Το πρόσωπο του Χριστού και ο άνθρωπος στο λογοτεχνικό έργο

των Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και Νίκου Καζαντζάκη

`

–Η χριστοκεντρική ανθρωπολογία στη σκέψη των δύο συγγραφέων– [Απόσπασμα]

«Νάϊ, νάϊ, γλυκύ. Νάζι ‒κατὰ ἓν ζῆτα ἐλαττοῦται.

Αὔρα, οὐρανός, ᾆσμα γλυκερόν, μελιχρόν, ἁβρόν, μεθυστικόν.

Νάϊ, νάϊ. Κατὰ δύο κοκκίδας, διαφέρει διὰ νὰ εἶναι τὸ Ναί,

ὁποὺ εἶπεν ὁ Χριστός. Τὸ Ναὶ τὸ ἥμερον, τὸ ταπεινόν, τὸ πρᾷον,

τὸ Ναὶ τὸ φιλάνθρωπον».

Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Ὁ Ξεπεσμένος Δερβίσης.

Ανατόμοι και βαθύτατοι γνώστες της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης, τούτοι οι ασκητές του πνεύματος, παραδομένοι στη βαθύτερη υπαρξιακή τους αγωνία, η οποία γέννησε και την αέναη αναζήτησή τους, πόθησαν ν’ αγγίξουν και να βιώσουν το μυστήριο που ακούει στ’ όνομα Χριστός και μόλις το άγγιξαν, θέλησαν να κάνουν μετόχους σ’ αυτό, όλους τους ανθρώπους απ’ όλα τα μήκη και πλάτη της γης: «Χάρηκα. Εἶχα δεῖ τὸ Χριστὸ σὲ διάφορα γεωγραφικὰ κλίματα. Τὸν εἶχα δεῖ κουρελὴ φελάχο κοντὰ στὸ Σουδάν, καὶ μὲ γούνα λυκοπροβιὰ σὲ μιὰ λαπωνέζικη καλύβα κοντὰ στὸ Ἀρχαγγέλσκ. Καὶ κάποτε στὸ Ἅγιον Ὄρος, στὴ Μονὴ Γρηγορίου, εἶχα δεῖ μιὰν Παναγιὰ λοξομάτα, κίτρινη, μὲ χοντρὰ ζυγωματικά, σὰν Κινέζα».[1]

Κι αν ο συγγραφέας της Σκιάθου φαντάζει στα μάτια των αναγνωστών του πιο συνειδητοποιημένος υπαρξιακά, ο συγγραφέας από την Κρήτη, τόλμησε να κολυμπήσει σ’ όλα τα ρεύματα, παραμένοντας, όμως, πάντα ανένταχτος και ανυπότακτος, γιατί δεν σταμάτησε ούτε στιγμή ν’ αμφισβητεί, ν’ αναζητά, να μάχεται. Αυτή ακριβώς υπήρξε και η γοητεία του. Εξάλλου, τούτη η αναζήτηση –αναζήτηση άκρως δημιουργική και διόλου μηδενιστική– αποτελεί το πρώτο βήμα της θεμελίωσης μιας βαθύτερης σχέσης με το Θεό. Γιατί το θαύμα που ακούει στο όνομα Χριστός, έχει και ταυτοχρόνως υπερέχει τον άνθρωπο.

Ένα ταξίδι στη χριστοκεντρική σκέψη των δύο συγγραφέων, θ’ αρκούσε για να φανερώσει την ανθρωποκεντρικότητα στη σκέψη αυτή και κατ’ επέκτασιν τη θεοκεντρική ανθρωπολογία τους, καθώς Καζαντζάκης και Παπαδιαμάντης θεωρούν τον άνθρωπο ως κέντρο του κόσμου. Γιατί η ολιστική ανθρωπολογία στη σκέψη τους, ο άνθρωπος ως ενιαία ψυχοσωματική ενότητα, βρίσκεται πέρα και μακριά από το δίλημμα που γεννά το δίπολο σάρκα-πνεύμα, το οποίο τελικώς ξεπερνιέται στο έργο τους. Ο ίδιος ο Καζαντζάκης θα ομολογήσει πως ο Ζορμπάς νίκησε μέσα του τον Βούδα, κάτι που φανερώνει την τελική νίκη της ύλης του πνεύματος, έναντι ενός άσαρκου πνεύματος. Εξάλλου, ο ανθρωπολογικός πλατωνισμός και η συνεπακόλουθη υποτίμηση του σώματος, οδηγεί ταυτοχρόνως σε αποπνευμάτωση της ύλης και εξαΰλωση του πνεύματος. Η αγωνία του Καζαντζάκη είναι μην πάψει να μάχεται να μετουσιώσει τη σάρκα σε πνεύμα και να την απαλλάξει από τον άκρατο αισθησιασμό, που οδηγεί την ύπαρξη προς το μηδενισμό.