«Ένα μεγάλο χαρακτηριστικό της εποχής είναι πως όλοι είναι (και είμαστε) έτοιμοι να σηκώσουν και να κουνήσουν το δάχτυλο σε όλους τους υπόλοιπους. Θεωρώ πως αυτό δίνει μια ψευδή αίσθηση δύναμης, ή και εξουσίας ακόμα. Κάπως κρύβονται οι ευθύνες των πρώτων και αποκτούν το πάνω χέρι χωρίς να αναγκάζονται σε αυτοκριτική. Οι Λίθοι που χρησιμοποιούνται λοιπόν, έχουν πάντα έναν στόχο να χτυπήσουν κάποιον που τα πάθη του, τα λάθη του και οι ενοχές του, τον βαραίνουν, αλλά την ίδια στιγμή εκείνος που χρησιμοποιεί τους λίθους αυτούς, δεν έχει μπει στη διαδικασία να κοιτάξει τον εαυτό του στον καθρέφτη και να αντιληφθεί ότι ίσως και αυτός θα χρειαζόταν να δεχθεί λίθους»
Ο Δημήτρης Τζάνογλος μιλάει στο «Ποιητικό Καφενείο» του Ποιείν για τη συλλογή του «Λίθοι προς Χρήση» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Έναστρον. Ο Τζάνογλος εμπνέεται από τα προσωπικά του βιώματα, εστιάζοντας έντονα στη στιγμή και στο «τώρα». Αντλώντας επιρροές από τον Μπουκόβσκι παρουσιάζει με ρεαλισμό και αμεσότητα την ανθρώπινη ύπαρξη, αναμετρώμενος με τα λάθη και τις ενοχές. Ο τίτλος υπονοεί τις «πέτρες» που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να κρίνουν τους άλλους, κάτι που ευθυγραμμίζεται με τον σαρκασμό και την κριτική για την κοινωνική υποκρισία που διαπερνά τα ποιήματά του, όπως συμβαίνει και στα έργα του Μπουκόβσκι.
Η θεματική της συλλογής επικεντρώνεται στην ενοχή και την αυτοκριτική.Ο Δημήτρης Τζάνογλος αναζητά μια ισορροπία ανάμεσα στην προσωπική ευθύνη και την αντίδραση στην κοινωνική κριτική. Η απλή, ωμή γλώσσα που χρησιμοποιεί λειτουργεί ως μέσο ειλικρινούς έκφρασης, αποδίδοντας τις καταστάσεις και τα συναισθήματα με αμεσότητα.
-Μιλήστε μας για τον τίτλο της ποιητικής σας συλλογής «Λίθοι προς χρήση». Ποια ήταν η πηγή έμπνευσης σας;
Ο τίτλος της ποιητικής συλλογής προέκυψε από το ομότιτλο ποίημα. Όταν γράφτηκε το ποίημα αυτό, όπως και η πλειοψηφία των ποιημάτων, βρισκόμουν σε μια αρκετά ιδιαίτερη περίοδο, τόσο προσωπικά όσο και στο κομμάτι της υγείας και θεώρησα πως ο τίτλος «Λίθοι προς χρήση», αγκαλιάζει και εκφράζει ολόκληρη τη συλλογή.
Λίθοι προς χρήση
Είσαι καθίκι/ Μου λένε/Σε αγάπησα και με πρόδωσες/Μου λένε/Έπαθα κρίσεις πανικού/ Εξαιτίας σου/Μου λένε. Αυτά σκέφτομαι/Σε μια παραλία/ Χαζεύοντας τα λευκά βότσαλα/ θα τα μαζέψω και θα τα φέρω πίσω/ Λίθοι προς χρήση για όλους/Εσάς/ τους αναμάρτητους.
-Σκεφτόμουν ότι στο ομότιτλο ποίημα της συλλογής ο αφηγητής αναλογίζεται τις κατηγορίες που του έχουν προσάψει οι άλλοι. Πώς αναδεικνύεται η σχέση μεταξύ ενοχής και ευθύνης στην ποίηση και πώς αυτές οι έννοιες αλληλεπιδρούν για να αποκαλύψουν τις εσωτερικές συγκρούσεις και τις ηθικές ανησυχίες των ποιητών και των ηρώων τους;
Στο κομμάτι της ποίησης, και γενικότερα των τεχνών θα προσθέσω, θεωρώ οριακά αδύνατο να μην υπάρχουν βιωματικά στοιχεία στο έργο που παράγει ο εκάστοτε καλλιτέχνης. Έτσι κι εδώ. Τα λάθη μας είναι κομμάτια του χαρακτήρα μας. Δημιουργούν πληγές που, είτε σε άλλους είτε σε εμάς τους ίδιους, μας χαρακτηρίζουν. Η ενοχή από τη μία είναι βαρύ φορτίο που ταυτόχρονα, η ύπαρξή της, δείχνει έναν χαρακτήρα που αντιλαμβάνεται τα λάθη του. Από την άλλη, έτσι οδηγούμαστε στην αίσθηση ευθύνης. Από τη στιγμή που είναι κάποιος διατεθειμένος να δουλέψει πάνω στις ενοχές του, πλημμυρίζεται από αίσθημα ευθύνης. Όχι υποχρεωτικής, αλλά πηγαίας.
-Η φράση «Λίθοι προς χρήση για όλους, εσάς τους αναμάρτητους» φαίνεται να έχει έντονο σαρκαστικό τόνο. Σε ποιο βαθμό αυτός ο σαρκασμός υποδηλώνει μια κριτική απέναντι στην υποκρισία της κοινωνίας;
Πράγματι, ο σκοπός των στίχων αυτών είναι σαρκαστικός. Τόσο απέναντι στο άτομο όσο και απέναντι στην κοινωνία. Ένα μεγάλο χαρακτηριστικό της εποχής είναι πως όλοι είναι (και είμαστε) έτοιμοι να σηκώσουν και να κουνήσουν το δάχτυλο σε όλους τους υπόλοιπους. Θεωρώ πως αυτό δίνει μια ψευδή αίσθηση δύναμης, ή και εξουσίας ακόμα. Κάπως κρύβονται οι ευθύνες των πρώτων και αποκτούν το πάνω χέρι χωρίς να αναγκάζονται σε αυτοκριτική. Οι Λίθοι που χρησιμοποιούνται λοιπόν, έχουν πάντα έναν στόχο να χτυπήσουν κάποιον που τα πάθη του, τα λάθη του και οι ενοχές του, τον βαραίνουν, αλλά την ίδια στιγμή εκείνος που χρησιμοποιεί τους λίθους αυτούς, δεν έχει μπει στη διαδικασία να κοιτάξει τον εαυτό του στον καθρέφτη και να αντιληφθεί ότι ίσως και αυτός θα χρειαζόταν να δεχθεί λίθους.
-Οι πέτρες που μαζεύει ο αφηγητής και τις φέρνει πίσω είναι μια συμβολική απόδοση της ενοχής σε εκείνους που κρίνουν;
Ο αφηγητής βρίσκεται σε μία κατάσταση κατά την οποία συγκρούεται με τον εαυτό του. Οι ενοχές και η ευθύνη, που αναφέρθηκαν παραπάνω, βρίσκονται σε σύγκρουση. Από τη μία, λοιπόν, πρέπει να έρθει αντιμέτωπος με τον κακό του εαυτό και όλα του τα λάθη, αλλά από την άλλη, νιώθει πως πρέπει να δείξει το δάχτυλο σε όσους κρίνουν χωρίς να έχουν αντιμετωπίσει και οι ίδιοι πρώτα τον κακό τους εαυτό. Οπότε, κατά μία έννοια, οι πέτρες αυτές είναι σαν μια αντίδραση και σε όσους κρίνουν αλλά, ταυτόχρονα, είναι και ένα έναυσμα για τον ίδιο τον αφηγητή να μην αφήσει τις ενοχές του να τον κατανικήσουν.
Συνάντηση
Δεν ξέρω καν το όνομά σου/Ούτε εσύ το δικό μου/Τα μάτια μόνο/ μαγνητίστηκαν και/ μας οδήγησαν σε αυτό το στενό/ Ένιωσες την κάβλα μου από το βλέμμα μου/κι εγώ τη δική σου/ποτάμι εκεί κάτω/ , Χωρίς πολλά λόγια έσκυψες [..]
-Στο ποίημα «Συνάντηση», η έμφαση δίνεται στην άμεση, μη λεκτική επικοινωνία ανάμεσα στα δύο πρόσωπα. Πόσο σημαντικός είναι ο ερωτισμός στην ποίηση και πώς αναδεικνύει τα συναισθήματα;
Ο ερωτισμός είναι σημαντικός και απαραίτητος, θα έλεγα, σε κάθε έκφανση της ζωής. Η ποίηση είναι ένα είδος τέχνης που, όπως το αντιλαμβάνομαι εγώ, είναι ιδανικό για τον δημιουργό να βγάλει από μέσα του σκέψεις, άγχη, αγωνίες χωρίς να πρέπει να υπακούσει σε κάποιους άγραφους κανόνες. Ο ερωτισμός και η κάβλα είναι συναισθήματα που πολλές φορές πακετάρονται με ένα περιτύλιγμα ταμπού. Δύο άνθρωποι που βρέθηκαν και έφτασαν στο σημείο να μην τους νοιάζει το ότι βρίσκονται σε ένα δημόσιο στενό και να πράξουν όπως έπραξαν, είναι μία αντίδραση σε μία σεμνότυφη κοινωνία που θα κοιτάξει με μισό μάτι όσους ζουν τον έρωτα με μεγαλύτερη ένταση απ’ όση επιτρέπει η καλή εικόνα.
-Οι λέξεις αποδίδονται μ’ ένα σχεδόν ωμό τρόπο. Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στην ωμή περιγραφή και τη λυρικότητα στην ποίησή; Τι προσφέρει αυτή η αντίθεση;
Ανέκαθεν, με γοήτευε πάρα πολύ η απλότητα σε ένα κείμενο, είτε αυτό ήταν πεζό είτε ποίημα. Θεωρώ πολύ πιο ενδιαφέρον να περιγράφονται οι καταστάσεις με έναν ρεαλιστικό έως και ωμό τρόπο, από το να χρησιμοποιούνται λέξεις έντονες, που ναι μεν πολλές φορές δίνουν ιδιαίτερο χρώμα σε ένα κείμενο, αλλά από την άλλη παραπλανούν κατά μία έννοια από την ουσία. Κατ’ εμέ, η λυρικότητα προέρχεται από το περιεχόμενο ενός ποιήματος ή ενός μεγαλύτερου κειμένου. Η ωμή περιγραφή δίνει τη δυνατότητα τόσο στον δημιουργό, όσο και στον αναγνώστη, να κάνει πολύ πιο εύκολα δικό του το εύρημα ή και το συναίσθημα που έδωσαν έναυσμα ώστε να δημιουργηθεί ένα κείμενο.
-Η ανωνυμία ανάμεσα στους δυο εραστές προσδίδει ένταση στο ποίημα ή κάτι άλλο;
Όπως συνέβη και στο πρώτο μου βιβλίο, το οποίο ήταν μία συλλογή διηγημάτων (Στον ιστό, εκδόσεις Κυψέλη, 2020), έτσι και εδώ αποφεύγω, όσο είναι εφικτό να βαφτίζω τους χαρακτήρες. Η ανωνυμία των εραστών στην προκειμένη προσδίδει πράγματι, θεωρώ, μία ένταση, αλλά αυτή η ένταση προσφέρεται και δημιουργείται στον αναγνώστη. Δύο χαρακτήρες που δεν έχουν όνομα και παραμένουν ανώνυμοι, κατά μία έννοια, συνθέτουν έναν καμβά που έχει απλά τα περιγράμματα αλλά όχι τα χρώματα. Τόσο ο δημιουργός, όσο και ο αναγνώστης, μπαίνει στη διαδικασία να χρωματίσει αυτόν τον καμβά. Ακόμη και να βάλει τον εαυτό του μέσα στον πίνακα που δημιουργείται.
-Στα ποιήματά σας παρατηρούμε μια έντονη εστίαση στη στιγμή, στο «τώρα». Πώς βιώνετε την έννοια αυτή μέσα στην ποίηση;
Η καθημερινότητα και κατά συνέπεια η ζωή, είναι γεμάτη στιγμές. Οι στιγμές είναι που δημιουργούν αναμνήσεις, οι στιγμές είναι που μπορούν να αλλάξουν τη διάθεση προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο και να καθορίσουν μια ολόκληρη εποχή στη ζωή ενός ανθρώπου. Μέσα από αυτό το πρίσμα, το «τώρα» είναι η παρατήρηση της στιγμής εν τη γενέσει. Πολλές φορές, αν όχι όλες, ένα ποίημα γράφεται αμέσως μόλις δεχθεί ο δημιουργός κάποιο ερέθισμα. Είτε εσωτερικό είτε εξωτερικό. Πολλές φορές αυτά είναι αλληλένδετα. Παραδείγματος χάριν, το να παρατηρήσει κάποιος κάτι που συμβαίνει στον δρόμο, μπορεί να του ξυπνήσει σκέψεις και συναισθήματα με αποτέλεσμα τη γέννηση κάποιου ποιήματος. Αν και δεν είναι ακριβώς «τώρα» οι κρυμμένες σκέψεις και τα θαμμένα συναισθήματα, το ερέθισμα που έλαβε «τώρα» είναι αυτό που τα επανέφερε. Οπότε, εν ολίγοις, το «τώρα» είναι αυτό που καθορίζει τόσο τη ζωή γενικότερα όσο και την ποίηση ειδικότερα.
Ένα τετελεσμένο γεγονός
Ένα τετελεσμένο/ Γεγονός/ Ο βαρκάρης κάνει τη δουλειά του/ Ο ταξιδιώτης φτάνει απέναντι/ Χωρίζεται από αυτούς/ Που πίσω έμειναν./ Η φυγή του/ Τσεκούρι/ Κόβει τον δεσμό/ Τον δεσμό όσων πίσω έμειναν/ Χωρίζονται και αυτοί/ Για πάντα.
-Στο ποίημα «Ένα τετελεσμένο γεγονός» η εικόνα του βαρκάρη παραπέμπει στην παράδοση του Χάροντα. Τι συμβολίζει αυτή η μεταφορά;
Ο Χάρων, από τη γέννηση της έννοιάς του, έχει έναν κάπως άβολο ρόλο. Με τον οβολό που ζητάει από τους νεκρούς, μοιάζει να εκμεταλλεύεται τον πόνο των ψυχών αλλά και όσων πίσω έμειναν. Την ίδια στιγμή όμως αυτή η εκμετάλλευση μοιάζει να είναι και αναγκαία. Ο θάνατος είναι απόλυτος και τετελεσμένος. Ο βαρκάρης, λοιπόν, μπορεί να είναι ο ιερέας, μπορεί να είναι το γραφείο τελετών, μπορεί να είναι ακόμα και η δύσκολη παραδοχή ότι ο νεκρός δε βρίσκεται πλέον εδώ.
-Ο θάνατος είναι το ίδιο δημιουργικός συντελεστής στην ποίηση όπως ο έρωτας;
Ο θάνατος και ο έρωτας είναι δύο έννοιες που σε μεγάλο βαθμό είναι αλληλένδετες από την αρχή της τέχνης. Ο θάνατος είναι η πιο χαρακτηριστική έννοια του τέλους. Έτσι και ένας έρωτας όταν τελειώνει, πολλές φορές μοιάζει με έναν μικρό θάνατο. Η απόδραση από αυτόν τον μικρό θάνατο είναι μια περίοδος πένθους, μέχρι να βρεθεί ο επόμενος έρωτας που θα δημιουργήσει ζωή. Είναι ένας κύκλος στον οποίον θάνατος και έρωτας τριγυρνάνε χέρι χέρι.
-Η απουσία συναισθηματικής φόρτισης στον τρόπο που περιγράφετε τη φυγή δημιουργεί μια σχεδόν κυνική ατμόσφαιρα. Ήταν αυτή η αποστασιοποίηση σκοπός σας;
Όπως ανέφερα, τα περισσότερα ποιήματα αυτής της συλλογής, γράφτηκαν σε μία έντονη προσωπικά περίοδο. Κατά συνέπεια, η δημιουργία τους συνέβη σε ένα πλαίσιο συναισθηματικά φορτισμένο. Σ’ ένα από τα ποιήματα γράφω «το γράψιμο όμως είναι διαφυγή από τη φυλακή». Η απουσία συναισθηματικής φόρτισης δεν έγινε ακριβώς συνειδητά, αλλά ήταν μία έμμεση άμυνα απέναντι στον εαυτό της αλλά και μια προσπάθεια, ίσως, να ακουμπήσει τον κυνισμό που υπάρχει διάχυτος στη ζωή.
-Πώς αντιμετωπίζετε την έννοια του αναπόφευκτου στα ποιήματά σας; Υπάρχει χώρος για ελπίδα ή μεταμέλεια μετά το τετελεσμένο;
Αναπόφευκτος και τετελεσμένος είναι μόνον ο θάνατος. Πάντα υπάρχει χώρος και για ελπίδα και για μεταμέλεια. Επιστρέφοντας στις πρώτες ερωτήσεις για το ομότιτλο ποίημα της συλλογής, αυτό ακριβώς εν μέρει προσπαθεί ο αφηγητής. Όσα λάθη και να έχει πράξει, η ελπίδα για μεταμέλεια είναι που του δίνει τη δύναμη να αντιδράσει προσφέροντας λίθους προς χρήση, συνειδητοποιώντας ότι δεν είναι τόσο κακός. Γιατί ό,τι κι αν βιώνεται σαν θάνατος, μόνο ο πραγματικός θάνατος δεν έχει γυρισμό.
-Ποιο ποίημα ξεχωρίζετε από τη συλλογή σας και γιατί;
Δε νομίζω πως μπορώ να ξεχωρίσω μόνο ένα ποίημα. Κάθε ένα από τα ποιήματα αυτά έχει μια ξεχωριστή θέση μέσα μου. Παρόλα αυτά, αν έπρεπε να διαλέξω δύο ποιήματα, θα έλεγα πως το ένα είναι το «Γιατί να μισώ τους μπάτσους;», διότι περιέχει συμβάντα που βίωσα τόσο εγώ όσο και η γενιά μου τον Δεκέμβριο του 2008 και έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στο πώς διαμορφώθηκαν οι χαρακτήρες μας μεγαλώνοντας.
Δεύτερο θα έβαζα το ομότιτλο ποίημα, «Λίθοι προς χρήση». Πολλά απ’ όσα ειπώθηκαν εξηγούν το γιατί και επιπλέον μετά από αυτό το ποίημα, συνειδητοποίησα ότι η δημιουργία ποίησης, μπορεί να λειτουργήσει σε κάποιον μεγάλο βαθμό και ως ψυχοθεραπεία, ανοίγοντάς μου έτσι τον δρόμο, να γράψω και τα υπόλοιπα.
-Ποιοι ποιητές επηρέασαν τον ποιητικό σας λόγο;
Η κύριά μου επιρροή, τόσο στον πεζό όσο και στον ποιητικό λόγο είναι ο Τσαρλς Μπουκόβσκι. Από την πρώτη στιγμή που τον διάβασα, γοητεύτηκα από την αμεσότητα με την οποία έγραφε και το πώς με απλά και λίγα λόγια μπορούσε να πει τόσα πολλά. Στο κομμάτι που αφορά κυρίως την ποίηση, η Κατερίνα Γώγου είναι μια τεράστια επιρροή επίσης. Ο τρόπος που έγραφε για πράγματα που στον λογοτεχνικό κόσμο είναι ταμπού, ή ακόμα και παρακμιακά, είναι μοναδικός και θεωρώ πως δεν μπορεί να επαναληφθεί. Μια αναφορά θέλω να κάνω και στη Λενόρ Καντέλ, από το κίνημα των Μπίτνικς, που όταν διάβασα το «Βιβλίο του έρωτα» ερωτεύτηκα με τη σειρά μου, το πόσο ωμά αλλά ταυτόχρονα τρυφερά παρουσίασε τον έρωτα και την ερωτική πράξη.
************************************************************************************************
Ο Δημήτρης Τζάνογλος γεννήθηκε το 1992 στην Αθήνα, όπου ζει και εργάζεται. Από τις Εκδόσεις Κυψέλη κυκλοφορεί η συλλογή διηγημάτων του Στον Ιστό. Η ποιητική συλλογή Λίθοι προς χρήση είναι το δεύτερο βιβλίο του.
*Η Γεωργία Χάρδα είναι βιβλιόφιλη δημοσιογράφος
