ΑΠΟΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΣ ΤΗ ΔΥΣΤΥΧΙΑ

Τι κάνει δύο ανθρώπους να είναι μαζί;
Όπως έχω τονίσει σε μια παλιότερη κριτική μου, ο άξονας αναφοράς έτσι όπως μας τους παρέδωσε ο Freud, ήδη από 1914, παραμένει ίδιος: να βρω στον άλλον τον ιδανικό καθρέφτη που θα μου αποδώσει την εικόνα του εαυτού μου όπως τη θέλω. Το πώς θέλω να με δω το πρωί στον καθρέφτη και στο βλέμμα του άλλου. Ο άλλος καλείται να είναι ένας καθρέφτης για να βρω την εικόνα μου όπως την επιθυμώ, όπως νομίζω ότι είναι ή θα ήθελα να είναι ή ήταν. Θα έχουμε προσέξει ότι τα ζευγάρια είναι περισσότερο ερωτευμένα στην αρχή της σχέσης γιατί τότε είναι που λείπει η πραγματικότητα, γιατί τότε είναι που ο άλλος είναι φτιαγμένος από τις φαντασιώσεις που έχω γι’ αυτόν. Είναι όπως τον θέλω – είμαι όπως με θέλω. Κάθε συνάντηση στην αρχή είναι συνάντηση φαντασιώσεων που υποκαθιστούν την πραγματικότητα του άλλου. Επί πλέον, στην αρχή της σχέσης οι ασυνείδητες οιδιπόδειες καταβολές συνεισφέρουν μάλλον στην δόμηση της σχέσης παρά αποσυντονίζουν όπως,  ενδεχομένως, θα συμβεί αργότερα. Όμως, η πραγματικότητα θα διεισδύσει αμείλικτα στη σχέση. Ο άλλος δεν θα είναι πια αυτός που ήταν στην αρχή της σχέσης. Τότε οι άνθρωποι χωρίζουν ή αναπροσαρμόζουν τα δεδομένα της σχέσης για να επιβιώσει ή αλληλοσπαράσσονται ή σκοτώνονται, τεμαχίζονται στην κυριολεξία.
Θα πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη μας ότι υπάρχουν σχέσεις που δομούνται στη βάση του να είναι ο άλλος εκείνος που θα προβάλλω πάνω του τα ελαττώματα τα δικά μου κι έτσι εγώ να με βλέπω ως αυτόν που θέλω να είμαι, απαλλαγμένο από ότι μισώ σε μένα. Στην περίπτωση αυτή ο άλλος οφείλει να είναι ότι μισώ σε μένα. Αν δεχθεί ένα τέτοιο ρόλο μπορεί η σχέση να προχωρήσει. Αν όμως δεν δεχθεί;
Στο σημείο αυτό είναι που ο Strindberg στήνει τον «Χορό του θανάτου», μια λυσσαλέα και αβυσσαλέα μάχη φθοράς του άλλου έως θανάτου, ψυχικού και, γιατί όχι, βιολογικού. Τα εγκλήματα πάθους είναι τα πλέον κραυγαλέα. Στην περίπτωση της ψυχικής εξόντωσης υπάρχει μια διαρκής επιδίωξη πληγμάτων, χτυπημάτων κάτω από τη μέση, ταπείνωσης, απαξίωσης, μίσους.

“Στην τέχνη,  γράφει ο Mark Schorer (1) , και κατά συνέπεια και στην ποίηση,  “η ομορφιά και η αλήθεια απαρτίζουν μία αδιαίρετη ενότητα. Αναλογα με τον βαθμό επίτευξης αυτής της ενότητας κρίνεται το αισθητικό αποτέλεσμα ενός καλλιτεχνικού έργου”. Η αλήθεια είναι ότι τον τελευταίο αιώνα , μετά  την επέλαση καλλιτεχνικών κινημάτων όπως ο υπερρεαλισμός, ο ντανταϊσμός ή ο φουτουρισμός, η παραπάνω ενότητα τέθηκε αρκετές φορές υπό αμφισβήτηση, με το βάρος της πλάστιγγας να γέρνει περισσότερο προς το μέρος της ομορφιάς παρά  της αλήθειας. Όπερ πολλές φορές σήμαινε στην ποιητική παραγωγή των τελευταίων ετών την αποθέωση της φόρμας, της τεχνικής ή  του σημαίνοντος,   και αντίστροφα την παραμέληση ή και  εγκατάλειψη  του σημαινομένου,  με μια περίπου φοβική αντιμετώπιση και  με στόχο την απαγκίστρωση από το εφήμερο και πεπερασμένο. Από την άλλη πλευρά, ως αντίδραση αναπτύχθηκε ένας σχεδόν ωμός ρεαλισμός , ο οποίος στέκεται σκεπτικός  απέναντι στις  απόπειρες της απόλυτης  απελευθέρωσης του πνεύματος από την έλλογη ερμηνεία της πραγματικότητας, αποφεύγοντας  τη διατύπωση ενός ακυβέρνητου  λόγου που  αμφισβητεί  τους γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες της γλώσσας  και μένοντας προσκολλημένος στην απλή αναπαράσταση μιας συγκίνησης ή στην “ένστιχη” οργάνωση μιας σειράς λογικών προβληματισμών (ας πούμε η ποίηση του  Σακαλή  ή της Μπακονίκα ).

Αφορμή για τις παραπάνω παρατηρήσεις μου έδωσε ο ίδιος ο Δημήτρης Μιχελουδάκης με την αφιέρωση που μου έκανε στο αντίτυπο του παρόντος βιβλίου. Γράφει: “Ο γέρο Χάιντεγκερ έλεγε πως το να προσπαθεί κανείς να γίνει κατανοητός είναι αυτοκτονία για τη φιλοσοφία.  Στην ποίηση, νομίζω, αυτή η σκέψη περνάει τα όριά της: αν κάποιος προσπαθεί να γίνει κατανοητός, η ποίηση θα τον εκδικηθεί ,θα του κρύψει το φως , θα τον υποχρεώσει   να ζει στο  κίβδηλο και άχρονο τώρα“. Στο νέο ποιητικό του βιβλίο  η πρόθεση αυτή είναι σαφής. Ο “συντηρητής”  του  αρνείται  ενσυνείδητα την επικράτεια του κατανοητού και γυαλίζει τα εργαλεία του για τη λεκτική συναρμολόγηση του ακατανόητου. Κι εδώ θα μπορούσε να σκεφθεί κανείς ότι μια τέτοια επιδίωξη ενέχει τον κίνδυνο να περιοριστεί  σε μια ποιητική ιδιόλεκτο της οποίας η ετερότητα αντί να φωτίζει τη δημιουργία , τη συσκοτίζει και την καθιστά υποτακτική στην ψυχρότητα της φόρμας. Αλλά κάτι τέτοιο  δε συμβαίνει, για τον απλούστατο λόγο ότι ο Μιχελουδάκης γνωρίζει σε ποιο άτοπο περπατά. Γνωρίζει τη μορφολογία του, τις πηγές και τις εκβολές του, και ως εκ τούτου κρατά με αρκετή δύναμη τα σκοινιά , για να κουμαντάρει εκείνες τις φυγόκεντρες τάσεις που μπορούν να παρασύρουν κάθε ποιητή και καλλιτέχνη σε μια αυτάρεσκη  περιστροφή γύρω από ένα μεγαλοπρεπές τίποτε.

Ένας ύμνος για την ελευθερία  και  την ελληνικη λεβεντια

Ο ποιητης Μανόλης Πρατικάκης με την τελευταία συλλογη-του που τιτλοφορείται  «Τα Δερβενάκια των Rolling Stones», που κυκλοφόρησε τον Μάρτη του 2021 απο τις εκδόσεις Αρμος, δεν αποτίνει φόρο τιμης μόνο στην Επανάσταση του 1821, που τον περασμένο χρόνο γιορτάσαμε τα 200 χρόνια απο την έναρξή-της – μία επανάσταση με την οποία οι Έλληνες κατάφεραν, μετα απο αιώνες τούρκικης σκλαβιας, ν’ αποχτήσουν την πολυπόθητη ελευθερία-τους. Κατάφερε ο Πρατικάκης, επιπλέον, με μία σύχρονη και αρκετα ηλεκτρισμένη φρασιολογία και ορολογία να επικαιροποιήσει αυτον τον ιστορικο και ανεπανάληπτο άθλο των Ελλήνων. Με δύο λόγια να λαμπαδιάσει, να ξαναζωντανέψει και να πλατύνει στη μνήμη των όπου γης Ελλήνων αυτο το ιστορικο γεγονος.

Συγκεκριμένα, με μία ποιητικη έκφραση που σκόπιμα επεδίωξε ο ποιητης να θυμίζει παλιους ηλεκτρικους ήχους, κατάφερε να επαναφέρει στη μνήμη του αναγνώστη-του όλη την κοινωνικη και ιστορικη ένταση με την οποία κινήθηκαν, αλλα και γεωγραφικη έκταση μέσα στην οποία έδρασαν, οι Έλληνες αγωνιστες στη συγκεκριμένη μάχη στα Δερβενάκια (26.7.1821), κάτω απο τις διαταγες και την καθοδήγηση του φλογερου Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και, κατ’ επέκταση, τη δράση όλων των αγωνιστων, σε όλα τα πεδία και μέτωπα που διεξήχθηκαν νικηφόρες μάχες  και σε όλη τη διάρκεια που κράτησε αυτη η επικη επανάσταση. Δηλαδη, ο Μ. Πρατικάκης έκρινε πως η δύστροπη μνήμη έπρεπε να γίνει δισκογραφικο τραγούδι και το έπραξε περίφημα! Γιατι έχει την άποψη πως

η γλώσσα των τραγουδιων είναι η

αρχέγονη κοινη γλώσσα και η μυθικη ρίζα των λαων της γης

απο καταβολης. Είναι η γλώσσα του νερου και της φωτιας η

γλώσσα των λουλουδιων και των νεκρων. Που αυτήνοι κρατάνε

το κλειδι που ανοίγει το δικο-μας σπίτι

σ. 28

«Το ουσιαστικό δεν είναι να θυμάσαι, αλλά να μαθαίνεις»

Ζιλ Ντελέζ, Ο Προυστ και τα Σημεία.

(Μετάφρ. Κ. Χατζηδήμου, Ι. Ράλλη, Κέδρος, 2021)

Διαβάζοντας την «Αναζήτηση του Χαμένου Χρόνου» του Προυστ ως μυθιστόρημα μαθητείας, όπου ο ήρωας μαθαίνει να ερμηνεύει αναδρομικά τα σημάδια που εκπέμπουν οι άνθρωποι και τα πράγματα, ο Ντελέζ περιγράφει πώς η τέχνη μπορεί να αποκαλύψει εκείνες τις ουσίες που επιδρούν επεξηγηματικά στα επιμέρους σημεία. Στο λογοτέχνημα, εν προκειμένω,οι χειρονομίες, οι κινήσεις και οι αισθήσειςτων χαρακτήρων αντιστοιχούν σε υλικές έννοιες, και μόνο μέσα από τα σημεία τής τέχνης μεταμορφώνονται, «αποϋλοποιούνται» δηλαδή, προκειμένου να εκτεθεί η έσχατη ιδιότητα που ενσωματώνουν. Αυτή η διαδικασία αναζήτησης της ουσίας των πραγμάτων —διευκρινίζει ο Ντελέζ— δεν μπορεί να εκκινήσει χωρίς τον εξαναγκασμόπου προκρίνει ο ίδιος ο Προυστ.«[Η] αλήθεια», λέει ο Ντελέζ,«δεν είναι ποτέ το προϊόν μιας προκαταβολικής καλής θέλησης, αλλά το αποτέλεσμα βίας πάνω στη σκέψη». (σ. 29) Η βία που ασκεί πάνω μας ένας ήχος ή μια μυρωδιά, δηλαδή ένα αισθητό, υλικό σημείο, κινητοποιεί τη μνήμη· όμως μόνο αν η ανάμνηση υπερβεί τους προσωπικούς συνειρμούς και ανασυνθέσει χρόνους και απόψεις, μπορεί να αποκαλύψει μιαν ουσιαστική διαφορά καινα μας εκθέσει σε κάτι πρωτόγνωρο.

*

Για την προηγούμενη συλλογή της Ρωξάνης Νικολάου, Ψαλιδιστής, (Τεχνοδρόμιο 2018) είχα γράψει ότι αποτελείται από ανθρωπόμορφα ποιήματα και αναμορφωτικές εικόνες, που «προκαλούν τη συμβατική οπτική αντίληψη» και μπορούν να σου αποκαλύψουν «τα ωραία μυστικά της αναδημιουργίας στα μετόπισθεν της όρασης» (Ορίζοντας/Διάλογος, 1/12/2019). Στην πιο πρόσφατη κατάθεσή της, Σαλός Μαγνήτης (Φαρφουλάς 2022), η ποιήτρια μεταχειρίζεται προσφιλή δομικά υλικά, όπως είναι ο κήπος, το σπίτι, οι ίσκιοι και τα κλώνια, όμως τα αναδεύει με καινούρια σημεία ώστε να προκύπτουν διαφορετικά ερμηνευτικά ενδεχόμενα. Στο πρώτο, άτιτλο μέρος τού Σαλού Μαγνήτη, που περιλαμβάνει 31 από τα συνολικά 53 ποιήματα, η πιο έξεργη εικόνα είναι εκείνη του ενσαρκωμένου δρόμου, «που ξεπέζεψε και σκότωσε τ’ άλογό του», που οπισθοχωρούσε ή που «γάβγιζε πνιχτά και σε τραβούσε πίσω κοντά του». Σε τουλάχιστον πέντε ποιήματα, ο δρόμος προσωποποιείται και αυτενεργεί—όπως άλλωστε προσωποποιείται και στον Ψαλιδιστή,σε στίχους όπως «Η άκρη του δρόμου μου έφτασε και με κοιτάζει». Όμως, σε εκείνη τη συλλογή προεξάρχει ο κήπος με τα συμφραζόμενά του. Στον Σαλό Μαγνήτη, το γενικό πρόσταγμα ανήκει στον δρόμο· στον δρόμο ως μέσοχωροχρονικής μετατόπισης, αλλά επίσης­—και αυτό είναι ένα από τα πιο υποβλητικά γνωρίσματα της νέας συλλογής—ως φορέα αδήριτης ανάγκης και ακατανίκητης έλξης. Η αυτενέργεια του δρόμου ενέχει μια παράδοξη βία,που αναμοχλεύει την αναζήτηση της ουσίας. Στο ποίημα «ΠΑΛΗ», για παράδειγμα, η ζωοκτονία και η απειλή των θεριεμένων πατημασιών προβάλλουν ως σημεία προσταγής για έρευνα:

ρώτησε το δρόμο

(που κάλπαζε προς κάπου)

γιατί ξεπέζεψε

και σκότωσε τ’ άλογό του

κι ετοίμασε την απάντηση

πριν οι πατημασιές θεριέψουν

πριν ξεκινήσει η πάλη

κι η ερώτηση κι η απάντηση

δεθούν σφιχτά

με το γρανιτένιο λώρο της βαρύτητας.

«Χρώματα Ελλιπή» ονομάζεται η νέα, δεύτερη σε σειρά, ποιητική συλλογή της Ελένης Α. Σακκά και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Σκαθάρι. Μια ποιητική συλλογή, στην οποία η δημιουργός ισορροπεί δεξιοτεχνικά ανάμεσα στο Αντικειμενικό και το Υποκειμενικό, προ(σ)καλώντας τον αναγνώστη να πράξει το ίδιο.
Η γραφή της, υπαρξιακή, εκλεπτυσμένη, γλαφυρή, με έντονη αφηγηματικότητα, υπαινικτική διάθεση, κατασκευή διαυγών εικόνων που κομίζουν συλλογικές παραστάσεις, αλλά και έντονη βιωματικότητα, που ενισχύει το στοιχείο του Υποκειμενισμού.
Οι προθέσεις της δημιουργού φανερώνονταιμέσα στο έργο της και αποτελούν κάτι το αντικειμενικό, κάτι που καλείται ο επαρκής αναγνώστης να συλλάβει ορθά. Το υπολανθάνων αυτοαναφορικό στοιχείο των ποιημάτων, όμως, επιτρέπει στον αναγνώστη να «δώσει» το δικό του νόημα στο έργο, βασιζόμενος στις προσωπικές του νοητικές και συναισθηματικές δυνάμεις. Όταν το νόημα αυτό, ευνοείται πράγματι μέσα στο ίδιο το κείμενο, η μέθεξη έχει επιτευχθεί και ο αναγνώστης έχει κατορθώσει να συνομιλήσει με την ποιήτρια.