ΤΑ 4+1 ΠΟΙΗΤΙΚΑ ΤΟΥ 2015

Πάνε δέκα χρόνια από το 2006, που ξεκινήσαμε αυτό το παιγνίδι με τα 4+1 καλύτερα της χρονιάς. Από τη στήλη με όλα τα αρχεία των αναρτήσεών μας σε χρονολογική σειρά ανά έτος, οι αναγνώστες μας μπορούν να εξετάσουν και να κρίνουν ποικιλοτρόπως τις επιλογές μας και τις αστοχίες μας έτσι όπως τις έχουμε παραδώσει στην πάροδο του χρόνου. Από το «ανεξάρτητο παρατηρητήριο του ποιείν» λοιπόν, το 2015 οφείλουμε να παραδεχτούμε πως ήταν πλούσιο σε ποιητικά βιβλία, όχι μόνον αριθμητικώς πολλά τα βιβλία (ποιητικές συλλογές, τόμοι συγκεντρωτικοί ποιημάτων και μεταφράσεων, ανθολογίες), αλλά και ποιοτικώς, πολλά και καλά βιβλία δηλαδή, από πεθαμένους έως και έφηβους. Για τη χρονιά που μας πέρασε οφείλουμε επίσης να επισημάνουμε την επαρκή αντιπροσώπευση όλων των ηλικιών και των τριών (συνταγματικώς πλέον) φύλλων. Από τα δεκάδες καλογραμμένα ποιητικά βιβλία του 2015 (είναι γενική διαπίστωση πως στην Ελλάδα γράφουμε καλή ποίηση και οι ποιητές μας γνωρίζουν καλά την ελληνική γλώσσα), ξεχωρίσαμε τα πέντε με ένα και μοναδικό κριτήριο: το ποιητικό στοίχημα. Τι στοίχημα βάζει ο ποιητής με την τέχνη του και τον ίδιο ως ποιητικό υποκείμενο και ήρωα των στίχων του.
Ο Θεόδωρος Μπασιάκος ή Γκαγκάν, καλλιτέχνης συγγραφέας, έλκει την καταγωγή του από τον Βιγιόν και τον Γιεσένιν, μας παραδίδει το πρώτο τεύχος των Απάντων του σε ένα πολυγραφημένο φυλλάδιο που κυκλοφόρησε από χέρι σε χέρι μεταξύ φίλων, αυστηρώς εκτός εμπορίου:

ΠΑΡΑΘΥΡΟ ΦΩΤΙΣΜΕΝΟ

Πάει να πει:
Ποιητής!
(Για θαρρείς πως μπρίκια κολλάμε
νυχτιάτικα, η ώρα 3 και μισή;)

`
«Όταν η δασκάλα μάς είπε ότι θα μάθουμε χαϊκού, όλοι κάναμε σαν τρελοί από τη χαρά μας, γιατί νομίζαμε ότι θα είναι κάτι σαν το κουνγκ-φου. Τα χαϊκού όμως είναι γιαπωνέζικα ποιηματάκια. Η δασκάλα μάς διάβασε μερικά, και ένα απ’ αυτά μιλούσε για έναν κήπο στο φεγγαρόφωτο, για μια ιτιά και για άγρια μούρα. Άρχισα, λοιπόν, να προσέχω τι λέει. Τελικά, αποφάσισα ότι μου αρέσουν πολύ τα χαϊκού»
`

Το παραπάνω απόσπασμα, από παιδικό βιβλίο, δίνει μια εικόνα της διάδοσης και της απήχησης του χαϊκού στους αναγνώστες του.

Ο συγκερασμός της παλιάς Ιαπωνικής στιχουργικής φόρμας /τεχνικής με την Ελληνική θεματολογία, τα χρώματα και τη φύση της Ελλάδος και ιδιαιτέρως της Κρήτης, σε μια πρωτότυπη και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα σύνθεση συναντώνται στη συλλογή της Ελένης Μωυσιάδου – Δοξαστάκη Ο μύθος και ο ήλιος. Οι δυο πολιτισμοί, δανείζουν στη συλλογή στοιχεία φόρμας και στοχασμού, ο ιαπωνικός κυρίως τα στοιχεία της φόρμας, ενώ ο ελληνικός στοιχεία σκέψης:
`

Δρόμοι της ψυχής
Ελλάς- Ιαπωνία
Μ ένα χαϊκού

`

Η Ελένη με τη συλλογή Ο μύθος και ο ήλιος προκαλεί τον κόσμο να κινηθεί μέσω των εννοιών που αναφέρονται στον τίτλο, προσκαλεί τον αναγνώστη να αρθεί στο κόσμο του φωτός και στον κόσμο που ορίζει ο μύθος. Και στις δυο περιπτώσεις πρόκειται για λέξεις πολύσημες με ουσία βαθύτατα ελληνική, λέξεις απαράλλακτες 28 αιώνες τουλάχιστον, που όρισαν την ουσία του ελληνικού πολιτισμού.
Από τη μια βρίσκεται ο μύθος, είτε πρόκειται για την αρχική σημασία του ως λόγου είτε για τις σχηματοποιημένες ιστορίες της ελληνικής μυθολογίας. Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο ο μύθος και ο λόγος κινήθηκαν πότε αντιθετικά και πότε συνθετικά: ο μύθος αναιρέθηκε από το λόγο/ λογική και οδήγησε στη φιλοσοφία, που κατέρριψε παραδεδομένες προσεγγίσεις του κόσμου, με αποκορύφωμα τον ελληνικό διαφωτισμό του 5ου αι. π.Χ., αλλά από την άλλη ο μύθος φέρει τα σπέρματα του λόγου, από τον οποίο ξεπήδησε λαγαρή η ελληνική σκέψη, εκείνη που έδωσε στον άνθρωπο το δικαίωμα να ορίζει και να διαμορφώνει τη ζωή του, χωρίς να εξαρτάται από εξωτερικές δυνάμεις, ή να τις προσαρμόζει στις ανάγκες του.
Με την πρώτη κιόλας ανάγνωση μπορεί να διαπιστώσει κανείς στα ποιήματα της Μωυσιάδου την προσεγμένη γλωσσική έκφραση, καθώς γνωρίζει τις βαθύτατες λεξιλογικές αποχρώσεις, όπως μας απέδειξε και στα Έλυτρα και λύτρα. Είναι το προσωπικό αρχείο μιας εξαιρετικής φιλολόγου, που επιτρέπει την ανάδειξη και αξιοποίηση του γλωσσικού μας θησαυρού, εναρμονισμένου με την απαιτητική ολιγοσύλλαβη σύνθεση του χαϊκού, στην οποία μπορούν να ανταποκριθούν μόνο οι καλοί χρήστες της γλώσσας κι εκείνοι που έχουν να καταθέσουν ποιότητα για να εμποτίσουν τις λέξεις, αλλιώς το χαϊκού κινδυνεύει να καταλήξει ένα άχαρο παιχνίδι εύρεσης λέξεων για να συμπληρώσει έναν 17συλλαβο.

Από τις Εκδόσεις Μελάνι κυκλοφόρησε το 2015 η τρίτη ποιητική συλλογή του Γιάννη Πάσχου: «Μεγάλες διώρυγες Αφιέρωμα στο γυναικείο στήθος». Η ποιητική συλλογή του αποτελείται από 34 ποιήματα λυρικά αλλά και αφηγηματικά, μοιρασμένα σε 35 σελίδες. Ο Πάσχος επιλέγει ως μότο για την ποιητική συλλογή του εκείνους τους στίχους από το Άσμα Ασμάτων, όπου το «αγαθό» γυναικείο στήθος, καθώς συγκρίνεται με το κρασί, βγαίνει καλύτερο. Αναμενόμενο είναι άλλωστε από τον τίτλο πρώτα και από το μότο δεύτερα πως ο ποιητής θα εξυφάνει το εγκώμιο του στήθους. Η πρώτη ανάγνωση συνηγορεί στην υπόθεση πως η δοξαστική εξιστόρηση του στήθους θα είναι και εμμονική. Η εξιστόρηση αυτή περιλαμβάνει το σύνολο των συνήθων παραστάσεων και λειτουργιών του στήθους τόσο σε κυριολεκτικό όσο και σε συμβολικό επίπεδο, ενώ παρακολουθεί ως ένα βαθμό μια πολιτισμική εκδοχή που ενέχει αρκετά στοιχεία φαντασιωσικής εξιδανίκευσης. Στον ίδιο βαθμό θα υμνηθούν και οι θηλές –ρώγες «ως πρώτη γνώση» και θα παρομοιαστούν με κεράσια και σταφύλια. «Σταλαγματιά-σταλαγματιά/γουλιά-γουλιά/σταφύλια μου όμορφα/πίνω και δεν χορταίνω». Τα στοιχεία αυτά της δοξαστικής απεικόνισης, ενός «Αλληλούια» εις το «διηνεκές» όσο κι αν έχουν προσωπικό χαρακτήρα, αντλούν πολλά από το κοινωνικό γλωσσικό απόθεμα. Το άρτιο εξώφυλλο είναι από φωτογραφία του Man Ray και απεικονίζει, όπως είναι εμφανές, έναν κορμό χωρίς πρόσωπο (κάπου υπάρχει και τμήμα του αριστερού χεριού) με εξέχοντα τα ανατομικά στήθη – διώρυγες. Το λεξικό εξηγεί πως διώρυγες είναι η τεχνητή γήινη πλωτή δίοδος, που ενώνει δύο μεγάλες θάλασσες, λίμνες ή ποτάμια. Γιʼ αυτό και η γυναίκα συνδέεται αν δεν ταυτίζεται με τη Γαία. Σε ένα ποίημά του ο Βέλτσος με τίτλο : «Γυναίκες», θέτοντας την αναχώρηση μιας απʼ αυτές, θα πει πως «πληρώνει το πορθμείο του μαστού».

`

Η Έφη Καλογεροπούλου συνεχίζει να παραμένει εξελικτικά πιστή σε αυτό που γνωρίζει καλά: στο να πλάθει ένα ποιητικό σύμπαν προσφέροντας τη μαγιά στον αναγνώστη και αφήνοντας το προζύμι στο ποιητικό της εργαστήρι. Κάτι που δεν είναι πάντα φυσικό και αναμενόμενο αν προστρέξει κανείς στη σύγχρονη ποιητική παραγωγή. Σε αυτήν την τέταρτη συλλογή της στην οποία συγκεντρώνονται όλες οι περασμένες της κατακτήσεις γραφής, πάει ένα βήμα παραπέρα και μας προσφέρει ένα βιβλίο το οποίο διαβάζεται με οποιονδήποτε τρόπο: ξεκινώντας από οποιαδήποτε σελίδα, από οποιοδήποτε πλάνο, από οποιαδήποτε σκηνή, ο αναγνώστης καταλήγει μέσω των μικρών ή μεγαλύτερων ποιητικών της θραυσμάτων στη σύνθεση του όλου, στην αποκάλυψη όλης της κινηματογραφικής ταινίας ή του θεατρικού έργου. Σε αυτήν την κινηματογραφική-θεατρική διάσταση του έργου της Καλογεροπούλου θα σταθώ λίγο περισσότερο.

Αυτή επιτυγχάνεται με εναλλασσόμενα γκρο πλαν:

Θήραμα και θηρευτής κοιτάζονται
οι κόρες των ματιών τους διαστέλλονται
ο φόβος του θηράματος κατοικεί το μάτι του θηρευτή
και το τυφλώνει
ξερός κρότος ακούγεται
καθώς τα βλέφαρά του ανοιγοκλείνουν
το θήραμα αιχμαλωτίζει το θηρευτή.
Γίνονται ένα.

με τους διαλόγους:

– Τι βλέπεις;
– Τα μάτια είναι του χρόνου τα παράθυρα, του λέω.
– Τι βλέπεις;
– Τίποτα. Τίποτα για τίποτα, του λέω.
– Οι τυφλοί χαμογελούν, μου λέει.

και με τις σκηνοθετικές της οδηγίες:

Είναι χθες. Κοιτάζει τον εαυτό του, πίσω γωνία αριστερά στο βάθος, να έρχεται προς το μέρος του. Συνεχίζει να περπατά. Χρόνια σκοτάδι ανάμεσα. Στρίβει. Στον καθρέφτη της διπλανής βιτρίνας τον βλέπει πάλι. Κοιτάζονται. Πλησιάζει. Είναι χθες. Προβάρει ένα ζευγάρι αόρατα παπούτσια. Βγαίνει. Τώρα. Χρόνια μετά. Τίποτα ίδιο. Βιάζεται, τρέχει, βγαίνουν στον υπόγειο. Ένας ήχος ακούγεται.

`

«Απλώνεσαι αέρας Κι όλο ρίχνεσαι Υγροποιώντας τα λίπασμα Ακούγοντας τον Λόρκα ʽʼΟι ποιητές μισήθηκαν Όσο αγαπήθηκαν Φοβήθηκαν όσο Τους έχουν Φοβηθείʼʼ Και όσο ξετινάζεσαι έρχεται πάλι σκόνη να σε θρέψει Ακούγοντας τραγούδι Πέρα μακριά παράδοσης Χορούς να μην διακρύνεις». (Ηλίας Τσέχος, ʽΗ σκόνη αύριοʼ).
Η νέα ποιητική συλλογή του Ημαθιώτη ποιητή Ηλία Τσέχου φέρει τον τίτλο ʽαγριόχορτο στόμαʼ. Το ποιητικό ʽαγριόχορτο στόμαʼ αποτελεί μία σύγχρονη και κρισιακή συνάμα ποιητική κραυγή, εκεί όπου ο ποιητής παρεμβαίνει ενεργά ανασύροντας στην επιφάνεια μνήμες και κρυμμένες αξίες. Ο ποιητής έχει «κατακτήσει» την ποίηση ως όλον που εισχωρεί στις γωνίες της κοινωνικής κανονικότητας. Το ʽαγριόχορτο στόμαʼ διακρίνεται για τον ωμό ρεαλισμό του, για την «γήινη» επαφή του ποιητή με τις λέξεις και την ποίηση, και τελικά για την ίδια την συγκρότηση μίας ζώσας ποιητικής πράξης.
Είναι δύσκολο να γράφεις ποίηση την εποχή της βαθιάς οικονομικής κρίσης. Κι όμως, ο Ηλίας Τσέχος τοποθετεί την ποίηση του στην «καρδιά» της οικονομικής κρίσης, καταγράφοντας σκέψεις και πράξεις μίας δύσκολης κοινωνικοπολιτικής καθημερινότητας. Θα έλεγα πως του αξίζει ο χαρακτηρισμός μείζων «κρισιακός» ποιητής καθότι η κρισιακή ποιητική του ταυτότητα λειτουργεί σαν πυξίδα και εργαλείο αποδόμησης των διαφόρων εκφάνσεων της κρίσης. Η ποιητική του πρόζα προσδίδει εύρος στον άνθρωπο, τον συγκροτεί ξανά και ξανά ως ποιητικό ον.
Μετά τα ʽπλήθη του ενόςʼ έρχεται η ποιητική συλλογή ʽαγριόχορτο στόμαʼ για να καταγράψει στο χαρτί τις «άγριες» λέξεις μίας «ιδρωμένης» και πλέριας ζωής. Θαρρείς πως οι λέξεις σχηματίζουν μία ποιητική αλληλουχία που συνδέει το παρελθόν με το παρόν, μία αλληλουχία οποία αφενός μεν ανανεώνει και αναζωογονεί την εγχώρια ποιητική πρόζα, αφετέρου δε «σφραγίζει» με ποίηση τους  σημερινούς δύσκολους καιρούς. «Δεν ψιθυρίζεσαι, Κραυγείς, διαιωνίζεις Επήρα λάθος δρόμο Ξηραίνεσαι χλωραίνεσαι Άγρια άγρια Όχι δεν γράφω να Συγχωρηθεί ο Θάνατος Να πας τουαλέτα Άλλη μία ιδρωμένο sex Δεν γράφω να Ομορφαίνουν Χεσμένα όνειρα Χορτοβρυκόλακες Ανέμοι».
Στο ποίημα ʽαγριόχορτοʼ συμπυκνώνεται το ποιητικό γίγνεσθαι του Ηλία Τσέχου. Γιατί πριν και πάνω από όλα αυτή η διάσταση που αναδύεται είναι η κραυγή, η κραυγή που προσλαμβάνει την μορφή της ποίησης. Στο ʽαγριόχορτο στόμαʼ ο ποιητής επιδιώκει να υπερβεί τις θλιμμένες γωνίες της σιωπής και της λήθης, προσδίδοντας έρμα και νόημα στις υπαρξιακές αναζητήσεις της καθημερινότητας. Κι έτσι, αναδύεται η ποίηση της «μιας ανάσας», καυτή, ιδρωμένη και «γυμνή», η ποίηση που πόρρω απέχει από την γλυκιά εξιδανίκευση της ζωής.
«Δεν γράφω να Ομορφαίνουν Χεσμένα όνειρα Χορτοβρυκόλακες Ανέμοι», τονίζει ο ποιητής που γίνεται δέκτης μηνυμάτων και τα μετασχηματίζει σε ποίηση που «σπάει τα κόκκαλα» των συμβάσεων, των υλικών αντιλήψεων και του καθωσπρεπισμού. Όχι το ʽαγριόχορτο στόμαʼ δεν σχετίζεται με την κατάπτωση της υλικότητας και την διάψευσης των ονείρων. Αντιθέτως, «εγγίζει» την «γυμνή» υπόσταση του ανθρώπου, δίνοντας «φωνή» όχι στο όνειρο αλλά στην πράξη. Έτσι ακριβώς πρέπει να κατανοήσουμε το ʽαγριόχορτο στόμαʼ. Ως μία ποιητική πράξη που δύναται να προκαλέσει ρήξεις και τομές σε ότι ονομάζουμε και προσλαμβάνουμε ως ευθύγραμμη πορεία της τέχνης και της ζωής.
«Όσο απουσιάζω Κάντε με παρέα Χαρακώματα Ταράσσεται χαρά Από το φως που Φεύγει κι έρχεται Πελάτη αναγνώστη Μανταλάκι Ρούχα γκρεμνά Πότισμα αυτόματο Σε κάποτε περίπτερα Ανάλογα τα Οπισθόφυλλα Τιμή να αλλάξεις Μάνα χώρα Χρόνο».  Η «απουσία» του ποιητή αφήνει πίσω της τα σημάδια της ποίησης. Η ποίηση του «εγγίζει» τις «γωνίες» της ύπαρξης, «φωτίζει» τον δρόμο για έναν καθημερινό ποιητικό ριζοσπαστισμό. «Η Τιμή να αλλάξεις Μάνα χώρα Χρόνο» άπτεται της ίδιας της ποιητικής παρέμβασης του ʽαγριόχορτου στόματοςʼ. Εδώ η αλλαγή κύρια ισοδυναμεί με το εύρος που αποκτά η ποιητική συλλογή ʽαγριόχορτο στόμαʼ.