Η πάγια και συνήθης τακτική προσέγγισης μιας ποιητικής συλλογής θέλει, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, την πορεία της ανάγνωσης να συνιστά, ουσιαστικά, μια περιήγηση στους βασικούς θεματικούς πυρήνες και στον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο ο δημιουργός κατακτά τηδική του, προσωπική του ποιητική. Στο πλαίσιο αυτό γίνονται αναφορές σε επιμέρους ποιήματα και, σπανιότερα, σε στίχους που αποκαλύπτουν την ιδιαίτερη ματιά του δημιουργού πάνω στην τέχνη του.

Στην τελευταία αυτή περίπτωση, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να δει και να διαπιστώσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο ένας στίχος φωτίζει όχι μόνο το ποίημα στο οποίο εμπεριέχεται, αλλά και ολόκληρη την ποιητική συλλογή, την οποία έρχεται όχι μόνο για να ερμηνεύσει μα και για να σφραγίσει, αποτελώντας τον πυρήνα της δημιουργικής σκέψης και έκφρασης του συγγραφέα. Έναν τέτοιο στίχο μπορεί κανείς να εντοπίσει στο ποιητικό βιβλίο του Σταύρου Σταυρόπουλου, Θα σε δω ξανά στο άδοξο τέλος. Πρόκειται για τον στίχο «Πεθαίνω σαν βιβλίο» που κλείνει ένα από τα ποιήματα της συλλογής και ξεχωρίζει, από πρώτη άποψη, για την ευφάνταστο της παρομοίωσης και την ειλικρίνεια της διατύπωσης.

Έχοντας τον στίχο αυτόν ως οδηγό και σημείο αναφοράς μπορεί, νομίζω, να αποτολμήσει κανείς την ερμηνεία ολόκληρης της συλλογής προσδιορίζοντας την αφετηρία και, ταυτόχρονα, την απόληξή της. Και αυτή δεν είναι ο θάνατος, όπως ίσως φαίνεται από τον στίχο, αλλάη ίδια η έννοια και η πράξη του τέλους. Το τέλος, όχι τόσο ως σκοπός όσο ως αναπόδραστο σημείο στην πορεία που διαγράφει η ζωή και η τέχνη, στη διαδρομή τους που είναι, κυριολεκτικά, βυθισμένη στην ψευδαίσθηση της παντοτινής διάρκειας, της αιώνιας ύπαρξης. Είναι από τις λίγες ίσως φορές που το «τέλος» γίνεται πρώτη ύλη της τέχνης και, μαζί, μια παραδοχή που αφορά το ίδιο το ποίημα. Αυτός φαίνεται πως είναι και ο λόγος που ορισμένα από τα ποιήματα ξεκινούν με τη δήλωση της αρχής η οποία, όπως ακριβώς το επιτάσσει η αριστοτελική εντελέχεια, δίνει τη θέση της σε μια σειρά στιγμών που διαδέχονται η μία την άλλη προκειμένου να αναφανεί το ποίημα, από τον πρώτο μέχρι τον τελευταίο στίχο.

Η στήλη αυτή προτείνει επί 15ετία ποιητικές φωνές ακολουθώντας μια μεθοδολογία που ευρίσκεται στον αντίποδα του παραγοντισμού: ενδιαφέρεται μόνον και αποκλειστικά για το έργο, ούτως ειπείν, δεν της καίγεται καρφί για τις γνωριμίες αυτού που το παράγει, τη θέση του σε κύκλους ή εταιρείες, την οικονομική του κατάσταση, τα διαβάσματά του, τους ακαδημαϊκούς του τίτλους, τη διασύνδεσή του με έντυπα ή ηλεκτρονικά περιοδικά για τη λογοτεχνία. Είναι, λοιπόν, μεγάλη η χαρά της όταν οι φωνές που προτείνει αναγνωρίζονται έξω από αυτήν, όπως συνέβη φέτος με το «Φλοράλ» του Νίκου Σκούτα (ενδεικτικά δείτε εδώ) (βραβείο Λάμπρου Πορφύρα 2024 της Ακαδημίας Αθηνών) και τον «Μαγικό Οπτίλο» του Διονύσιου Χριστοφοράτου (δείτε εδώ) (βραβείο Γεωργίου Αθάνα 2024 της Ακαδημίας Αθηνών). Προφανώς δεν ευλογούμε τα γένια μας, νιώθουμε, όμως, περήφανοι για την Ακαδημία των Αθηνών, η οποία βραβεύει ανθρώπους που πολιτεύονται με τα ποιήματά τους όπως πρέπει, άγνωστοι μεταξύ αγνώστων, διατηρούμε την πίστη στο ηθικό ανάστημα και το προϊόν της μεθοδολογίας μας, συνεχίζοντας τις προτάσεις μας και για το 2024.

1. Νίκος Σκούτας, Φλοράλ, εκδόσεις Κέδρος

Καλλιεργητής της μικρής φόρμας, άνευ της παραμικρής συγγένειας με τον αξιότατο Λάσκαρη, καίτοι Πατρινός, ο Σκούτας παραδίδει διαχρονικά ποιήματα ομοιάζοντα με απεσταγμένους ανθούς. Σταθερός στο ύφος και την αρχιτεκτονική του αισθητική, σφριγηλός στις συλλήψεις του, έντονος στο συναίσθημά του, γνωρίζει πώς να απογειώνει τα ποιήματά του στην έξοδο.

Μη φοβάστε τις σκέψεις σας
αν σκέπτεστε τους φόβους σας.

Και οι σκιές φοβούνται
τις σκιές τους.

2. Τασούλα Τσιλιμένη, Η γυναίκα δένδρο, εκδόσεις ΑΩ

Ένα βιβλίο με κύριο θέμα την απουσία και την έλλειψη, μα και την κατανόηση της ζωής και του χρόνου μέσα από αυτές, διακρίνεται για την ευαισθησία του, την αποπνοή ειλικρίνειας και την ενδιαφέρουσα εικονοπλασία του. Ιδιαίτερα τα ερωτικά ποιήματα, μεταγγίζουν μια λεπτή μελαγχολία, η οποία συνιστά και το θεμέλιο της ιδιοφωνίας της ποιήτριας.

ΑΕΡΟΦΩΝΑ ΟΡΓΑΝΑ

Να ζωγραφίζω νότες στο χαρτί δεν έμαθα ποτέ.
Ούτε και να τις τραγουδώ σε όργανα αερόφωνα,
με επιστόμια, οπές, κλειδιά ή πιστόνια.
Με την ανάσα μου στο σώμα σου
αρχέγονες δονήσεις μόνο
μπορώ να επιχειρώ,
ικανές να κάνουν θρύψαλα
πολύτιμους κρυστάλλους.

3. Σταύρος Σταμπόγλης, Σπείρες εξέλιξης ή προαγωγή πολέμου, Ιδιωτική έκδοση

Για τον Σταμπόγλη έχω αποπειραθεί να γράψω και στο παρελθόν˙ όμως δεν έγραψα. Ίσως με σταμάτησε ο γλωσσικός του μαξιμαλισμός, ίσως κάποια μοτίβα του που με επισκέπτονται ως υπερρεαλιστικά ή, ίσως, κάποιο ταπεινότερο κίνητρο, ότι διαλέγω υποσυνείδητα αμεσότερες (ή λιγότερο απαιτητικές) γραφές, αποστασιοποιούμενος ψυχολογικά από τους κατά συρροή παραδοξογράφους (στους οποίους δεν ανήκει, το τονίζω, ο Σταμπόγλης). Εν πάση περιπτώσει, ο κύριος Σταμπόγλης στοχάζεται μέσα από τους στίχους του, ξέρει να γράφει, υπηρετεί με συνέπεια την τέχνη του, δε φοβάται να πειραματιστεί, και τούτα είναι προσόντα αρκετά για να προτείνουμε τη γραφή του.

7η ΣΠΕΙΡΑ

Και πόσο θ’ αντέξουν ακόμα οι πόλεις, καθώς
τεμαχίζονται από διευκολύνσεις βιασμών.
Κι εγώ, ο ομοτράπεζος του απόδειπνου στο φιλήσυχο
Καταφύγιο, αυτή την ελαφράδα της λήθης
στις καψάλες του κόσμου, μοιάζω
με ημερήσιο καθήκον ύβρεως.
Οι στεριές των μύθων εξωθούνται στην κατάρρευση,
τόσο γρήγορα που όλα ταιριάζουν στο τίποτα˙
Στου μηδενός το πένθος.

4. Γιώργος Ζαχαρόπουλος, Αγρός Αίματος, εκδόσεις Ο μωβ Σκίουρος

Από τα τελευταία βιβλία που υπέπεσαν στην αντίληψή μου, εντός του μηνός Δεκεμβρίου, μάλιστα, αντελήφθην από το πρώτο ποίημα ότι θα βρεθεί στη βραχεία μου λίστα, κατοχυρώνοντας την παρουσία του εδώ αφού πέτυχε κάτι ομολογουμένως σπάνιο: να απολαύσω αρκετές γλωσσικές εκζητήσεις. Διαβάζοντας τα ποιήματα του Ζαχαρόπουλου, θυμήθηκα μια σωστή απόκριση του Χάρη Βλαβιανού ως προς το γιατί γράφει ο ποιητής, αφού δεν απευθύνεται σε κανέναν: «για να κρατήσει ζωντανή τη γλώσσα».

ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΑ

Δάκρυσε το εικόνισμα. Ευθύς αμέσως κάποιος
χίμηξε κι έγλειφε
της Παναγιάς
το μάτι

και διερωτώμην λοιπόν κύριοι,
τι προσκυνάμε ολημερίς
το μύρο
ή τα σάλια;

5. Ιωάννης ΠΑ Ιωαννίδης, Αντικριστές Πολιτείες, εκδόσεις Κέδρος

Δε γνωρίζω αν η πρόθεση του κυρίου Ιωαννίδη ήταν να γράψει ποίημα ή πεζό. Αγνοώ τις επιρροές του, αγνοώ ποιοι τόποι που επισκέπτεται είναι πραγματικοί ή φανταστικοί, ποιες από τις οδύνες που πραγματεύεται είναι βιωμένες ή παρατηρημένες, ποιες καταστάσεις εκτυλίχθηκαν μπροστά στα μάτια του ή μέσα στο νου του. Γνωρίζω, όμως, πόσο δύσκολο είναι να συνθέσει κανείς ένα έργο μεγάλο σε έκταση, το οποίο μοιάζει με σχεδίασμα του 19ου αιώνος, όμως δεν είναι καθόλου τέτοιο: είναι ένα πραγματικό κεντρί σκορπιού που προσπαθεί μ’ ένα παράξενο φαρμάκι απύθμενης ευαισθησίας και ευθυτενούς ειρωνείας να μιλήσει για τα πάντα.

Άκουσέ με: είχαν όλα επικηρυχθεί─ δεν είχα τρόπο, δεν θα με άφηναν.
Κι όποτε έκανα να μιλήσω, να γράψω, να πω οτιδήποτε, εναντίον μου μέτρησε,
χειρότερα με απαξιώσανε, πολλαπλάσια. Δεν είχα
πού αλλού να πάω, τι άλλο να πω. Κι όμως ταξίδευες.
Ταξίδευα, ναι, αν μπορείς να λες πως ταξιδεύει ένα κυνηγημένο ζώο
όταν τρέχει με τις σαΐτες βαθιά μπηγμένες στα πλευρά, στο συκώτι, στη ράχη του
όταν η κάθε ελάχιστη κίνηση πονάει─ τα λόγια μου
αυτά που ειπώθηκαν και αυτά που δεν ειπώθηκαν
με ξεσκίζανε περισσότερο σε κάθε μετατόπιση.

Η Κίρκη, παρότι υποχρεώνει σε οδυσσειακές συνυποδηλώσεις, παραμένει το πραγματικό όσο και παράδοξο όνομα του τόπου καταγωγής του ποιητή. Ο τόπος του, ωστόσο, μαραζωμένος πια, αφού επί μακρόν τροφοδότησε με μετανάστες τη Γερμανία (ανάμεσά τους και την οικογένεια του ποιητή) τροφοδοτεί πια μόνο τις μνήμες, την απώλεια, τον πόνο, αλλά και τη λυτρωτική ανάμνηση, την παρηγορητική καταφυγή, τη νοσταλγία.

Η τεσσάρων ενοτήτων συλλογή διαπνέεται από αυτές τις ποιότητες, διατρέχει τον χρόνο, μέσα από πρόσωπα οικεία, τον πατέρα της σκληρής δουλειάς, νέο, μεγαλύτερο, απόντα πια, τον ίδιον παιδί, ώριμο, πατέρα πια, έτοιμο να διαβεί τα επερχόμενα κατώφλια, τη μάνα, ανθρώπους του περίγυρου από καιρό κι αυτούς χαμένους, κι άλλους, με τη σκέψη του θανάτου να επανέρχεται συντριπτική, με το βλέμμα να περιπλανιέται στο παρελθόν και το μέλλον, στον έξω και τον μέσα κόσμο.

Ποιήματα από το βιβλίο ΕΔΩ: 

Στέργιος Ντέρτσας, «Οδός Τάκη Οικονομάκη», εκδ. Μετρονόμος, 2024

Γέννημα- θρέμμα ενός από τους σπουδαιότερους προϊστορικούς νεολιθικούς οικισμούς της Ελλάδας και της Ευρώπης, το αγροτικό χωριό, Σέσκλο, λίγο πιο έξω από τον Βόλο, ο Στέργιος Ντέρτσας, χωρίς τη δυνατότητα στα πρώιμά του χρόνια της άμεσης επαφής με τον θαυμαστό κόσμο του βιβλίου,  δέχτηκε στο σαρκίο του το δημοκρατικό  ταλέντο και με πολλή υπομονή, χρόνο, πείσμα, αφοσίωση και μεράκι, το σχηματοποίησε ποικιλοτρόπως. Αυτοδίδακτος αρχικά και στη συνέχεια μαθητευόμενος και σήμερα και πάλι αυτοδίδακτος. Και με αυτό εννοώ ότι μπορεί να είναι πτυχιούχος Ισπανικής Γλώσσας & Πολιτισμού με μεταπτυχιακές σπουδές στη Δημιουργική Γραφή και εν ενεργεία υποψήφιος Διδάκτορας στο Τμήμα Ισπανικής Φιλολογίας, όμως συνεχίζει να ανακαλύπτει τον κόσμο της τέχνης σαν ένας ερημίτης, τα βράδια όχι πλάι στη θερμάστρα που γράφουν τους λόγους αυτοί που λέγονται μεγάλοι, όπως σατιρικά έλεγε ο Μιχάλης Κατσαρός, αλλά πλάι στο τζάκι με τα ξύλα που έκοψε ο ίδιος το πρωί. Το γράφει στο βιβλίο ήδη από το πρώτο ποίημα: «Και τα πτυχία μου όλα/ μυρίζουνε ρετσίνι/ και/ πασχαλιές που φύονται στα κρυφομελωδικά κατάγματα κάθε μικρής μεγάλης μου Δευτέρας».

Έτσι αρχικά η ανάγνωση και το γράψιμο που ήρθε ως φυσική συνέπεια για τον Ντέρτσα δεν είναι ένας τρόπος κοινωνικής κινητικότητας, να ξεπεράσει τα στενά όρια της περιοχής του, τον επαρχιωτισμό με την αρνητική του έννοια και να αναδειχθεί σε ποιητικούς κύκλους. Σε φαντασιακό επίπεδο μπορεί σε νεώτερη ηλικία να  αναμετρήθηκε για λίγο διάστημα με αυτόν τον δαίμονα των αταλάντων, δηλαδή, τη χρήση της τέχνης ως προς μια κοινωνική ανάδειξη, γρήγορα όμως αντιλήφθηκε πως αυτό δεν μπορεί να είναι αυτοσκοπός του, είναι τόσο στενό που τον πνίγει.

Το βιβλίο του Ντέρτσα, η δεύτερη του ποιητική συλλογή,  ένας χείμαρρος εικόνων, έντονου λυρισμού, γλωσσικής πάλης, εσωτερικού δυναμισμού, αλλά και μορφολογικά με αυτή τη σειρά των λέξεων, τα κενά, τη στίξη, το κοφτό ύφος, μου έφερε στο μυαλό τον Μαγιακόφκσι και το «Σύννεφο με παντελόνια». Και οι δυο τους συνθέτουν ένα μακροσκελές εμβατήριο, ένα κάλεσμα ψυχών, ο πρώτος ως φουτουριστής που εναρμονίστηκε με τον επαναστατικό ρομαντισμό, ο Ντέρτσας ως λυρικός στα χνάρια εδώ του Νίκου Καρούζου, σωματοποιώντας τον υπαρξισμό του δίχως να αυτοβιογραφείται αυτάρεσκα, -άλλωστε όπως έγραφε ένας άλλος συγγραφέας, «η μνήμη είναι σκύλα, ξαπλώνει όπου της αρέσει- αλλά προσπαθώντας ο Στέργιος να κατανοήσει τον εαυτό του μέσα από την εποχή που συμπίπτει με την παιδική του ηλικία (γράφει: «στις νερατζιές του ογδόντα ακονίζονται μαχαίρια») μέχρι σήμερα. Αλλά και το αντίστροφο: να κατανοήσει τον κόσμο πέντε δεκαετιών μέσα από τις δικές του εμπειρίες. Ο ίδιος είναι σαφής σε μια πρόσφατη σχετική συνέντευξή του λέγοντας: Δεν πρόκειται για  ένα βιβλίο αυτοβιογραφικό με την έννοια της κατάθεσης συμβάντων. Είναι κυρίως μια αναμέτρηση με όσα αυτά έχουν αφήσει μέσα μου, καλά ή άσχημα. Αν κάθε βίωμα είναι ένα σημείο,  τότε περισσότερο με ενδιαφέρει να διερευνήσω ποιες δυνάμεις  έχουν επιδράμει πάνω τους, και όχι η ετεροχρονισμένη λογοτεχνική/ποιητική  αναπαράστασή τους  που θεωρώ πως δύσκολα μπορεί να είναι αξιόπιστη σε σχέση με αυτό που έχει πραγματικά συμβεί.

Αφότου οι εξάρσεις της εθνικής συλλογικής μνήμης για το θλιβερό 1922 είχαν κοπάσει, η νέα καλαίσθητη και εκδοτικά προσεγμένη ποιητική συλλογή του βραβευμένου Μεσσήνιου ποιητή Δημήτρη Κοσμόπουλου Έθνος εξαιρετικά, που άπτεται της επετείου, ήρθε στο φως της δημοσιότητας μέσα στο 2023 από τις εκδόσεις Περισπωμένη. Σκόπιμη ίσως η καθυστέρηση εκ μέρους του ποιητή, υποδηλώνει την προσπάθειά του να κρατηθεί μακριά από τις τυμπανοκρουσίες και να αναδείξει τη δική του οπτική, τη δική του ιδιαίτερη σχέση με την εθνική μνήμη.

Πρόκειται για ένα έργο της ποιητικής ωριμότητας του Δημήτρη Κοσμόπουλου, η δισημία ή και πολυσημία του οποίου διαφαίνεται από τον τίτλο. Σ’ αυτόν ο πιο ηλικιωμένος αναγνώστης θα αναγνωρίσει μια παλιά μάρκα τσιγάρων και δεν θα διαψευσθεί, μια και στο εσωτερικό του βιβλίου κατατίθεται και η φωτογραφία του πακέτου. Ωστόσο μια πιο προσεκτική ανάγνωση του τίτλου από τους παλαιότερους και ταυτόχρονα η αποκρυπτογράφησή του από τους νεότερους οδηγούν στην πρόθεση του ποιητικού υποκειμένου να μιλήσει για ένα έθνος εξαιρετικό, γιατί αυτό τα έχει καταφέρει στην ιστορική διαδρομή του εξαιρετικά. Η λανθάνουσα όμως ειρωνεία παραπέμπει σχεδόν αυτοστιγμεί στον συνειρμό για τα «εξαιρετικά» του ελληνικού έθνους ως εξαιρετικές στιγμές πόνου, οδύνης, αίματος και θανάτου, συνυφασμένες με τραγικά γεγονότα της Ιστορίας του. Η συνομιλία ποίησης και ζωγραφικής –μια διακαλλιτεχνική προσέγγιση– με τα σκίτσα του Σπύρου Παπαλουκά Στρατιώτες (1921-1922) στο εξώφυλλο και στον κολοφώνα του βιβλίου, καθώς και η προμετωπίδα με τους στίχους του Νίκου Εγγονόπουλου: «γιατί πρέπει να έχει και ο στρατιώτης/ τα τσιγάρα του» θα τον βοηθήσουν να σκεφθεί την παρηγορητική χρήση του τσιγάρου και τη σχέση του με τη δύσκολη συνθήκη του πολέμου. Μια ακόμη ερμηνεία, που θα του αποκαλυφθεί κατά την πορεία της ανάγνωσης, είναι η υποβοήθηση του καπνού στη λειτουργία της μνήμης.