Εμπνευσμένο από τη ζωή και το έργο του Γιάννη Ρίτσου,

ένα μυθιστόρημα για την ακατάλυτη δύναμη της ποίησης που γράφει ιστορία.

`

Σήμερα το πρωί τα παιδιά έχουν ραντεβού με τον άνεμο.

Φτάνουν σε μικρά μπουλούκια, ίδια με δίνες, γεμίζουν την αλάνα που ανακάλυψαν την προηγούμενη μέρα γλιστρώντας κάτω από το συρματόπλεγμα, πίσω από τα παλιά κτίρια που πλαισιώνουν το στρατόπεδο. Τα μεγαλύτερα εξετάζουν με το βλέμμα το κτίσμα με τα κλειστά παράθυρα. Άλλα φλυαρούν καθισμένα στα σκαλοπάτια, με το πρόσωπο λουσμένο στο αμείλικτο φως της μέρας. Πιο κάτω, τέσσερα πέντε μικρά παίζουν κρυφτό. Το ένα από αυτά μετράει γρήγορα έως το είκοσι, με τα χέρια και το κεφάλι στηριγμένα στον κορμό ενός δέντρου, όση ώρα τα άλλα τρέχουν να βρουν ένα μέρος να κρυφτούν. Παραπέρα, ένα παιχνίδι που έχει προσελκύσει καμιά τριανταριά παιδιά εξελίσσεται σε μια εύθυμη οχλοβοή. Μπροστά από έναν χώρο περιφραγμένο με συρματόπλεγμα, ένας έφηβος υπαγορεύει με επισημότητα κανόνες που όλοι ακούνε με προσοχή.

– Χοτσπότ! Χοτσπότ! τσιρίζει δείχνοντας με το δάχτυλο τη φαγωμένη απ’ τα σκουλήκια πόρτα του περιφραγμένου χώρου.

Τα άλλα παιδιά το βάζουν στα πόδια χωρίς δεύτερη κουβέντα, πριν ο έφηβος αρχίσει το κυνηγητό και τα πιάσει για να τα μαντρώσει.

Σηκώθηκε αέρας.

Βίαιες ριπές ταρακουνούν τα παραταγμένα αρμυρίκια που ζώνουν την πλατεία, σηκώνεται σκόνη, η άμμος ραπίζει τα πρόσωπα, δυνατά ρεύματα ρίχνουν τα πιο αδύναμα παιδιά στους τοίχους και τα γέλια τους δεν αργούν να παραχωρήσουν τη θέση τους σε ξέφρενους βρυχηθμούς.

– Μέσα στο μέγαρο θα έπρεπε να παίξουμε, λέει ένα νεαρό κορίτσι φέρνοντας μπροστά στα μάτια το χέρι της που δείχνει κατά την ξεφλουδισμένη πρόσοψη του κτιρίου. Εκεί τουλάχιστον θα ήμασταν προφυλαγμένοι.

Το ξέρει όμως πολύ καλά, το τεράστιο κτίσμα με τα σφαλιστά παράθυρα και τις κλειδωμένες με λουκέτα πόρτες δεν είναι γι’ αυτούς. Μια ταμπέλα γραμμένη σε τρεις γλώσσες υπόσχεται βαριές κυρώσεις σε όποιον αποπειραθεί να εισέλθει στον χώρο. Όπως όλα τα άλλα παιδιά των Γεζίντι* που βρίσκονται μαζί της εκείνο το πρωί, το νεαρό κορίτσι δεν διαβάζει ούτε ελληνικά, ούτε αραβικά, γνωρίζει όμως αρκετές λέξεις στα αγγλικά για να μαντέψει πόσο αυστηρή είναι αυτή η προειδοποίηση.

Τι κωμικό πράγμα που είναι η ζωή — αυτή η μυστηριώδης επιστράτευση άπονης λογικής για έναν μάταιο σκοπό. Το πολύ-­πολύ που μπορείς να ελπίζεις να αποκομίσεις είναι μια κάποια γνώση του εαυτού σου — η οποία έρχεται πολύ αργά. Μια σοδειά ανεξίτηλης πίκρας. Έχω παλέψει με το θάνατο. Είναι ο πιο πεζός αγώνας που μπορεί κανείς να φανταστεί. Διε­ξάγεται μέσα σ’ ένα ασχημάτιστο γκρίζο, όπου δεν υπάρχει τίποτα κάτω απ’ τα πόδια σου, ούτε γύρω σου, ούτε θεατές, ούτε οχλαγωγία, ούτε δόξα, ούτε η μεγάλη επιθυμία για νίκη, ούτε ο μεγάλος φόβος της ήττας, μόνο μια αρρωστιάρικη ατμόσφαιρα χλιαρού σκεπτικισμού, χωρίς καν πολλή πίστη στο δίκαιο του αγώνα σου, κι ακόμα λιγότερο σ’ εκείνο του αντιπάλου σου. Αν η ύστατη σοφία παίρνει αυτή τη μορφή, τότε η ζωή είναι ακόμα μεγαλύτερο αίνιγμα απ’ όσο νομίζουμε. Βρέθηκα μια ανάσα από την τελευταία ευκαιρία ν’ αποφανθώ γι’ αυτό το αίνιγμα, και ανακάλυψα ταπεινωμένος πως, μάλλον, δεν είχα τίποτε να πω. Γι’ αυτό υποστηρίζω ότι ήταν τόσο αξιο­πρόσεχτος άνθρωπος ο Κουρτς. Γιατί εκείνος είχε κάτι να πει. Και το είπε.

[…] «Προσπάθησε να παραμείνεις κόσμιος, Μάρλοου» βρυχήθηκε μια φωνή, και τότε κατάλαβα πως, εκτός από μένα, είχε μείνει ξύπνιος τουλάχιστον ένας ακόμα ακροατής.

«Ζητώ συγγνώμη. Ξέχασα ν’ αναφέρω το μαράζι, που αποτελεί το άλλο μισό του τιμήματος. Βέβαια, το τίμημα δεν έχει και μεγάλη σημασία, αρκεί να εκτελεστεί καλά το ακροβατικό. Εσείς τα δικά σας ακροβατικά τα εκτελείτε πολύ ωραία. Αλλά ούτε κι εγώ τα πήγα άσχημα, αφού κατάφερα να μην το βυθίσω το ατμόπλοιο στο πρώτο μου ταξίδι. Ακόμα μου φαίνεται απίστευτο. Φανταστείτε έναν άνθρωπο να οδηγεί μια καρότσα σε κακοτράχαλο δρόμο με τα μάτια δεμένα. Είχε πολύ ιδρώτα και πολλή τρομάρα η υπόθεση, σας διαβεβαιώ. Έτσι κι αλλιώς, για τον ναυτικό, που καθήκον του είναι να διατηρεί το σκάφος του πάντα στην επιφάνεια του νερού, το να πάει και να του σκίσει τη γάστρα αποτελεί ασυγχώρητο αμάρτημα. Όσο και να ξέρεις από τέτοια, ποτέ δεν τον ξεχνάς αυτό τον ήχο. Μαχαίρι στην καρδιά. Τον θυμάσαι, σου ξανάρχεται στον ύπνο σου, ξυπνάς τις νύχτες και τον σκέφτεσαι —κι ας έχουν περάσει χρόνια—, σε λούζει κρύος ιδρώτας. Δεν εννοώ βέβαια πως το ατμόπλοιο ήταν διαρκώς στην επιφάνεια του νερού. Χρειάστηκε πάνω από μια φορά να πλατσουρίσει και λίγο στα ρηχά, με είκοσι κανίβαλους τριγύρω να παλεύουνε μες στα νερά για να σπρώξουν. Είχαμε πάρει μερικούς τέτοιους εν είδει πληρώματος.

66. Χθες σήκωσα απ’ το χώμα μια λωρίδα μπλε που έβλεπα για εβδομάδες έξω από το σπίτι μου κι ανακάλυψα ότι ήταν μια ταινία με δηλητήριο για τερμίτες. Noli me tangere, έγραφε, όπως γράφουν ορισμένα μπλε. Την άφησα στο έδαφος.
67. Κάτι που δεν θα έκανε ποτέ ένας αρσενικός ιόχρους πτιλονόρυγχος. Αντιθέτως, ένας αρσενικός ιόχρους πτιλονόρυγχος θα είχε τσιμπήσει τη λωρίδα με το ράμφος του και θα είχε επιστρέψει στο άντρο του –στην «ερωτική φωλίτσα» του, όπως λένε ορισμένοι οδηγοί– το οποίο στολίζει για εβδομάδες ολόκληρες με μπλε αντικείμενα για να δελεάσει τα θηλυκά. Ο πτιλονόρυγχος όχι μόνο συλλέγει και τακτοποιεί μπλε αντικείμενα –εισιτήρια λεωφορείων, φτερά τζιτζικιών, μπλε λουλούδια, καπάκια από μπουκάλια, μπλε φτερά από μικρότερα μπλε πουλάκια που σκοτώνει αν χρειαστεί, για να τους πάρει το φτέρωμα– αλλά βάφει και τη φωλιά του μπλε με χυμό από μπλε φρούτα, χρησιμοποιώντας ως πινέλο το ξεφτισμένο άκρο ενός κλαδιού. Χτίζει ανταγωνιστικά, κλέβοντας θησαυρούς από άλλα πουλιά κι ενίοτε καταστρέφοντας εντελώς τις φωλιές τους.
68. Έχοντας χτίσει πια το άντρο του, ο ιόχρους πτιλονόρυγχος κατασκευάζει παραδίπλα μια σκηνή από γυαλιστερό, κίτρινο άχυρο, πάνω στην οποία θα τραγουδήσει και θα χορέψει για τα διερχόμενα θηλυκά. Οι έμπειροι χτίστες κι ερμηνευτές μπορούν να προσελκύσουν και να γαμήσουν μέχρι και τριάντα τρία θηλυκά ανά σεζόν, αν η παράσταση είναι καλή, αν έχουν μαζέψει στο άντρο τους αρκετό καλό μπλε κι αν πετύχουν τη σωστή χρωματική αντίθεση με τα κιτρινωπά άχυρα παραδίπλα. Οι λιγότερο έμπειροι χτίστες μπορεί και να μην προσελκύσουν καθόλου θηλυκά. Κάθε θηλυκό ζευγαρώνει μία και μόνη φορά. Τα αυγά της τα κλωσάει μόνη της.
69. Όταν βλέπω φωτογραφίες από αυτές τις μπλε φωλιές νιώθω τέτοια επιθυμία που αναρωτιέμαι μήπως γεννήθηκα σε λάθος είδος.

[…] Συνεπώς, και άσχετα αν ο θάνατος είναι συνέχεια παρών στην ποίηση του Α. Φωστιέρη, άσχετα αν μεγάλο μέρος του ποιητικού έργου-του σφραγίζεται, (όπως και εκείνο του Τ. Παπατσώνη που προηγήθηκε), από τη βαθιά συνείδηση του θανάτου, συμπεραίνω πως θα ήταν μεγάλο λάθος αν, παρ’ ελπίδα, πιστέψουμε πως ο θάνατος κατέχει την πρώτη θέση στη σκέψη-του, ενώ τη δεύτερη θέση μοιραία την καταλαμβάνει η ζωή. Γιατί, ο ποιητής, που θέλει να συστήνεται και ως “Ένας αυτόχθων του θανάτου”, κατά τον δημοφιλή στίχο-του (σ. 175), δεν οδηγείται, επαναλαμβάνω, από ερωτική έλξη προς τον θάνατο. Απεναντίας, όλα αυτά τα χρόνια, όπως διαφαίνεται μέσα από την ποίησή-του, επιδιώκει απλώς και μόνο τη μελέτη, μάλιστα επισταμένα και συστηματικά, του ανέκκλητου θανάτου σαν ένα ακατανόητο μυστήριο, μαζί με τις φρικτές συνέπειές-του αλλά, παράλληλα, θέλει να κατανοήσει και τη φυσική και μεταφυσική αντίληψη που έχουμε (όσοι έχουμε) για αυτό το μυστήριο, με βασικό στόχο, όπως είπα, να αποκομίσει στέρεα συμπεράσματα από όλη αυτή τη διερευνητική σπουδή-του, αποφεύγοντας βέβαια την εκ του συστάδην ή την κατά μέτωπο σύγκρουση μαζί-του. Όμως, με τον τρόπο που εργάζεται ο Α. Φωστιέρης μέσα στο ποιητικό εργαστήρι-του, αναπόφευκτα αναδεικνύεται και σαν ένας σχολαστικός και ακούραστος αναλυτής του θανάτου. Και εδώ ασφαλώς, όταν αναφέρομαι στον θάνατο, εννοώ τον κάθε λογής θάνατο και βέβαια τον ηθικό, που είναι πιο δραστικός, επομένως πιο μαρτυρικός και καταστροφικός για τους ευάλωτους ανθρώπους.

*********************

Το βιβλίο αυτό, στις σελίδες του οποίου ο συγγραφέας διατυπώνει την ερμηνευτική πρότασή του για κάποια σημεία ποίησης του Α. Φωστιέρη, και το οποίο όχι μόνον δεν διεκδικεί το αλάνθαστο αλλά δεν έχει και τη φιλοδοξία να θεωρείται εξαντλητικό, έχει ως τίτλο Ένας αυτόχθων του θανάτου, γιατί υποδηλώνει σαφώς το κυρίαρχο θέμα που δεσπόζει στο μεγαλύτερο μέρος του αλλά, παράλληλα, και τη σταθερή διάθεση του ποιητή ν’ αναμετρηθεί γενναία με αυτό το θλιβερό και βασανιστικό θέμα, όπως, εξάλλου, φανερώνεται και μέσα απ’ όλο το ποιητικό έργο του. Τον συνοδεύει και τον συμπληρώνει ο υπότιτλος Στάσεις στο ποιητικό έργο του Αντώνη Φωστιέρη, που υποδηλώνει τη σκόπιμα βαθμιαία-τμηματική, την κατά διάφορες φάσεις και χρονικά διαστήματα κριτική ανάγνωσή από τον συγγραφέα.

Β΄

Μια ψυχική ενέργεια.
Ένας πνιγμός ώς το ψάρι.
Ο ήλιος έξω απ’ το φως του.
Ένας τρόπος να κοιτάς
Και να βλέπεις.
Μια ήσυχη τρέλα.
Κάτι σαν ίαση.
Μια ηδονή κρυφή.
Τι άλλο να πω.
Έτσι έχουν τα πράγματα.

*
Θ’

Με διώχνει από μέσα.
Εγκαθίσταται στον θρόνο και προστάζει τ’ άστρα.
Ξέρει καλύτερα από μένα.
Φλέγεται απ’ τον θυμό.
Δανείζεται τη χροιά της φωνής μου.
Με κάνει σκύλο της.
Μου δίνει παράξενα ονόματα.
Κάνει τον λώρο μας λουρί και μ’ αμολάει στην αυγή
σαν λυσσασμένη.
Τα μάτια είναι σάβανα που τη θέλουν σαν φως.