφαίες τους δημιουργίες δεν έχουν ανάγκη η μία την άλλη. Παρά ταύτα, όμως, δεν παραλείπει να σημειώσει ότι αν τηρηθούν ορισμένες αναγκαίες προυποθέσεις, μπορεί να επιτευχθεί η σύζευξη αυτών των δύο τεχνών.

Επιλέγοντας ο συγγραφέας διάφορα παραδείγματα, δεν διστάζει να κρίνει την αποτυχία ορισμένων έργων μελοποιημένης ποίησης, χωρίς ωστόσο να παραβλέπει και την επιτυχία κάποιων άλλων.

Τελικά, είναι ορθό η ποίηση- και ποια ποίηση να μελοποιείται; Τι είναι αυτό το περίφημο και πολυσυζητημένο πάντρεμα; Είναι γάμος από έρωτα ή συμφέρον ή απλά ένα συνοικέσιο;

`
Καταιγίς

Πικραίνεται του κόσμου η ώρια στέγη

και το γαλάζιο πρόσωπο έχει κρύψει

το απόφωτο η ρεματιά που κλαίγει

το σέρνει μαραμένο να το ρίψει.

Ξυπνάει κάποιο ανάσασμα που σφάζει

των δέντρων τα μαλλιά τα χρυσωμένα

και τα νέφη και χρώματα π[ο]υ αρπάζει

σε μια ρίζα τʼ αφήνει ξεθαμμένα.

Κι ακούω βαρύ περπάτημα τʼ αψήλου

του κόσμου ο νοικοκύρης να βαράει

και βλέπω τη[ν] τρομάρα κάθε φύλλου·

κι αρχίζει νʼ αναλά η ατμοσφαίρα

και δοξαριές ακράτητες να στάει,

σʼ εμέ που στέκʼ ορθός μες στον αγέρα!