Ένας άξιος μαθητης του Νίκου Γκάτσου
Το βιβλίο που τιτλοφορείται ΄΄Απο την Κερύνεια ως τα Διόδια΄΄, που κυκλοφόρησε προς το τέλος του 2025, απο τις εκδόσεις Ηλία Επιφανίου, μεταφέρει στις σελίδες-του τους στίχους 100 τραγουδιων του γνωστου Ελληνοκύπριου στιχουργου Πόλυ Κυριάκου. Πρόκειται για τους στίχους που μελοποιήθηκαν ή, όπως αλλιως λέγεται, επενδύθηκαν με μουσικη απο σημαντικους μουσικοσυνθέτες και έγιναν στη συνέχεια τραγούδια τα οποία ερμήνευσαν με τις υπέροχες φωνες-τους καταξιωμένοι τραγουδιστες με αποτέλεσμα, σήμερα, σχεδον όλα, να είναι γνωστα στο ευρύτερο ελληνικο φιλόμουσο κοινο.
Μέσα απο μία βαθια και διεξοδικη μελέτη των στίχων αυτων των 100 τραγουδιων, έτσι όπως προσφέρονται τώρα συγκεντρωμένα σε αυτο το καλαίσθητο βιβλίο, είναι εύκολο να διαπιστώσει κάποιος πως ο Πόλυς Κυριάκου μαθήτευσε για αρκετο καιρο στη σχολη στιχουργικης που συνέστησε ο χαρισματικος, ο αξέχαστος Νίκος Γκάτσος, απο την αποία, όπως διαφαίνεται, αποφοίτησε με πολυ καλες επιδόσεις όπως, φυσικα, και μία πλειάδα άλλων σύγχρονων διακεκριμένων στιχουργων, αναμέσα-τους ο Άλκης Αλκαίου, ο Μάνος Ελευθερίου, ο Κώστας Τριπολίτης, ο Οδυσσέας Ιωάννου κ.ά., που κατόρθωσαν και αυτοι με το αυτόφωτο έργο-τους να κρατήσουν ακμαία αυτη τη στιχουργικη σχολη μέχρι της μέρες-μας, που είναι και κληροδότημα ακριβο, πιστεύω, για τις μελλοντικες γενιες!
Και δεν πιστεύω πως υπάρχει σήμερα Έλληνας, αλλα και ξένος μυημένος στη μαγεία του ελληνικου τραγουδιου, που να μην παραδέχεται πως ο Νίκος Γκάτσος είναι εκείνος ο πολυτάλαντος και ευφυέστατος δημιουργος που με τον δωρικα σμιλευμένο στίχο-του και, φυσικα, με την υποδειγματικη συνεργασία-του με εμπνευσμένους συνθέτες, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Δήμος Μούτσης κ.ά., καλλιέργησαν, εξευγένισαν και ανέβασαν πολυ ψηλα, δηλαδη στη θέση που του αξίζει, το ελληνικο τραγούδι και μαζι, βέβαια, και το πνευματικο ανάστημα των Ελλήνων.
Η προσφορα, όμως, του Ν. Γκάτσου στο ελληνικο τραγούδι δεν σταματα εδω. Αξίζει να σημειωθει πως με τον πεντακάθαρο, διαμαντένιο στίχο-του και, κυρίως, με το άψογο ήθος, ενέπνευσε, όπως είπα, (και αυτο κατ’ εμένα είναι το σπουδαιότερο), μία σειρα απο νεότερούς-του στιχουργους, επίγονοι πιστοι της γενιας και της τέχνης-του, οι οποίοι αποδείχθηκαν άξιοι συνεχιστες-του. Ανάμεσα σε αυτους τους στιχουργους συγκαταλέγεται, βέβαια, και ο Πόλυς Κυριάκου ο οποίος, κάποιες στιγμες, τον νιώθουμε, εκτος απο τον Ν. Γκάτσο, να συνδιαλέγεται και με άλλους, νεότερους, συναδέλφους-του, εννοω του καιρου-του, όπως, λόγου χάρη, τον Μάνο Ελευθερίου που συνομιλει μαζι-του μέσα απο του τραγούδι-του που τιτλοφορείται «Το τρένο των οχτω». Δίνω την πρώτη στροφη-του:
Τα λόγια δεν θα πω τα παραπονεμένα
Κι ας είναι το τραγούδι που αγαπω.
Το τρένο των οχτω ας πάει χωρις εμένα
Κι ας μείνω όλη νύχτα στον σταθμο.
σ. 74
Στίχοι που συνειρμικα μας παραπέμπουν στα τραγούδια του Μάνου Ελευθερίου «Το τρένο φεύγει στις οκτω», που μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης και «Μαλαματένια λόγια», που μελοποίησε ο Γιάννης Μαρκόπουλος.
Αξίζει ν’ αναφέρω πως ο Π. Κυριάκου, όπως ασφαλως και ο Ν. Γκάτσος, ξεκίνησαν την καλλιτεχνικη πορεία-τους απο την καθαυτο ποίηση την οποία, όμως, εγκατέλειψαν (οριστικα;) μετα την έκδοση των πρώτων ποιητικων συλλογων-τους για ν’ αφοσιωθουν αποκλειστικα και με πάθος στα μυστικα, γενικα στην τέχνη, του στίχου. Ο Ν. Γκάτσος το 1933, όταν δηλαδη κυκλοφόρησε η μοναδικη, εμβληματικη ποιητικη συλλογη-του που τιτλοφορείται ΄΄Αμοργος΄΄, και ο Π. Κυριάκου μετα τη δεύτερη ποιητικη συλλογη-του που τιτλοφορείται ΄΄Μετασχηματισμοι΄΄, που εκδόθηκε το 1977. Πληροφοριακα, ν’ αναφέρω πως η πρώτη συλλογη-του τιτλοφορείται ΄΄Σχήματα΄΄, εκδόθηκε το 1975 και διακρίθηκε με το βραβείο καλύτερου νέου λογοτέχνη της Κύπρου, για εκείνη την χρονια.
Επιπλέον, ο στίχος του Π. Κυριάκου, όπως και του Ν. Γκάτσου, στα πλείστα τραγούδια-του διακρίνεται για το πνευματικο βάθος-του, τις νοηματικες προεκτάσεις-του και, κυρίως, την ποιητικη ουσία, τον ρυθμο και τη μουσικη που μεταφέρει μέσα-του, γεγονος που κάνει τον αναγνώστη, μερικες φορες, να διερωτάται αν έχει στα χέρια-του καθαρη, ατόφια, ποίηση, εφόσον εδω καταλήγουν να είναι δυσδιάκριτα τα όρια μεταξυ του στίχου που προορίζεται για μελοποίηση και του στίχου της άδολης ποίησης.
Σίγουρα, ο στίχος του Π. Κυριάκου είναι στιβαρος, πολυμορφικος και πολυθεματικος. Δεσπόζουσα θέση, όμως, στα τραγούδια-του κατέχουν ο έρωτας και η Κύπρος. Εννοω, ο αγιάτρευτος πόνος και η πίκρα που τον τυραννούν για τη μοιρασμένη, εδω και 51 χρόνια, ιδιαίτερη πατρίδα-του, καθως και ο θείος έρωτας σε όλες της εκφάνσεις-του, δοσμένα όλα αυτα τα θέματα μέσα απο καθαρες, ζωντανες και σαγηνευτικες εικόνες.
Όπως σωστα επισημαίνει στον πρόλογό-της η Νάτια Στυλιανου, Ανώτερη Πολιτιστικη Λειτουργος, Υπεύθυνη του Τομέα Γραμμάτων και Τεχνων στο Υφυπουργείο Πολιτισμου της Κύπρο «Οι εικόνες-του είναι αδρες, μετωπικες, χωρις φωτοσκιάσεις. Εικόνες που φωτίζουν έναν κόσμο ενίοτε ονειρικο, άλλοτε εφιαλτικο, ή τρομαγμένο, με έντονη δραματικότητα, απο βιώματα του ξεριζωμου και της προσφυγιας, που πολλες φορες μας παραπέμπουν σεινηρμικα στις ανάγλυφες ασπρόμαυρες μορφες του Τηλέμαχου Κάνθου». σ. 7.
Ιδιαίτερη, όμως, εντύπωση στη στιχουργικη του Π. Κυριάκου προκαλουν οι πρωτότυπες, καλοδουλεμένες και εύηχες ομοιοκαταληξίες-του που σχηματίζονται απο τις πιο περίεργες, περίπλοκες και δύστροπες λέξεις! Ομοιοκαταληξίες όπως: υπόγεια/ διόδια, παραλία/ πανοπλία, αλάτι/ αγάπη, κρυψώνες/ μόνες, κόσμου/ δυόσμου, φαρμακείον/ καφενείον, Δραπετσώνα/ χειμώνα, λίγοι/ επείγει, Λευκωσία/ σημασία, ξεχειλίζει/ Γκύζη, ονείρων/ ηπείρων, χάθηκε/ μαράθηκε, ακουαρέλα/ ομπρέλα, πόθο/ νιώθο, χιόνι/ μόνη, λιμάνι/ φτάνει, τελειώνει/ ξημερώνει, ταξιδεύει/ σημαδεύει, σώματα/ ονόματα, ονείρου/ Ομήρου, αηδόνια/ χρόνια, όλοι/ πιστόλι, στόμα/ ακόμα, νύχτα/ ρίχτα, ερείπια/ ενοίκια, πάλι/ ζάλη, ρυτίδα/ ηλιαχτίδα κ.ά.
Βέβαια, δεν αγνοει και τον λεγόμενο ελεύθερο στίχο, όπου κάποια τραγούδια-του, έστω και λίγα, είναι δοσμένα και σε αυτη τη μορφη.
Ν’ αναφέρω, ακόμη, πως τα πλείστα τραγούδια-του είναι φτιαγμένα στη στρωτη, λειασμένη πανελλήνια δημοτικη γλώσσα. Δεν ξεχνάει όμως, και την κυπριακη ντοπιολαλια, που φέρει μέσα-του απο τη μέρα της γέννησής-του, την οποία χρησιμοποιει με φειδω και όποτε αισθάνεται πως κάποια βαρια συναισθήματά-του μόνο με το πανάρχαιο κυπριακο ιδίωμα μπορουν ν’ αποδοθουν καλύτερα!
Καταλήγοντας, ν’ αναφέρω πως ο Π. Κυριάκου συνεργάσθηκε με αξιόλογους μουσικοσυνθέτες όπως: Γιάννης Μαρκόπουλος, Παντελης Θαλασσινος, Γιώργος Ανδρέου, Γιώργος Καζαντζης, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Μίλτος Πασχαλίδης, Ανδρέας Κατσιγιάννης, Σταύρος Σιόλας, Στέφανος Κορκολης, Βάσω Αλαγιάννη, Μανώλης Καραντίνης, Σοφία Νάτσιου, Μανόλης Ανδρουλιδάκης, Νεοκλης Νεοφυτίδης, Μιχάλης Μυτακίδης, Δημήτρης Κοργιαλας, Ελεάνα Ζενγκίνογλου, Στέλλα Γαδέδη κ.ά.
Τα τραγούδια-του ερμηνεύθηκαν απο καταξιωμένους τραγουδιστες όπως: Γιώργος Νταλάρας, Παντελης Θαλασσινος, Πάνος Κατσιμίχας, Βασίλης Παπακωνσταντίνου, Μίλτος Πασχαλίδης, Λαυρέντης Μαχαιρίτσας, Χρήστος Θηβαίος, Γιάννης Κότσιρας, Ελευθερία Αρβανιτάκη, Ελεωνόρα Ζουγανέλη, Ελένη Τσαλιγοπούλου, Μανώλης Μητσιας, Δημήτρης Μπάσης, Κώστας Μακεδόνας, Σταύρος Σιόλας, Γιώτα Νέγκα, Βασιλικη Βελεσιώτου, Τόλης Βοσκόπουλος, Βασίλης Λέκκας, Ρίτα Αντωνοπούλου, Λιζέτα Καλημέρη, Μιχάλης Μυτακίδης, Ευρυδίκη, Βασιλικη Χατζηαδάμου, Δώρος Δημοσθένους, Γιάννης Δημητρίου, Νεοκλης Νεοφυτίδης, Μπέττυ Χαρλαύτη, Μιχάλης Τερλικκας, Μαρίνα Βερζανλη κ.ά.
Απο τα 100 τραγούδια που υπάρχουν στο βιβλίο ανθολογω ένα μικρο δείγμα για καλύτερη γνωριμία με τη στιχουργικη του Πόλυ Κυριάκου.
Διόδια
Τώρα θα δεις τα χρώματα ν’ αλλάζουνε
Και τα βουνα να σμίγουν ένα-ένα.
Άγγελοι σαν θνητοι θα σ΄ αγκαλιάζουνε
Εχθροι θα σου μιλουν αγαπημένα.
Τώρα θα πιω νερο απ΄ το ποτήρι-σου
Δικα-σου θα΄ ναι πια όσα δεν έχω.
Θα σπρώξω ουρανο στο παραθύρι-σου
Κι ό,τι δεν άντεχα θα το αντέχω.
Τώρα θα πιάσω σπίτι στον παράδεισο
Τζάμπα οικόπεδο σε παραλία.
Του έρωτα θα βάλω το πουκάμισο
Και θα νικήσω δίχως πανοπλία.
Τώρα θα δεις μες στης ψυχης τα υπόγεια
Τραπέζι με ψωμι, νερο και αλάτι.
Τώρα που δεν υπάρχουνε διόδια
Που πέφτει σαν ζεστη βροχη η αγάπη.
*****
Κάτι επείγει
Φυσάει απόψε δυνατα στη Δραπετσώνα.
Εφέτος θα’ χουμε τον πιο βαρυ χειμώνα.
Μες στο σκοτάδι τριγυρνάνε κάτι λίγοι.
Απο το βήμα-τους θαρρω πως κάτι επείγει.
Άκουσα κάτι μασημένα στις ειδήσεις
Για απεργίες και για πλάνα δίχως λύσεις.
Κάποιος μαχαίρωσε δύο πόρνες στην Ομόνοια
Κι ότι δεν θα’ χουμε συντάξεις σε δυο χρόνια.
Το αίμα βράζει, ακονίζονται μαχαίρια.
Κοίτα να δεις, ο ουρανος δεν έχει αστέρια.
Ένα φεγγάρι άδειο και ξεθωριασμένο
Και η Ελλάδα ένα κάρβουνο αναμμένο.
Φυσάει απόψε δυνατα στη Λευκωσία.
Μιση πατρίδα, μα ποιος δίνει σημασία;
Θαρρω θα βρέξει κι η βροχη θα ξεχειλίσει
Τον ποταμο αυτον που θέλω να νικήσει.
*****
Αν πιάσεις την αγάπη
Αν πιάσεις την αγάπη στο λάθος το φτερο
Θα μείνεις μ’ ένα αγκάθι γλυκο και κοφτερο.
Αν πιάσεις το μαχαίρι στην κόψη την καλη
Θα ματωθει το χέρι και η Ανατολη.
Αν πιάσεις ένα δάκρυ ανθρώπου αλλουνου
Θα μοιραστεις το μέλι της γης και τ’ ουρανου.
Αν πιάσεις άδειο βλέμμα ανθρώπου που πονα
Θ’ ανέβεις δίχως ψέμα στα πιο ψηλα βουνα.
Αν πιάσεις μαύρη νύχτα με καθαρη ψυχη
Θα πει πως δεν φοβάσαι τη μερα που θα’ ρθει.
Μα αν πιάσεις την αγάπη εκει που σπαρταρα
Ολου του κόσμου θα’ χεις το φως και τη χαρα.
*****
Ένας άνθρωπος απλος
Ένας άνθρωπος απλος
Σ’ έναν κόσμο γκρεμισμένο
Ήσυχος και σιωπηλος
Είχε ένα κερι αναμμένο.
Είχε κρύψει τ’ όνειρό-του
Στο αόρατο φτερο-του:
«Μια γουλια ευγνωμοσύνη»
Ούτε λόγια ούτε βιασύνη.
Ένας άνθρωπος καλος
Σ’ έναν κόσμο τσακισμένο
Πικραμένος εντελως
Είχε ένα κλειδι κρυμμένο.
Στο μανίκι το κρυφο-του
Είχε τον παράδεισό-του:
«Μια σταγόνα καλοσύνη»
Κι ύστερα ό,τι θέλει ας γίνει.
*****
Για να φανει η Άνοιξη
Για να φανει η Άνοιξη πρέπει να ζητιανέψεις
Κι άμα δεν βρίσκεις ουρανο να πας και να τον κλέψεις.
Γιατι η αγάπη τυραννα, κι όποιος δεν την παλεύει
Κλαίει η καρδια-του αιμορραγει, σαν τη φωτια γυρεύει.
Για να φανει ο έρωτας πρέπει να τον ανάψεις
Με το καμένο-σου φιλι να πας και να τον κάψεις.
Απο τα μάτια πιάνεται στα χείλη κατεβαίνει
Κι απο τα χείλη στην καρδια ριζώνει κι απομένει
Σιγα-σιγα ματώνεται και ροδοκοκκινίζει
Βγάζει φτερα, απλώνεται και το τραγούδι αρχίζει
Για να βλαστήσει ό,τι αγαπας να το ποτίζεις χρόνια
Απο το Άγιο-σου νερο να πιουν παιδια και εγγόνια.
Γιατι τα όμορφα γερνουν και γίνονται αιώνες
Κι οι νύχτες ξεχειλίζουνε ποτάμια τους χειμώνες.
*****
Μόνα Λίζα
Στον τοίχο μία μικρη ακουαρέλα
Σαν λάφυρο που ξέχασες, θαρρω,
Και μια σκισμένη κόκκινη ομπρέλα,
Συντρίμμια ξεχασμένα στον καιρο.
Σαν όνειρο ξυπνας απ’ την κορνίζα,
Χαμογελας και γίνεσαι βροχη,
Αρπάζεις την κορνίζα, Μόνα Λίζα
Και χάνεσαι και φεύγεις μοναχη.
Το ίδιο παραμένει το τοπίο,
Δωμάτιο και πράγματα μαζι,
Κανένας δεν μιλα για μας τους δύο
Κι ο έρωτας δεν μένει πια εκει.
*****
Άμα χτυπήσει κεραυνος
Άμα χτυπήσει κεραυνος
Μια παγωμένη νύχτα
Θα πει πονα ο ουρανος
Κι αν έχεις δάκρυα ρίχτα.
Θα πει ξυπνήσαν οι ψυχες
Μέσα στην ερημια-τους
Γίναν οι έρωτες ευχες
Και χτίσαν τη φωλια-τους.
Όταν ανάψει ένα κερι
Μια μέρα στην αυλη-σου
Αγάπη θα’ ρθει για να βρει
Κρυφα την προσευχη-σου.
Γιατι η αγάπη κρύβεται
Σε μυστικους κρυψώνες
Κι αν δεν την άγγιξες ποτε
Θα’ ρθει σε δυο χειμώνες.
*****
Παρασκευη μεσάνυχτα
Παρασκευη μεσάνυχτα, ξημέρωμα Σαββάτο,
Φυσάει ο αγέρας δυνατος, δεν σταματά η βροχη,
Πήρε ο πόνος-μου φωτια, ήρθαν τα πάνω-κάτω
Και στέρεψε τα δάκρυ-μου, δεν λέει κι αυτο να βγει.
Ό,τι αγάπησα πεθαίνει
Σε μαύρη γη πυρπολημένη.
Ό,τι αγάπησα σωπαίνει,
Ξένος εγω κι η γη πιο ξένη.
Παρασκευη μεσάνυχτα, τα μάτια δυο φεγγάρια,
Κλείνει το μάτι ο ουρανος, στάζουν οχτω πληγες.
Πληγες που μοιάζουν σύννεφα σ’ ατέλειωτα σκοτάδια
Και τα σκοτάδια-μου καρφια, στα χέρια μαχαιριες.
*Ο συγγραφέας του κειμένου ακολουθει κανόνες του μονοτονικου που εφάρμοζε ο αξέχαστος Αντώνης Μυστακίδης-Μεσεβρινος.
