Όρια και Ρήξεις (εκδ. 24γράμματα, 2023) το βιβλίο με τα 26 διηγήματα της φιλολόγου-συγγραφέως Αντωνίας Παυλάκου, το οποίο προσεγγίζω με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, που πλησιάζει. Μαζί με τους προβληματισμούς, που η αφιερωματική ημέρα μού δημιουργεί, και σε συνδυασμό με την καθ’ ημέραν πράξη για το γυναικείο ζήτημα, το εν λόγω βιβλίο, αφενός μου ανακάλεσε προσωπικές μνήμες και δεσμούς με τη συγγραφέα του, αφετέρου συνειδητοποίησα ότι το περιεχόμενό του ταυτίζεται με την ουσία της παραπάνω ημέρας. Ταυτόχρονα συγκίνηση με διακατέχει, καθώς η συνάδελφος και συγγραφέας αποτελεί η ίδια ένα γυναικείο πρότυπο λόγω του επαγγελματισμού, του ήθους, της ευγένειας και της πολυσχιδούς προσωπικότητάς της.
Γνώρισα την Αντωνία Παυλάκου ως νεαρή φιλόλογο στο Λύκειο Κυπαρισσίας και η επιρροή της στην ευεπίφορη εφηβική μου ψυχή ήταν καταλυτική. Την ξανασυνάντησα το 2011, ώριμη πια και πάλι στην Κυπαρισσία, όταν βρισκόταν πλέον στην αρχή της συγγραφικής της πορείας, που τότε αφορούσε μόνον την κριτική λογοτεχνικών κειμένων. Το 2019 συνυπήρχαμε πλέον στο εφορευτικό συμβούλιο της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκη Καλαμάτας. Έκτοτε η επικοινωνία μας έπαψε οριστικά να έχει τη διάσταση της σχέσης δάσκαλου και μαθητή. Ισότιμα πια ανανταλλάσουμε απόψεις επί παντός… με ταύτιση απόψεων και στα γυναικεία ζητήματα.
Η προσήνεια, η ευαισθησία, η καλλιέργεια και ο βαθύς προβληματισμός, που χαρακτηρίζουν την Αντωνία Παυλάκου ως άνθρωπο με κοινωνική και ιστορική γνώση, αποτυπώνονται ανάγλυφα και στις σελίδες του βιβλίου της. Το καλαίσθητο εξώφυλλο με το έργο του Γκούσταβ Κλίμτ Η παρθένα να κυριαρχεί μας προϊδεάζει για το περιεχόμενο και για τον αριστοτεχνικό τρόπο, τον σεβασμό και την ευαισθησία, με την οποία η συγγραφέας σκιαγραφεί τους ήρωές της στηλιτεύοντας έμμεσα νοσηρές συμπεριφορές και παρωχημένες αντιλήψεις.
Ο τίτλος του βιβλίου Όρια και Ρήξεις αινιγματικός, συμβολικός, στα όρια του οξύμωρου, ίσως και με μια φιλοσοφική προέκταση, δημιουργεί στον αναγνώστη πολλαπλούς συνειρμούς. Πρόκειται για έναν τίτλο νοηματικά ενεργό, καθώς τα κεντρικά πρόσωπα, γυναίκες κυρίως, έρχονται σε ρήξεις με τα όρια που είτε τα ίδια έχουν επιβάλει στον εαυτό τους είτε τα κοινωνικά στερεότυπα και η ηθική της εποχής τους επιτάσσουν. Η υπέρβαση των ορίων συντελείται με έναν ανατρεπτικό και ρηξικέλευθο τρόπο, που σε κάθε περίπτωση έχει και το ανάλογο τίμημα. Διαβάζοντας το βιβλίο διαπιστώνουμε ότι τα «όρια» αποτελούν το γενεσιουργό αίτιο της δράσης των προσώπων και της εξέλιξης της υπόθεσης. Έτσι οι ήρωες, και κυρίως οι ηρωίδες, οδηγούνται στην έγερση, στην υπέρβαση των ορίων και εν τέλει συχνά στη «ρήξη» με το κατεστημένο. Κάποτε εγκλωβίζονται στα καθιερωμένα, όταν μάλιστα αυτά ενδύονται με την έννοια του καθήκοντος.
Τα 26 διηγήματα του βιβλίου, ενώ είναι ευσύνοπτα, διαθέτουν νοηματική αυτοτέλεια και λογοτεχνική αρτιότητα. Πρόκειται για ατομικές ιστορίες στις οποίες κυριαρχεί η θηλυκή παρουσία, αφού η γυναίκα έχει τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η γυναίκα καλείται να υπηρετήσει πολλαπλούς ρόλους. Γυναίκα κόρη, γυναίκα σύζυγος, γυναίκα μητέρα, γυναίκα νύφη…
Παράλληλα όμως με τις γυναικείες μορφές, διαγράφονται και οι χαρακτήρες των προσώπων που τις πλαισιώνουν και πυροδοτούν τη δράση τους. Ανεπαρκείς σύζυγοι, σύντροφοι ανάξιοι της γυναικείας εμπιστοσύνης, γονείς με αυταρχική και εξουσιαστική συμπεριφορά προς τις κόρες, πεθερικά με σκληρή, παρεμβατική ή κακοποιητική συμπεριφορά προς τις νύφες τους…
Αφηγείται χαρακτηριστικά η συγγραφέας στο διήγημα «Η γοργόνα του βουνού»:
«Πνεύμα ανήσυχο, ζωηρό, πέρασε την πρώτη νιότη της υποταγμένη στην ανάγκη της επιβίωσης καθώς πήγε νύφη σε μια οικογένεια τσομπάνηδων καταμεσής του μεγάλου πολέμου. Από τότε αναμετριόταν με τη σκληράδα του αφέντη πεθερού και τη βουλιμία του για παραπανίσιο βιός. Εκείνη το κέρδιζε με τον άντρα της αλλά ο πεθερός το διαφέντευε. […….] Ξύπνα, ορέ νύφη κι άργησες…» Πετάχτηκε απάνω, ζαλώθηκε γρήγορα γρήγορα τον μπόγο με τα πλυμένα και κίνησε μες στο πηχτό σκοτάδι του Μάρτη για ν’ ανέβει στα «πατώματα» του βουνού να βρει τον άνδρα της και τα πρόβατά τους».
Η αποτύπωση των χαρακτήρων είναι περιγραφική, καθώς αναδεικνύονται τα χαρακτηριστικά τους μέσα από εξωτερικά γνωρίσματά τους, από τις πράξεις τους, τις ενέργειες και τις αντιδράσεις τους. Η συγγραφέας κατορθώνει και δημιουργεί ζωντανούς ανθρώπους, όχι κοινούς αλλά καθολικούς, συμβολικούς φορείς της ανθρώπινης μοίρας.
Η συγγραφική δεινότητα της συγγραφέως είναι αντιληπτή σε κάθε αφήγημα. Με αφηγηματική δεξιοτεχνία κατορθώνει και διεισδύει στα μύχια της ψυχής των ηρωίδων αποκαλύπτοντας στον αναγνώστη με έναν αριστοτεχνικό εικονοπλαστικό τρόπο τα ηθικά διλήμματα, τη συναισθηματική φόρτιση και τα κίνητρα της δράσης τους. Οι ηρωίδες βιώνουν απροσδόκητες ανατροπές, την καταπίεση, την υποτίμηση και την ψυχολογική βία από το περιβάλλον τους, γι’ αυτό και τολμούν τις περισσότερες φορές να υπερκεράσουν τα όρια, ένεκα της λαχτάρας τους για μια καλύτερη ζωή. Πρόκειται για γυναικείες μορφές οικείες, απλές, ανθρώπινες, τις οποίες ο αναγνώστης μπορεί να συναισθανθεί, να συνομιλήσει μαζί τους, και σε κάποιες περιπτώσεις να ταυτιστεί με αυτές.
Άρωμα νοσταλγίας αποπνέουν επίσης τα διηγήματα της συλλογής, νοσταλγίας μιας εποχής που έχει ήδη παρέλθει και μαζί της έχουν παρέλθει οι αντιλήψεις της και οι κοινωνικοί φραγμοί για τη γυναίκα. Το βιβλίο μέσα από την εικονοποίηση των συναισθημάτων, την καταγραφή ιστορικών και κοινωνικών συνθηκών, αλλά και λαογραφικών αναφορών μάς ταξιδεύει στο παρελθόν. Συνταξιδεύουμε με τη συγγραφέα στον χώρο και στον χρόνο. Από το αστικό περιβάλλον της Αθήνας και της Καλαμάτας στη Μάνη, και στο «Αυτοσχέδιο μανιάτικο μοιρολόι», στην Κρήτη, στα νησιά του Αιγαίου, στην Ήπειρο, μέχρι και στη μαρτυρική Κύπρο.
Τα διηγήματα χρονικά ανάγονται στην περίοδο της κατοχής, του εμφυλίου πολέμου, της δικτατορίας, της κυπριακής τραγωδίας, της μεταπολίτευσης και φθάνουν στο σήμερα. Η μυθοπλασία πλέκεται με το προσωπικό βίωμα και δημιουργεί στον αναγνώστη έντονα συναισθήματα, ενώ παράλληλα του προσφέρει αισθητική συγκίνηση και απόλαυση. Έτσι το ατομικό βίωμα μεταπλάθεται σε συλλογικό, αφού οι γυναικείες μορφές των διηγημάτων εκπροσωπούν τις γυναίκες μιας εποχής που ήταν δέσμιες του καθήκοντος, των κοινωνικών κανόνων και στερεοτύπων της εποχής στην οποία έζησαν. Αναφέρει χαρακτηριστικά η συγγραφέας στο διήγημα με τίτλο « Καθήκον»
«Έμεινε αφοσιωμένη στο καθήκον της, από αγάπη γι’ αυτόν από επιλογή. Μας χάρισε κι αυτό το κορίτσι. Τα σκληρά χρόνια του δικού μας καθήκοντος είχαν περάσει με τίμημα την ακληρία. Συνέχιζε τώρα ο αδερφός και η νύφη μας το καθήκον τους απέναντί μας» […] «Το βάρος το είχε πάρει όλο δικό της. Από καθήκον απέναντι στο παιδί της, στην πιο μεγάλη αγάπη της ζωής της ακολουθώντας τη μοίρα του και τη μοίρα της.»
Το βιβλίο είναι ένας ύμνος προς τη γυναικεία ευαισθησία αλλά και προς τον γυναικείο δυναμισμό, έναν δυναμισμό που την οδήγησε στην ατομική και την κοινωνική της χειραφέτηση. Ως εκ τούτου, το βιβλίο, εκτός από ένα ευχάριστο ανάγνωσμα, βοηθά τον αναγνώστη να καταλάβει τα στάδια από τα οποία πέρασε η γυναίκα για να υπερβεί τα κατεστημένα όρια ανοχής και αντοχής της ώσπου να οδηγηθεί στη ρήξη και να γίνει η ίδια αφέντρα της ζωής της. Το πλούσιο απόθεμα εμπειρίας και το αφηγηματικό ταλέντο της συγγραφέως είναι αυτό που κατευθύνει τη ροή του λόγου.
Αναφορικά με την τεχνική της αφήγησης, η συγγραφέας δεν αρέσκεται σε μια ευθύγραμμη αφήγηση των γεγονότων καθώς η δεινή πένα της επιτρέπει να αξιοποιεί ποικιλία αφηγηματικών τρόπων: λεπτομερείς, λυρικές περιγραφές, αφήγηση με πολλές αναδρομές, έντονους διαλόγους που δίνουν ρυθμό, ζωντάνια στον λόγο, φωτίζουν την ψυχή των ηρώων και οδηγούν σε δραματικές κορυφώσεις. Και ενώ πρόκειται για μια ρεαλιστική γραφή όπου στα περισσότερα αποσπάσματα κυριαρχεί το τρίτο ενικό πρόσωπο, ο υποκειμενισμός, η υπαινικτικότατα και η λεπτή ειρωνεία είναι αναπόφευκτα στοιχεία αυτής της γραφής. Η συγγραφέας δεν είναι απλός παρατηρητής των γεγονότων που αφηγείται, αλλά συμμετέχει σε αυτά με έναν ιδιαίτερο προσωπικό τρόπο δημιουργώντας μια συγκινησιακά φορτισμένη ατμόσφαιρα. Η γλώσσα των διηγημάτων είναι ζωντανή, ποιητική, φροντισμένη χωρίς όμως να ρέπει στην επιτήδευση.
Η πρόσληψη του βιβλίου, όπως και κάθε λογοτεχνικού κειμένου, είναι καθαρά υποκειμενική, καθώς ο κάθε αναγνώστης, ανάλογα με τα βιώματά του, την ιδιοσυγκρασία του, το πνευματικό του υπόβαθρο ευαισθητοποιείται αντίστοιχα μέσα από τα προβαλλόμενα μηνύματα.
Σε κάθε περίπτωση όμως το βιβλίο Όρια και Ρήξεις αποτελεί μια ευχάριστα ελκυστική αφήγηση και ως εκ τούτου μια σπουδαία επιλογή αναγνώσματος για όσους και όσες αγαπούν τη λογοτεχνική ποιότητα.
