«Του κύκλου τα γυρίσματα και του καιρού τ’ αλλάματα»

 σε μια «φιλιάν αμάλαγη, με δίχως ασκημάδι»

`

«Απ’ ό,τι κάλλη έχει άνθρωπος, τα λόγια έχουν τη χάρη

να κάμουσι κάθε καρδιά παρηγοριά να πάρη·

κι όπου κατέχει να μιλή με γνώση και με τρόπο,

κάνει και κλαίσι και γελούν τα μάτια των ανθρώπω.»

(Α, 887-890)

Το απόσταγμα της λαϊκής σοφίας των προηγούμενων στίχων από τον «Ερωτόκριτο», το ποιητικό αυτό αριστούργημα της αναγεννησιακής κρητικής λογοτεχνίας. Ο λόγος για κείνον που κατέχει να μιλεί με γνώση και με τρόπο, που του δόθηκε το χάρισμα να συνεπαίρνει με τον λόγο του, να διεγείρει υψηλές, εκλεκτές συγκινήσεις, χαρμολύπες στις καρδιές των ανθρώπων.

Και ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι αυτός ο κατεχάρης, ο χαρισματικός ομιλητής, από τον ίδιο τον δημιουργό του «Ερωτόκριτου», «τον μεγαλύτερο επικό της νεότερής μας λαϊκής ποίησης» (Βάρναλης, 1958), όπως χαρακτηρίστηκε, τον Σητειακό ποιητή, Βιτσέντζο Κορνάρο; Κι αυτό γιατί ο Κορνάρος με το μεγαλόπνοο ποίημά του συγκίνησε, ευαισθητοποίησε, καλλιέργησε και διαπαιδαγώγησε γενιές και γενιές Ελλήνων, αφού ο «Ερωτόκριτος» ήταν το καθημερινό ανάγνωσμα ή άκουσμά τους. Βαθιά εμπεδωμένο μάθημα αγάπης και παλικαριάς. Τον αγάπησαν, τον χιλιοτραγούδησαν, τον είχαν, όπως μαρτυρείται, στα προσκέφαλά τους, και κάποιοι μάλιστα, όπως φημολογείται, τον αποστήθισαν ολόκληρο!

Για τον ποιητή του «Ερωτόκριτου» θα περιοριστούμε, με ελάχιστα σχόλια, σε όσα εκείνος επιλογικά στο έργο του αποκάλυψε για την ταυτότητά του:

«Θωρώ πολλούς που πεθυμούν κ’ έχω το γροικημένα

να μάθουν τις εκόπιασεν εις τ’ απανωγραμμένα.

Κ’ εγώ δε θε να κουρφευτώ κι αγνώριστο να μ’ έχου,

μα θέλω να φανερωθώ, κι όλοι να με κατέχου.

ΒΙΤΣΕΝΤΖΟΣ είν’ ο ποιητής και στη γενιά ΚΟΡΝΑΡΟΣ,

που να βρεθή ακριμάτιστος, σα θα τον πάρη ο Χάρος.

Στη Στείαν εγεννήθηκε, στη Στείαν ενεθράφη,

εκεί ’καμε κ’ εκόπιασεν ετούτα που σας γράφει.

Στο Κάστρον επαντρεύτηκε σαν αρμηνεύγει η φύση,

το τέλος του έχει να γενή όπου ο θεός ορίση.»

(Ε, 1539-1548)

O Βιτσέντζος Κορνάρος, μέλος εξελληνισμένης βενετοκρητικής οικογένειας, γεννήθηκε στα 1553 στο χωριό Τραπεζόντα Σητείας, εγκαταλελειμμένο και ρημαγμένο σήμερα. Αργότερα η οικογένεια εγκαταστάθηκε στο πεδινό χωριό Πισκοκέφαλο, πιο κοντά στη Σητεία. Γύρω στα 1590 ο Βιτσέντζος Κορνάρος εγκαταστάθηκε στον Χάνδακα ή Κάστρο (το σημερινό Ηράκλειο), όπου παντρεύτηκε και έζησε μέχρι τον θάνατό του, περίπου στα 1613-1614, σε ηλικία 60 χρονών περίπου. Ο Βιτσέντζος υπήρξε σημαντική φυσιογνωμία, γνωστή στους λογοτεχνικούς κύκλους της Κρήτης (Αλεξίου, 1995).

Φαίνεται πως το υπέροχο νησιώτικο περιβάλλον της Κρήτης, με τ’ αετόμορφα βουνά και τις κατάφορτες ασημένιες ελιές στην ποδιά τους, με τα κυματόδαρτα βράχια και το απέραντο γαλάζιο, μ’ αυτό το αρμονικό συνταίριασμα των αντιθέσεων, που γαλούχησε κι έθρεψε τόσους και τόσους άλλους καλλιτέχνες, ενέπνευσε και στον Κορνάρο τον έρωτα της δημιουργίας. Ο «Ερωτόκριτος», λοιπόν, αποτελεί ώριμο καρπό αυτού του εξαίσιου έρωτα.

Πρόκειται για μακρόπνοο, πολύστιχο, έμμετρο ερωτικό μυθιστόρημα (Αλεξίου, 1995). Γραμμένο σε φρέσκια, χυμώδη κρητική ντοπιολαλιά, πλούσια ευλύγιστη και δουλεμένη. Σε αψεγάδιαστους δεκαπεντασύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχυς (Δημαράς, 1985), από τους ωραιότερους στη νεοελληνική λογοτεχνία (Πολίτης, 1980), ρωμαλέους, σφριγηλούς, τορνευμένους κι επεξεργασμένους, που αναδεικνύουν με την εκφραστική τους διαύγεια και τον αρμονικό κυματισμό τους το κρητικό ιδίωμα σε έξοχο καλλιτεχνικό όργανο (Τριανταφυλλίδης, 1938).

Ένας ιδανικός ποιητικός κόσμος που συνταιριάζει αρμονικά την ορμή του μεσαιωνικού ιπποτισμού και το Βυζάντιο, με το μεθύσι των καιρών της Αναγέννησης (Παλαμάς, 1906 όπ. αναφ στο Κορνάρος, 1995, σελ. 347). Όπου παντού φεγγοβολά το αιώνιο πάθος του έρωτα και η παλικαριά. Και από παντού αναδίδεται θερμό αίσθημα συνυφασμένο μ’ αρχοντική χάρη κι ευγένεια, επική ζέση και παλμό λυρικό (Καμπάνης, 1948, όπ. αναφ στο Κορνάρος, 1995, σελ. 354).

Πολυπρόσωπο έργο με κάθε χαρακτήρα να σκιαγραφείται εναργέστατα με λεπτές ψυχολογικές αποχρώσεις, έκτυπος κι ανάγλυφος, εμφορούμενος από τις δικές του αξίες, την ιδιαίτερη ψυχοσύνθεση, σαφή κοσμοαντίληψη και βιοθεωρία.

Με πλούσιο νοηματικό υλικό, αντλημένο από την αστείρευτη κρήνη της κρητικής Παράδοσης, τη λαϊκή σοφία, το αποθησαύρισμα του θυμοσοφικού στοχασμού, τη μαγεία του παραμυθιού και την ανθρώπινη πείρα. Διευθετημένο και πειθαρχημένο σε δομή συνεκτική, πλοκή σφιχτοδεμένη και οργανικό δέσιμο ιδεών στιβαρό.

Προεξάρχουσα βέβαια όλων των ιδεών, των εννοιών και των αξιών είναι η αγάπη. Αυτή η «αμάλαγη φιλιά, με δίχως ασκημάδι», όπως τη χαρακτηρίζει. Κεντρικός άξονας, νοηματικός πυρήνας γύρω από τον οποίο εκτυλίσσεται η πλοκή, αναπτύσσεται η δράση, ξετυλίγεται η ανέμη της διήγησης, κλώθεται και υφαίνεται ο ιστός της ιστορίας, είναι, ως γνωστό, η παροιμιώδης αγάπη δύο νέων, του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας, με την ατσαλένια, ακατάβλητη δύναμή της για υπέρβαση όλων των δυσπολέμητων εμποδίων που ορθώνονται μπροστά της. Η σύγκρουση της ορμής της νιότης και του ερωτικού πάθους, από τη μια, με τη φρόνηση, από την άλλη, που καταλήγει σε συμφιλίωση των δύο αυτών αντίθετων δυνάμεων. Γιατί, τελικά θα γυρίσει ευνοϊκά γι’ αυτούς ο τροχός της μοίρας. «Με του καιρού τ’ αλλάματα» θα επέλθει εν τέλει η κάθαρση με τη νίκη της αγάπης τους και τη δικαίωσή τους για την απόλυτη πίστη και την αφοσίωσή τους.