Ο ρόγχος της μεταμέλειας

“Σκοπός της ζωής δεν είναι να εξυπηρετεί την κατώτερη ζωική φύση, αλλά τη φωτεινή δύναμη πού βρίσκεται στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής και η οποία βοηθάει τον άνθρωπο, να αναγνωρίσει το αγαθό”. Leo Tolstoy.

Φαίνεται ότι το μόνο πράγμα που μπορεί με βεβαιότητα να μας διδάξει ο θάνατος είναι ότι δεν πρέπει να αναβάλουμε ούτε ένα λεπτό τη ζωή, αλλά όχι οποιαδήποτε ζωή αλλά την πραγματική. Η «πτώση» του δικαστή επιδείνωσε την ήδη βεβαρημένη υγεία του και τον οδηγεί αργά και βασανιστικά στο επέκεινα χωρίς αμφιβολία και με απλές, αναγκαίες καθυστερήσεις. Αναγκαίες για να προλάβει ο δικαστής να αναμετρηθεί με τον πρότερο βίο του, να ζυγίσει τις βαθιές επιθυμίες του, να αναλογιστεί τον χαμένο χρόνο, να υπολογίσει τις αμέτρητες σπαταλημένες στιγμές που χάθηκαν βουτηγμένες υποκρισία, τον καθωσπρεπισμό και την κενότητα.

-Το θέμα της – η εξιστόρηση του τέλος ενός δικαστή- ο Τολστόι το καθορίζει σαν «περιγραφή του απλού θανάτου ενός απλού ανθρώπου». Το βασικό νόημα του έργου βρίσκεται στους συλλογισμούς που κάνει ο άρρωστος πάνω σ΄ όλη την περασμένη ζωή, καθώς και το συμπέρασμά του πως η «ευπρεπής, εύθυμη ευχάριστη ζωή» είναι χειρότερη κι’ από τη φρίκη του θανάτου. Οι κοινωνικοί θεσμοί, που τυλίγουν σαν ιστός αράχνης τη ζωή τού Ιβάν Ιλίτς με την υποκρισία και την ψευτιά, ξεριζώνοντας από μέσα του καθετί το ανθρώπινο, αποτελούν την αιτία του δράματος που ζει στις στερνές του μέρες ο άρρωστος. Σ΄ αυτή τη στέρεα, τη συγκεκριμένη και σ΄ όλο το βάθος τοποθέτηση του ζητήματος, βρίσκεται η γενικότερη σημασία της νουβέλας, που αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά έργα της παγκόσμιας ρεαλιστικής λογοτεχνίας. (Ακαδημία Επιστημών της ΕΣΣΔ (1958)