«Άσμα Ασμάτων«/ Μελέτη, μετάφραση από τα εβραϊκά: Ερνέστ Ρενάν (Μετάφραση, Εισαγωγή, Επίμετρο: Ιφιγένεια Μποτουροπούλου), εκδ. Στερέωμα, 2023

Απόσπασμα από την Εισαγωγή

Tο Άσμα Ασμάτων (Shir hashshirim [εàρ.] = «το πιο ωραίο απ’ όλα τα τραγούδια») ανήκει στα Ποιητικά Βιβλία
της Παλαιάς Διαθήκης, μαζί με τον Ιώβ, τους Ψαλμούς, τις Παροιμίες και τον Εκκλησιαστή. Ο τίτλος του, που σημαίνει «Το κατεξοχήν Άσμα», δείχνει ότι είναι ένα από τα καλύτερα έργα της εàραϊκής ποίησης. Αποδίδεται, σύμφωνα με την επικρατέστερη ιουδαϊκή και χριστιανική εκδοχή, στον βασιλιά Σολομώντα,  οποίος βασίλευσε τον 10ο αιώνα π.Χ. (961-922). Το Άσμα Ασμάτων αποτέλεσε, και συνεχίζει να αποτελεί και στις μέρες μας, ένα άλυτο μυστήριο όσον αφορά την πατρότητα και το περιεχόμενό του, τόσο για τους θεολόγους και τους φιλολόγους, τους ιστορικούς και τους εθνολόγους, όσο και για τους λογοτέχνες και τους κριτικούς λογοτεχνίας, αλλά και τους παντός είδους σχολιαστές και ερμηνευτές κειμένων. Αναρίθμητες είναι οι υποθέσεις που έχουν διατυπωθεί σχετικά με το ερώτημα πώς ένα κείμενο με το συγκεκριμένο ύφος και περιεχόμενο συγκαταλέγεται στα ιερά βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης. Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ότι παραμένουν, ακόμα και σήμερα, σκοτεινά τα σημεία που αφορούν τη φύση του, το νόημά του, ακόμα και τη διάταξή του και είναι ενδεικτικό της σημασίας που αποδίδεται στο κείμενο αυτό τόσο από την επίσημη θρησκεία, όσο και από τον κόσμο της λογοτεχνίας. Οφείλουμε, επιπλέον, να επισημάνουμε και το ενδιαφέρον των εικαστικών καλλιτεχνών, οι οποίοι χρησιμοποίησαν το Άσμα Ασμάτων κατά κόρον ως πηγή έμπνευσης στα έργα τους, καθώς και το ενδιαφέρον των καλλιτεχνών στον
χώρο της μουσικής.

Οι θεολογικές κυρίως διαφοροποιήσεις δεν κατορθώνουν ωστόσο να μειώσουν στο ελάχιστο το ενδιαφέρον των σχολιαστών το οποίο συνεχίζει να ανανεώνεται· από τους σχολιαστές, άλλοι μεν παραδέχονται ότι υπάρχει συνεχόμενη  δράση που συνδέει μεταξύ τους όλα τα μέρη του ποιήματος, ώστε να εμφανίζεται σαν κανονική σύνθεση, άλλοι δε θεωρούν ότι το κείμενο αυτό δεν είναι παρά μια σειρά από ερωτικά τραγούδια, χωρίς δραματουργική δράση, τα οποία συνδέει μόνο η αναλογία του θέματος

. Εύλογο είναι επίσης και ένα δεύτερο ερώτημα, που αφορά το είδος του: πρόκειται για δράμα ή για λυρικό ποίημα; Ορισμένοι φιλόλογοι θεωρούν το Άσμα Ασμάτων δραματικό ποίημα, είδος που ανήκει στο μελόδραμα. Άλλοι σχολιαστές το χαρακτηρίζουν ανθολογία μικρών ποιημάτων, και θεωρούν ότι έχει ως μοναδικό προορισμό του να παρουσιάσει, μέσα από το γραφικό πλαίσιο στο οποίο εκτυλίσσεται η ιστορία της ηρωίδας Σουλαμίτιδος, τα ήθη και τα έθιμα των γάμων της Ανατολής. Τελικά οδηγούμαστε στον συλλογισμό ότι είναι συγχρόνως δράμα και λυρικό ποίημα.

Μια άλλη ερμηνεία του κειμένου, την οποία καταδικάζει ως βέàηλη η Εκκλησία, εστιάζει μόνο στο κατά λέξη περιεχόμενο του έργου, οπότε αναδύεται αυτούσιος ο σαρκικός έρωτας του ζευγαριού. Η μυστικιστική θρησκευτική
ή συμβολική ερμηνεία, από την άλλη, αποδέχεται την κατά λέξη ερμηνεία του ποιήματος, αλλά θεωρεί την ένωση του Σολομώντα με την κόρη του βασιλιά της Αιγύπτου ως το σύμβολο της μυστικιστικής ένωσης του Ιησού με την Εκκλησία, ή ακόμα με την ανθρώπινη ψυχή, δηλαδή της ένωσης του Θεού με το ανθρώπινο είδος. Επομένως μπορούμε να αποδεχτούμε ότι το έργο έχει συγχρόνως ιστορική αλλά και συμβολική σημασία. […]

*****************************************************************************************************

Ο Ρενάν, ως ιστορικός της θρησκείας με ρασιοναλιστική σκευή, αλλά κυρίως ως φιλόλογος με ιδιαίτερη γνώση και σχέση με τη γαλλική γλώσσα, μας άφησε παρακαταθήκη μια υπέροχη μετάφραση του Άσματος Ασμάτων, κειμένου που δεν έπαψε ούτε στιγμή να κεντρίζει και να έλκει με το μυστήριό του τους ανθρώπους των επιστημών, των γραμμάτων και της τέχνης. Στη δική του εκδοχή, υποστηρίζει πως θα ήταν λάθος να πιστεύουμε ότι το ποίημα δεν ήταν παρά ένα σκανδαλώδες ή, ακόμα, μυστικιστικό κείμενο. Σημειώνει σχετικά:

Η συνείδηση της ανθρωπότητας δεν απατήθηκε σε όλα τα σημεία. Είναι τόσο μεγάλη η δύναμη του θρησκευτικού αισθήματος, ώστε να δίνει στις παρανοήσεις ομορφιά και γοητεία. Η μυστικιστική έννοια είναι λάθος από φιλολογική άποψη, αλλά είναι αλήθεια από την άποψη της θρησκείας και παραπέμπει σε αυτή την τεράστια αγιοποίηση της αγάπης που εγκαινίασε ο χριστιανισμός.

Το εγχείρημα του Ρενάν να δώσει θεατρική μορφή στο Άσμα Ασμάτων αμφισβητήθηκε από πολλούς μελετητές, γλωσσικά όμως και ποιητικά δεν αμφισβητήθηκε ποτέ και από κανέναν, και η ομορφιά του παρέμεινε ατόφια.

*****************************************************************************************