«Η ιδέα του ισότιμου διαλόγου των γλωσσών, η υπόθεση δηλαδή ότι ο Έλληνας και ο Αμερικανός συγγραφέας ξεκινούν από την ίδια αφετηρία, δεν είναι απλώς εξωπραγματική – είναι ανόητη». Ο Κώστας Κουτσουρέλης μιλάει για το πρόσφατο βιβλίο του «Η πλάνη του Γκαίτε: Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», Μικρή Άρκτος, 2022.

– Μετάφραση, ποίηση ή συγγραφή; Ποιο από τα τρία προτιμάτε και γιατί;

Γράφω σημαίνει λέω, μιλώ εγώ ο ίδιος και για λογαριασμό μου. Μεταφράζω σημαίνει ξαναλέω: παίρνω τον λόγο ενός άλλου και τον πάω παραπέρα, τον αποδίδω με τη δική μου φωνή. Παρότι και τις δύο φορές πρόκειται περί λόγου, η απόσταση είναι ουρανομήκης. Όσο η απόσταση που χωρίζει τον Μπαχ, λ.χ., από τον Πάου Καζάλς ή τον Σλάβα Ροστροπόβιτς. Με άλλα λόγια: ο Μπαχ θα συνέχιζε να είναι Μπαχ ακόμη και χωρίς τους πιο χαρισματικούς ερμηνευτές του – το ανάποδο αποκλείεται. Τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή τούς ερμήνευσαν σπουδαίοι ηθοποιοί στην Αρχαιότητα, ονόματα λαμπερά που γέμιζαν τα αμφιθέατρα αλλά δεν τα θυμάται κανείς σήμερα. Κι αυτό δεν είναι άδικο, η συμβολή τους ήταν άλλης φύσεως και η αναγνώρισή της δεν περνάει υποχρεωτικά από την υστεροφημία. Τέτοια είναι και η συμβολή του μεταφραστή. Δουλειά του είναι όχι να ανάβει, αλλά να μεταφέρει την δάδα στον χώρο και τον χρόνο. Οπότε δεν τίθεται ζήτημα σύγκρισης – έτερον εκάτερον. Τώρα, αν με ρωτάτε τι μου αρέσει περισσότερο, θα σας πω ότι η μετάφραση ενίοτε είναι πιο ξεκούραστη, πιο ευχάριστη δουλειά, δεν απαιτεί βουλητική εγρήγορση όση το πρωτότυπο γράψιμο, που είναι ζόρικη υπόθεση. Δεν ικανοποιεί όμως και πνευματικά στον ίσο βαθμό. Με την ευκαιρία, ένα από τα ζητήματα που πραγματεύομαι στο βιβλίο μου είναι αυτή ακριβώς η θεμελιώδης διαφορά μεταξύ πρωτογενούς συγγραφικής δημιουργίας και υστερότοκης μεταφραστικής ερμηνείας ή εκτέλεσης του πρωτότυπου έργου.

– Τι υποδηλώνει ο τίτλος “Η πλάνη του Γκαίτε”; Γιατί τον επιλέξατε;

Τριάντα χρόνια τώρα εκπονώ, επιμελούμαι, διορθώνω, κρίνω, σχολιάζω μεταφράσεις. Επιπλέον έχω σπουδάσει και διδάξει μετάφραση, ακόμη και ελλανοδίκης σε μεταφραστικά βραβεία έχω χρηματίσει. Κάπως λοιπόν γνωρίζω το πράγμα. Στην «Πλάνη του Γκαίτε» συγκέντρωσα κάποια από τα κείμενα που έχω γράψει σχετικά, τα συστηματικότερα, αυτά που αναδεικνύουν καλύτερα το ειδικό πρίσμα υπό το οποίο βλέπω τη μετάφραση και τα προβλήματά της σήμερα.

Πριν διακόσια χρόνια, ο Γκαίτε είχε επαγγελθεί την έλευση μιας εποχής όπου οι τοπικοί φραγμοί δεν θα παίζουν πλέον ρόλο, την εποχή μιας αληθινά παγκόσμιας, οικουμενικής λογοτεχνίας, όπου συγγραφείς και έργα θα κρίνονται και θα εκτιμώνται ανεξαρτήτως της γλώσσας και της προέλευσής τους. Η πρόβλεψή του για ένα διάστημα φαινόταν να επαληθεύεται, όλο και εξωτικότερα ονόματα απ’ όλες τις γωνίες του πλανήτη και από σπάνιες γλώσσες έρχονταν να εμπλουτίσουν τον παγκόσμιο κανόνα. Σήμερα η τάση αυτή έχει πλήρως αναστραφεί, η λογοτεχνία όπως και να τη δει κανείς γίνεται πολιτισμικά, ιδεολογικά, τεχνοτροπικά όλο και πιο μονόχνωτη, όλο και πιο μονοφωνική. Έχουμε μια ομογενοποίηση δηλαδή, την εξάλειψη της γλωσσικής και της λογοτεχνικής ποικιλότητας, η οποία χρονικά δεν είναι τυχαίο ότι συμπίπτει πολιτικά με την περίοδο της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης. Δεν είναι ο Γκαίτε που δικαιώθηκε στην πρόβλεψή του λοιπόν, αλλά ρεαλιστές παρατηρητές όπως ο Δανός κριτικός Γκέοργκ Μπράντες που έλεγε ότι οι συγγραφείς που δεν γράφουν στις διαδεδομένες γλώσσες, έχουν ελάχιστες πιθανότητες να γίνουν ευρύτερα γνωστοί όσο καλοί και αν είναι. «Παγκόσμια λογοτεχνία» δεν υπάρχει, ούτε πρόκειται να υπάρξει ποτέ. Αν το συνειδητοποιήσουμε αυτό, θα δούμε και τη μετάφραση στις πραγματικές της διαστάσεις.