Την Παρασκευή 17.05.24 έκανε τη δυναμική πρεμιέρα η θεατρική παράσταση της αριστουργηματικής νουβέλας του Χέρμαν Μέλβιλ «Μπάρτλεμπυ, ο γραφιάς» σε μετάφραση του αείμνηστου κ. Μένη Κουμανταρέα και διασκευή-σκηνοθεσία κ. Σοφίας Φιλιππίδου –το χειροποίητα ποιοτικό– στο «Μαγαζάκι της Τ3χνης» και θα συνεχιστεί για 12 παραστάσεις κάθε Παρασκευή και Σαββατοκύριακο.
Λίγα λόγια για το έργο…
Η νουβέλα παραλόγου του Μέλβιλ –δημοσιευμένη στα 1856– στηρίζεται σ’ ένα ρεαλιστικό γεγονός της πρόσληψης –στη Γουώλ Στρητ– ενός υπαλλήλου του Μπάρτλεμπυ ως γραφιά σε αντιγραφείο καλής φήμης και περίοπτης πελατείας, που αντλεί από συμβολαιογράφους και δικηγόρους. Ο Μπάρτλεμπυ είναι αρχικά υπόδειγμα υπαλλήλου, εφ’ όσον εργάζεται ασταμάτητα πάνω στα γραπτά υψηλής ποιότητας δίχως αντιπερισπασμούς μέχρι που ο εργοδότης ατυχώς του ζητά μια μέρα να κάνει κάτι εκτός της αντιγραφής με την απάντηση του Μπάρτλεμπυ «θα προτιμούσα να μην…» και «θα προτιμούσα όχι…» να προκαλεί τη γενική σαστιμάρα των συναδέλφων και του ίδιου του εργοδότη. Είναι η αγραμματική φράση-φόρμουλα κατά Gilles Deleuze[i], που προκαλεί χάος στο καθιερωμένο εργασιακό μοτίβο. Από κει και έπειτα οι αρνήσεις του Μπάρτλεμπυ πέφτουν βροχή με αποκορύφωμα την άρνηση της ίδιας της εργασίας –δη της αντιγραφής– και της συνεπακόλουθης άρνησης να αποχωρήσει ύστερα από την απόλυσή του. Απ’το σημείο αυτό και μετά αρχίζουν να θολώνουν τα όρια του ρεαλιστικού υπέρ μιας υπερρεαλιστικής διάστασης του εργασιακού μας βίου που μας αποκόβει με τα πρέπει και τα κλισέ μιας ολότελα προγραμματισμένης ζωής απ’ την ψυχική και πνευματική εξέλιξη, που ατονεί ή ασθενεί, όπως στην περίπτωση του Μπάρτλεμπυ.
Ο Μπάρτλεμπυ οδηγείται, όταν εξαντλούνται όλες οι εναλλακτικές, στο κέντρο κράτησης του Μανχάταν που αποκαλείται Tombs –μνήματα– εν είδη φυλακής που προσομοιάζει με αιγυπτιακής καταβολής αρχιτεκτονική με την αυλή κυριευμένη απ’ τη νεκρική σιγή νεκροταφείου. Όπως οι αλήτες που κοιμούνται στρωματσάδα κοντά στα μνήματα, έτσι και ο Μπάρτλεμπυ, ο σιωπηλός άντρας, ζει με το πρόσωπο στραμμένο προς έναν τοίχο και σε κάθε τι που περιορίζει τη ζωή. Πεθαίνει ξεψυχώντας στα χέρια του εργοδότη και έτσι διαλύεται κάθε τυπικός δεσμός μεταξύ τους. Η αινιγματική του φύση και σχέση με τον εργοδότη, ακόμα και η απορία περί της ύπαρξής του ή όχι προσδίδει στη νουβέλα ότι και η απουσία του πρωταγωνιστή στο «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Σάμιουελ Μπέκετ.
Μία υποκειμενική ερμηνεία του έργου…
Για την επιτυχία του θεατρικού έργου το κλειδί είναι να συλληφθεί επακριβώς η δυναμική εξέλιξη των σχέσεων των συμπρωταγωνιστών μέσα στο θεατρικό ενυδρείο του εργασιακού χώρου που εγκλωβίζουν όλους τους ρόλους σε μια διελκυστίνδα (Tug-of-war) επίθεσης και άμυνας. Οι αμυνόμενοι θα παρασύρονται μέχρι εκεί που επιτρέπουν στους επιτιθέμενους. Και ο πόλεμος των ηρώων του έργου …είναι όπως έγραψε ο Κλαούζεβιτς «ένα σοβαρό μέσο για έναν σοβαρό σκοπό».[ii]
Προσωπικά, το έργο του Μέλβιλ το μελέτησα πρώτιστα στο πρωτότυπο της αγγλικής γλώσσας –ως βασική πυξίδα. Διέκρινα, όμως, τον ωραίο λόγο και την εύστοχη μετάφραση του κ. Κουμανταρέα –βοηθητική ανεμοδούρα– και την ατόφια ποιητική διασκευή του σε θεατρικό της κ. Φιλιππίδου (διανοητικό GPS).
Με βάση το πρωτότυπο έργο του Μέλβιλ, το αφεντικό πείθεται περί της αποχής απ’τον ίδιο του τον εργαζόμενο Μπάρτλεμπυ, αφού η φράση «θα προτιμούσα να μην…», λειτουργεί αφοπλιστικά στη θέση ισχύος που κατέχει. Αποφεύγει τις κατά μέτωπο εξάρσεις οργής λόγω της ευγένειας που εμπεριέχει η άρνηση «θα προτιμούσα να μην…», όπως και η ανοιχτού τύπου άρνηση που δεν ολοκληρώνεται τελολογικά, αφοπλίζει το αφεντικό ο οποίος βρίσκει διέξοδο στον παροξυσμό του Διάνου μετά τη δωδέκατη μεσημεριανή και στη βασανιστική σχέση επίπλου-ανθρώπου του Τσιμπίδα που εξωτερικεύεται όλο το μένος και η οργή εκ της αδιανόητης άρνησης. Μα, κι όταν ξεπεράσει τα όρια παίρνει το παλτό του και εξαφανίζεται από το γραφείο.
Η πρόσληψη του Μπάρτλεμπυ είναι σαν να αγόρασε ο εργοδότης ένα παντός καιρού ανθεκτικό καρφί που κάρφωσε μέσα στην εταιρία και κατ’ επέκταση στην καρδιά του μα και στην καρδιά της Γουώλ Στρητ, επιτρέποντας στον Μπάρτλεμπυ να κρεμάσει αργότερα ως άλλο νεκρό γράμμα το ίδιο του το πτώμα και μετά το φάντασμα του ως ανεπίδοτη επιστολή μεταφυσικής γνώσης διώχνοντας τους πάντες γύρω του και κρατώντας τον εργασιακό χώρο και το ίδιο το κτίριο υπό κατάληψη στο πρόσταγμα του οποίου ο κόσμος των επιθυμιών υπερισχύει κάθε κόσμου στοιχειοθετημένης λογικής των πρέπει.
Τέλος, η προτομή του Κικέρονα, θα μπορούσε να αποτελέσει ερμηνευτικό σταθμό, καθώς ο Μπάρτλεμπυ στην ανοσία της απόλυτης άρνησης, αντί να κοιτάζει το αφεντικό, όταν του απευθύνει τον λόγο, συγκεντρώνεται το βλέμμα του με μία αυτιστική υπεκφυγή στο εν λόγω μπούστο. Ο δε Κικέρονας, όταν έπεσε σε δυσμένεια από την αρχή εξουσίας τον δήμαρχο Πόπλιο Κλαύδιο, του έκαψαν το σπίτι που διέμενε, ορθώνοντας στη θέση αυτού τον ναό της Ελευθερίας, τα δε υπάρχοντα και η παρακαταθήκη του βγήκαν σε πλειστηριασμό, δε βρήκαν ατυχώς κανέναν ενδιαφερόμενο αγοραστή, όπως οι ανεπίδοτες επιστολές που καίγονται κάθε τέλος του έτους. Έτσι, και ο Μπάρτλεμπυ διωγμένος απ’ την αρχή εξουσίας την πατρική φιγούρα του εργοδότη, εκδιώκεται και διαλύεται η σύσταση των γραφείων στη θέση της οποίας χτίζεται ως ναός ελευθερίας ο αντιρρησίας συνείδησης ή κατά Εμπειρίκου λόγος υψώνεται στον σταυρό του ο Άγιος της Μη Συμμορφώσεως, όπως αναφέρει σε επιστολή της η κα Πόλυ Χατζημανωλάκη προς τη κα Σ.Φ.[iii]
Εντυπώσεις περί θεατρικών ερμηνειών…
Ρόλος Μπάρτλεμπυ: Ο κος Αλέξανδρος Μαρίνος είναι αφοπλιστικός στον ρόλο του Μπάρτλεμπυ, ίσως μια έμφαση με σιωπές στη φόρμουλα της φράσης «θα προτιμούσα να μην…» και η πεποίθηση ότι είναι ήδη νεκρός να δώσει την ευχέρεια ακαμψίας και άρνησης σε όλο το υποβλητικό του εύρος.
- Συγκίνηση προκαλούν οι μονίμως κατεβασμένοι ώμοι, άπαξ και ξεκίνησε η βροχόπτωση των αρνήσεων. Στο τελετουργικό του κρεβατιού στρώσιμο-δίπλωμα και ο τρόπος που αποφεύγει το αφεντικό, όταν πια ανακαλύπτει εκείνος ότι τα βράδια κοιμάται στο γραφείο αξιοποιώντας ένα κρυφό κλειδί, αποκαλύπτει τη γιγάντια θλίψη του. Είναι οι κρυφές κινήσεις του Μπάρτλεμπυ και η ελευθερία έκφρασης που αποκτά. Όταν όλοι απουσιάζουν, ξαναγίνεται θεομόναχος και εγκαταλειμμένος.
Ρόλος Εργοδότη: Ο κος Σπύρος Δούρος ένας έμπειρος ηθοποιός υποστηρίζει ενεργά τον σκόπελο που περιπέφτει ο εργοδότης. Για την ερμηνεία του ρόλου και την υποχωρητικότητά του θα βοηθούσε η ρήση του Παύλου ότι ο εργοδότης ενέχει τη θέση του Χριστού[iv], οπότε και η ανοχή προς τις καρικατούρες των υπαλλήλων του ξεκινά από την χριστιανική πίστη που καλείται εν τέλει να καταπνίξει για χάρη μιας καλής επαγγελματικής φήμης στα πλαίσια του νεόκοπου καπιταλισμού. Τον διατρέχει ενοχικό σύνδρομο λόγω ότι ενεργοποίησε άθελά του τον αφανισμό και την καταδίκη σε θάνατο του Άγιου Αντιρρησία Μπάρτλεμπυ στα μνήματα του Μανχάταν εκτεθειμένου μεταξύ κλεφτών και δολοφόνων. Η κίνηση, η λύπη και το δίλημμα της ασπλαχνίας ή όχι που καλείται να επιδείξει αναφαίνονται διάφανα. Γνωρίζει ότι το ξέσπασμα οργής προς τους εργαζομένους είναι αμάρτημα, οπότε καταπιέζεται στις παρορμήσεις του. Βρίσκεται ήδη στο χείλος ενός συναισθηματικού ηφαιστείου. Λιώνει από τη λάβα του εκ των έσω.
- Από τις μεγαλειώδεις στιγμές του ρόλου, η συνομιλία του εργοδότη με την ίδια τη συνείδησή του μέσα από την αντανάκλαση του καθρέπτη. Προκαλεί ανατριχίλα υπό το αμυδρό φως και λειτουργεί καταλυτικά στη μέθη θεατρικής μέθεξης.
Ρόλος Διάνος: Είναι στιβαρός, με αρρενωπό κέλυφος, μπαίνει άνετα στο πετσί του ρόλου, όπως εύστοχα χαρακτηρίζεται από την κα Π. Χατζημανωλάκη ως αιματώδης χαρακτήρας και ορισμένης ηλικίας διακτινίζει το υγρό του πυρ.
- Από τις καλύτερες στιγμές, όταν επιδεικνύει τη γκαρνταρόμπα απ’ το φτωχικό σακάκι μέχρι και το στιλάτο παλτό. Αυτός ντύνει τα ρούχα και όχι το αντίστροφο. Είναι ένα ζωντανό περίστροφο νεύρων.
Ρόλος Τσιμπίδας: Ο κος Αποστόλης Κεπεσίδης ένας ηθοποιός τεράστιων δυνατοτήτων που στο έργο ισορροπεί φορές αντάξια απέναντι στον Μπάρτλεμπυ, τον εργοδότη και τον Διάνο. Καταπιάνεται με χειρωνακτικές ενασχολήσεις –αντί της αντιγραφής– με τη μετάθεση του ψυχαναγκασμού σε εμμονικές σχέσεις με αντικείμενα. Είναι ηθοποιός των σμιλεύσεων και ως πλανήτης περιφέρει γύρω απ’τη δίνη του τα πρωταγωνιστικά δίδυμα Μαρίνος-Δούρος, που χωρίς τη μαγεία του φόβου του κ. Κεπεσίδη χάνουν απ’ τη μεταφυσική τους αίγλη.
- Από τις καλύτερες στιγμές του Τσιμπίδα, είναι η σπιρτάδα της νιότης, η ευελιξία, η ταχύτητα μεταξύ πρωτοβουλίας και πράξης, που αντιπαραβάλλεται εύμορφα μπρος στο διανοητικό χάσμα γενεών με Διάνο και Εργοδότη. Στο τραγούδι των «προτιμήσεων» που τραγουδά με σθένος σαν εργασιακή καντάδα με τον Διάνο, αναφαίνεται το βαθιά καταπιεσμένο ταμπεραμέντο ενός παιδιού που ανήκει στον χαρωπό ποταμό ανθρώπων της Γουώλ Στρητ.
Ρόλος Πιπέρης: Έκπληξη προκαλεί η καθηλωτική εμφάνιση του κου Νικόλαου Αμπουσάρ. Το παρουσιαστικό, η ολόδροση συμπεριφορά εσώκλεισαν μελαγχολικά το κλίμα και τις συμπεριφορές εποχής. Ένα παιδί 12 ετών, όπως ο ρόλος του, είναι η φωνή αγωνίας του συγγραφέα και η τραυματική εμπειρία ενός δράματος. Θυμίζει την κατάρα του Κέβιν Μπέικον να αρνείται να λάβει πρωταγωνιστικούς ρόλους στο κινηματογραφικό πανί, αλλά να κλέβει άθελά του την παράσταση ως guest star.
- Από τις καλύτερες στιγμές το γυάλισμα μήλων. Στις κινήσεις μεταφοράς των δεκατιανών αναφαίνεται ο εμπεδωμένος ρόλος ενός παιδιού για τα θελήματα, που μια μέρα θα κληρονομήσει τη θέση και το χρίσμα των αφεντάδων.
Ρόλος Καθαρίστρια & υπάλληλος φυλακών: Η κα Ασημένη Τούντα σε απόσταση αναπνοής δίνει μία ακόμα αμιγώς αριστουργηματική απόδοση του ρόλου καθαρίστριας και οικονόμου των φυλακών. Η κίνησή της σε χορό Δερβίση με τη σφουγγαρίστρα συντονισμένη με την κατεστραμμένη ψυχολογία του αφεντικού σε αποφυγή της οργής του απογειώνει εύγλωττα τη μυσταγωγική της φιγούρα.
- Από τις καλύτερες στιγμές είναι η χορογραφία συντονισμού του σφουγγαρίσματος με τις εξάρσεις του αφεντικού. Στον ρόλο της οικονόμου –ειδικά στην είσπραξη του οβολού ειδικής μεταχείρισης, όλη η κράση της χαλκώνεται ηλεκτρισμένα. Αναδεικνύει, έτσι, την ικανότητα να αναγεννά των ανθρώπων τα πάθη με λογοτεχνική γλαφυρότητα επιτελεστικής performance.
Ρόλος κριτικοί: Ο κριτικός κος Πάνος Λιάκος παρεμβαίνει στην παράσταση σε ανύποπτο χρόνο με το τροπάρι δυσανασχέτησης σε αντίλογο με τη κα Σ.Φ προκαλεί σε σημείο η πρώτη σειρά θεατών να είναι έτοιμη να παρέμβει. Λειτουργεί διαλυτικά η επέμβαση των: κα Λουΐζα Ρούσσου και κα Μαριλίτα Κωνσταντοπούλου. Ευρηματική λειτουργία της λογοτεχνικής φάρσας σαν διαλειμματική παρεμβολή.
Μουσική Επιμέλεια: Το μέλος και ο στίχος μαλάκωναν την ψυχή με τρυφεράδα τονίζοντας ένα παλαιό Μανχάταν χωρίς να αποτελεί σκώμμα στη μεταφυσικότητα του έργου.
Σκηνογραφική Επιμέλεια: Οι εικαστικές δημιουργίες του κ. Κώστα Φωτόπουλου φώτιζαν το υπερρεαλιστικό στοιχείο μοναδικά με απόλυτη τέρψη και σε αντίθεση με την επιθανάτια πελιδνότητα του Μπάρτλεμπυ. Το κορνιζαρισμένο κάθετο ψάρι ως ιχθύς βρωτός των κηδειών και σύμβολο του Μεσσία εστίαζε κοσμογονικά το βλέμμα του θεατή. Υπέροχο και το μινιμαλιστικό μπούστο του Κικέρονα από χαρτοπολτό που κατέληγε φορές στην αγκαλιά του Σπύρου Δούρου.
Το κοινωνικά ωφέλιμον…
Για ποιο λόγο το θεατρικό έργο, όπως ανεβαίνει απ’ τη σπουδαία σκηνοθέτιδα Σοφία Φιλιππίδου μιλάει κατευθείαν στην καρδιά της συλλογικής ψυχής της ελληνικής κοινωνίας; Όταν ο Giddens το 2002 έγγραφε για μία επικείμενη αμφιθυμία που θα ένοιωθαν οι σύγχρονοι εργαζόμενοι λόγω της επιρροής της παγκόσμιας οικονομίας σε νέες μορφές εργασίας, όπως το μειωμένο ωράριο(βλέπε η πρόταση στον Διάνο), η εργασιακή ανασφάλεια, αλλά και τον εγκλωβισμό τους σ’ έναν εκτροχιασμένο κόσμο[v] πενίας σε μη ισόβια επαγγέλματα, κατανοούμε ότι η άρνηση του Μπάρτλεμπυ είναι το στερημένο δικαίωμα έκφρασης γνώμης εκατομμυρίων εργαζομένων (Giddens, 2020). Ένα τόσο αδιανόητο εγχείρημα της άρνησης παροχής υπηρεσίας σήμερα σ’ έναν κόσμο που η βιομηχανία περνά στις υπηρεσίες σε άνοιγμα στην τεχνολογία πληροφοριών και προσφάτως στην τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται να οδηγήσει στην αποσταθεροποίηση της μοναξιάς, της περιθωριοποίησης και της ανασφάλειας (Giddens, 2020, σ. 329). Σ’ ένα τέτοιο επισφαλές κοινωνικό πλέγμα το αδιανόητο των πράξεων του Μπάρτλεμπυ είναι ναός ελευθερίας και άνοιγμα χώρου για την υποδοχή και την ανάπτυξη της ψυχής σ’ έναν κόσμο αρετών απομακρυσμένων απ’ το χρήμα και τις υλικές ανταμοιβές της ελεύθερης αγοράς.
ΣΥΜΠΕΡΑΜΑΤΑ
Στο σύνολο η παράσταση σημείωσε επιτυχία. Όλοι οι ηθοποιοί εκτέλεσαν άριστα τους ρόλους στη σκηνοθετική τους οδηγία, ασχέτως των προτάσεων προς βελτίωση ή πιο αριστουργηματικής συμπλήρωσης. Η αριστουργηματική επιλογή του έργου και η σύγχρονη νοηματοδότηση στην εργασιακή ανασφάλεια της εποχής δημιουργεί απόλυτη ταύτιση με την κοινή γνώμη. Η λέξη του κ. Κουμανταρέα, η δημιουργική διασκευή στη θεατρική ποιητική της κ. Σοφίας Φιλιππίδου, όλα τέθηκαν γενναιόδωρα πάνω στο σανίδι. Απ’ τις εμβληματικές στιγμές ήταν το τραγούδι των τριών παίδων εν καμίνω[vi]: Διάνου, Τσιμπίδα και Πιπέρη που επέφερε έναν μοναδικό εορταστικό συντονισμό με το περιπαιχτικό τραγούδι των «προτιμήσεων», συνέπεια του οποίου ήταν η οριστική απόφαση του Μπάρτλεμπυ να πάψει να αντιγράφει ακυρώνοντας τον προσδιορισμό του ως γραφιάς που διατηρεί, ωστόσο τιμητικά ως το τέλος του έργου. Φαντάζομαι στην εννοιολογική πυραμίδα που καταλήγει ο Μπάρτλεμπυ στις φυλακές Tombs των τάφων στα κέντρα κράτησης(Halls of Justice) –μια φυλακή που ένεκα οικονομίας ήταν χτισμένη με υλικά απ’ τα κρατητήρια αποικιακής εποχής. Η σιωπή του αινιγματικού πρωταγωνιστή θα χαράσσει νοητά τα ιερογλυφικά σύμβολα για τον βίο και την πολιτεία του Μπάρτλεμπυ…
Η Ταυτότητα της Παράστασης («Μπάρτλεμπυ ο γραφιάς»: Πρεμιερα στις 17 Μαΐου για 12 μόνο παραστάσεις στο «μαγαζάκι της τ3χνης», 2024)
Mετάφραση: Μένης Κουμανταρέας
Θεατρική διασκευή / δραματουργική επεξεργασία / σκηνοθεσία: Σοφία Φιλιππίδου
Σκηνογραφική επιμέλεια: Κώστας Φωτόπουλος
Κοστούμια: Σοφία Φιλιππίδου
Επιμέλεια φωτισμού: Παναγιώτης Σπύρου
Βοηθός σκηνοθέτη: Δέσποινα Χαλκίδου
Β΄ βοηθοί: Εύα Παπαλεωνιδοπούλου, Παναγιώτης Σπύρου
Τρία κείμενα -παρεμβάσεις έγραψαν για την παράσταση ο Πάνος Λιάκος, η Λουΐζα Ρούσσου και η Μαριλίτσα Κωνσταντοπούλου
Οργάνωση παραγωγής: Αποστόλης Κεπεσίδης
Φωτογράφιση: Σταύρος Σκαρλάφτης
Υπεύθυνοι επικοινωνίας: Μαριάννα Παπάκη, Νώντας Δουζίνας
Νομική σύμβουλος: Μαίρη Φραγκιαδάκη
ΠΑΙΖΟΥΝ
Σπύρος Δούρος, Ηρακλής Παναγιωτίδης, Αποστόλης Κεπεσίδης, Ασημένη Τούντα, Νίκος Αμπουσαάρ, Αλέξανδρος Μαρίνος
Παρεμβαίνουν: Πάνος Λιάκος, Λουΐζα Ρούσσου και Μαριλίτσα Κωνσταντοπούλου
Συντονίζει η Σοφία Φιλιππίδου
Παραγωγή: τ3χνη
Τοποθεσία: «Μαγαζάκι της τ3χνης», Ν. Νοταρά 60, Αθήνα
Ημερομηνία: Πρεμιέρα: Παρασκευή 17 Μαΐου στις 21.15. Παραστάσεις: Παρασκευή, Σάββατο, Κυριακή στις 21.15
Διάρκεια παράστασης: 80’
Είσοδος: Ελεύθερη (κατόπιν συνεννόησης)
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
«Μπάρτλεμπυ ο γραφιάς»: Πρεμιερα στις 17 Μαΐου για 12 μόνο παραστάσεις στο «μαγαζάκι της τ3χνης». (2024, Απρίλης 24). Retrieved from Αμαρυσία: https://amarysia.gr/theatro/%ce%bc%cf%80%ce%ac%cf%81%cf%84%ce%bb%ce%b5%ce%bc%cf%80%cf%85-%ce%bf-%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%ac%cf%82-%cf%80%cf%81%ce%b5%ce%bc%ce%b9%ce%b5%cf%81%ce%b1-%cf%83%cf%84%ce%b9%cf%82-17
Deleuze, G. (1989,1997). Bartleby; or, The Formula. In Essays Critical and Clinical (D. W. Greco, Trans., pp. 68-90). Minneapolis: University of Minnesota Press.
Giddens, A. (2020). Εργασία και Κοινωνία. In P. W. Sutton, Κοινωνιολογία (Γ. Γ. Βασιλείου Θανάσης, Trans., pp. 297-300,329-333). Αθήνα: Gutenberg.
Δαλιάκα, Ά. (2024, Μάης 18). Σοφία Φιλιππίδου: «Νικάω τον φόβο του θανάτου μέσα από την δημιουργία». Retrieved from ΤΟ ΒΗΜΑ: https://www.tovima.gr/2024/05/17/culture/sofia-filippidou-nikao-ton-fovo-tou-thanatou-mesa-apo-tin-dimiourgia/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1Hagg89COoPttVRCzYeoPYysFlyJTf5x4ChI5tl8x6V3SKFh1RUdRC13Q_aem_AY2uI2W9MsrUb6PK02mTcF5I7aypQyEeN6BMEa_Y6C_95Uj4FXX_k4c
Κοψιδά-Βρεττού, Π. (2023, Oct. 16). Αλέξης Παπάζογλου: «Καθημερινή φιλοσοφία». Retrieved from Diastixo: https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/21149-kathimerini-filosofia-kritiki
Παύλος. (n.d.). Προς Κολοσσαεις. In Η Καινή Διαθήκη (Κ. Ι. Γαλίτης Γ., Trans., p. 403). Αθήνα: Ελληνική Βιβλική Εταιρεία.
Τζήκας, Δ. (2014, Nov. 8). Ο Κλαούζεβιτς και η φύση του Πολέμου. Retrieved from Ερανιστής: https://eranistis.net/wordpress/2014/11/08/%CE%BF-%CE%BA%CE%BB%CE%B1%CE%BF%CF%8D%CE%B6%CE%B5%CE%B2%CE%B9%CF%84%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B7-%CF%86%CF%8D%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%AD%CE%BC%CE%BF%CF%85/
Χατζημανωλακη, Π. (2024, Μάης 18).
[i] «Certainly it is grammatically correct, syntactically correct, but its abrupt termination, NOT TO, which leaves what it rejects undetermined, confers upon it the character of a radical, a kind of limit-function. Its repetition and its insistence render it all the more unusual, entirely so. Murmured in a soft, flat, and patient voice, it attains to the irremissible, by forming an inarticulate block, a single breath. In all these respects, it has the same force, the same role as an agrammatical formula » (Deleuze, 1989,1997)
[ii] «Ο πόλεμος όμως δεν είναι ούτε απώλεια χρόνου ούτε καθαρό κι απλό πάθος του θριάμβου και του κινδύνου, ούτε κι έργο ενός αποχαλινωμένου ενθουσιασμού: είναι ένα σοβαρό μέσο που αποβλέπει σ’ έναν σοβαρό σκοπό.» (Τζήκας, 2014)
[iii] «…με αφορμή τον κατ΄εξοχήν Άγιο της μη συμμορφώσεως, όπως είχε ονομάσει ο Εμπειρίκος στην Οκτάνα αυτούς που είχαν αποτινάξει κάθε είδους δεσμά…» (Χατζημανωλακη, 2024)
[iv] «όποια εργασία και αν κάνετε να την κάνετε με την καρδιά σας σαν να δουλεύετε για τον Κύριο…Γιατί στην πραγματικότητα ο Κύριος τον οποίο υπηρετείτε είναι ο Χριστός.» (Παύλος)
[v] «Παρότι οι νέες μορφές εργασίας παρουσιάζουν συναρπαστικές ευκαιρίες…μπορούν να προκαλέσουν βαθιά αμφιθυμία σε άλλους που νοιώθουν ότι έχουν εγκλωβιστεί σε ένα εκτροχιασμένο κόσμο»(Giddens, 2002)
[vi] «Η φράση των τριών παίδων εν καμίνω τη διάβασα και ταυτίστηκα απόλυτα απ’τη συγγραφέα Πόλυ Χατζημανωλάκη στο σχετικό επιστολικό σημείωμα που δημοσίευσε για την παράσταση.»
