Αγγελική Κουντουράκη: «Δεν είσαι ο ίδιος μετά από τον έρωτα και τον πόνο στην ποιητική αφήγηση της ζωής» [Συνέντευξη στη Γεωργία Χάρδα]  

 `

-Μιλήστε μας για τον τίτλο της ποιητικής σας συλλογής «Nigredo» και τη σημασία της.

Το Nigredo αναφέρεται στην ορολογία της αλχημείας ως το πρώτο από τα τέσσερα στάδια επεξεργασίας ενός υλικού μέχρι να φτάσει ο αλχημιστής στη φιλοσοφική λίθο. Σύμφωνα με τον Carl Jung, το Nigredo έχει να κάνει με την αναμέτρηση του εαυτού μας με τη σκοτεινή νύχτα της ψυχής. Είναι η διαδικασία που συντελείται καθώς να ερχόμαστε σε επαφή με τα υλικά του εσωτερικού αλλά και εξωτερικού μας κόσμου και αντιλαμβανόμαστε το σημείο στο οποίο βρισκόμαστε, φωτίζοντας. Συμβολίζει την έναρξη της αναζήτησης απαντήσεων και της δημιουργίας συνθέσεων που θα σηκώσουν το παραπέτασμα που αλλοιώνει την οπτική μας.

NIGREDO 

Δύση στον θρήνο της νύχτας 

Πόθος αγγέλου 

Σφηνωμένος σε βρώμικη γλώσσα 

Γλύφω συμπόνοια 

Από τον φόβο στα μάτια τους 

Οργή εκπνέω 

Από τον δεμένο στη μέση τους οίκτο 

Πώς να ξεκάνω το κορμί; 

Πώς να φυλάξω την ύβρη; 

Το όνομά σου ποτάμι πορφυρό 

Οστά και σάρκα 

Κυλάει καίγοντας ψυχές 

Με κραυγές στα θηρία[..] 

Αιχμάλωτη της απώλειας 

Ολόκληρη η ποίηση μας 

Nigredo es mi nombre *

-Αυτό το ποίημα με συνεπήρε μ’ έναν τρόπο υπερβατικό. Μπορείτε να μας το αναλύσετε; 

Το ποίημα αυτό είναι μια περιγραφή του πλαισίου της ποιητικής συλλογής. Αναφέρεται στις έννοιες που το συνθέτουν και που με απασχολούν τα τελευταία χρόνια πολύ έντονα.

Όταν τελειώνει κάτι αρχίζει ένας θρήνος ,εσωτερικός κυρίως. Χάνουμε κομμάτια δικά μας και προσπαθούμε να βρούμε μια διέξοδο από αυτή την απώλεια. Να τα κάνουμε λόγο, να δούμε πως πράττουμε μετά από τη συνειδητοποίηση της. Η αναρώτηση και οι συνδέσεις, μετά τις καθοριστικές στιγμές της ζωής μας μας οδηγούν σε συμπεράσματα και καταστάσεις όπου ερχόμαστε αντιμέτωποι με την έννοια του ανεπανόρθωτου. Είναι μια μεγάλη αγωνία το τι κάνει ο άνθρωπος απέναντι σε αυτό που δεν αλλάζει, γνωρίζοντας παρόλα αυτά ότι του έχει μεταβάλλει οριστικά ολόκληρη τη ζωή. Η εσωτερική του πίστη κλονίζεται. Το τρίπτυχο σώμα ,ψυχή και νους αναζητά να ισορροπήσει σε συνθήκες που ξεπερνάν το πιο σταθερό σημείο του παρελθόντος με έναν βίαιο και αναγκαστικό τρόπο και χωρίς επιλογή να συνεχίσει επανερχόμενος σε προηγούμενες βεβαιότητες του. Μέχρι να αρχίσει πάλι η κίνηση, η αίσθηση της αιχμαλωσίας στην απώλεια είναι συνταρακτική και δεν αφορά τη καθημερινότητα μόνο. Αφορά τον εσωτερικό ,ποιητικό λόγο του καθενός μας.

-Πόσο δύσκολο είναι να έρθει ένας άνθρωπος αντιμέτωπος με τη σκιά που έχει μέσα του; 

Νιώθω πως περισσότερο από δύσκολο είναι κάτι δεδομένο στη διαδρομή όλων μας και συνυφασμένο με την ανθρώπινη πορεία. Αφορά την προσωπική επιλογή του καθενός μας εκείνη τη στιγμή, που είναι πάντα ορατή ανεξάρτητα αν προσπαθήσουμε να την απωθήσουμε ή να την αποσιωπήσουμε, να γνωρίσει τον εαυτό του και να έρθει σε επαφή με την ως τότε ιστορία του σε όλα της τα σημεία.

Να καταστρέψει το προσωπικό του εκμαγείο, φανερώνοντας το συνολικό σώμα του μέσα από μια σύνθεση από υλικά που συγκέντρωσε ως τότε αλλά και από την επιθυμία του να δημιουργήσει τη δική του ιστορία αρνούμενος τη κληρονομιά των προγόνων του. Δεν είναι δεδομένο ότι θα επιλέξει κάποιος αυτή τη συνθήκη ,πάντα μπορείς να κρυφτείς από αυτή τη συνάντηση και να συνεχίσεις χωρίς να γνωρίσεις τα κομμάτια του εαυτού του που δεν είναι τόσο φανερά και διαχειρίσιμα. Μπορείς πάντα να επιλέξεις ότι δε θες να γνωρίζεις και ότι είσαι καλά εκεί που είσαι, παρόλο που μια φωνή μέσα σου ,σου λέει ότι υπάρχει και άλλος δρόμος μετά από αυτό το σκοτεινό σημείο, ότι χρειάζεται να πας λίγο παραπέρα για να ορίσεις τη θέση σου από ένα πιο συνειδητό σημείο αφήγησης της.

-Πώς η ποίηση μπορεί να βοηθήσει στη «μαύρη νύχτα της ψυχής»; 

«Όπου και αν με πήγαν οι θεωρίες μου, βρήκα ότι ένας ποιητής ήδη είχε πάει εκεί.»

Sigmund Freud

Για εμένα αυτή η φράση είναι μια μεγάλη αλήθεια. Η ποίηση στερείται λογοκρισίας αλλά κυρίως αυτολογοκρισίας και περιορισμών που η καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιεί ως κοινωνικά αλλά και ψυχικά εμπόδια προκειμένου να διασφαλίζει τη λειτουργικότητα της στα πλαίσια της επικοινωνίας και της αλληλεπίδρασης των ομιλούντων μερών της.

Η ποίηση δε λειτουργεί έτσι . Χρησιμοποιεί όλα τα εργαλεία της ώστε να εκφραστεί, να φτάσει στον άλλο καθαρή και σε ευθεία. Αυτό τη κάνει να βρίσκεται πάντα πιο γρήγορα και πιο άμεσα στον άλλο αλλά και στο σημείο και το νόημα που θέλει να αγγίξει και να διαπραγματευτεί. Μπορεί να βοηθήσει σε κάθε συνθήκη και όταν μιλάμε για εκείνη της συνάντησης αλλά και κατανόησης με τη σκοτεινή νύχτα της ψυχής ,η ποίηση έρχεται να φωτίσει χωρίς αχρείαστους στολισμούς και περιττά δράματα ,τα σημεία που μας φέρνουν σε επαφή με τους άλλους γύρω μας αλλά και τη προσωπική μας αλήθεια. Με γλώσσα που εξ ορισμού φτάνει στο βάθος και δεν φλυαρεί παραμένοντας σε επιφανειακά τεχνάσματα και άμυνες ,η ποίηση μαλακώνει το έδαφος ώστε να μπορούμε να περπατάμε πιο σταθερά αλλά και να εντοπίζουμε ίχνη της ιστορίας των άλλων ώστε να νιώθουμε λιγότερο μόνοι και εκτεθειμένοι απέναντι στο εσωτερικό μας βαθύ σκοτάδι.

Ο Έρωτας μου 

[..] Δεν τον έχω συναντήσει ποτέ τον έρωτα μου 

Τον κυνηγάω όμως 

Σε ποταμούς και δάση 

Εκεί που κρύβεται η μοναξιά των ξεραμένων δαχτύλων 

Όσων με το βήμα τους ξεπλένουν ατέρμονα 

Τη χαμένη ανθρωπιά των δεσμωτών τους 

Φοβάμαι μήπως προλάβει να βουτήξει 

στον λυγμό της σφαίρας του όπλου 

που τον σημαδεύει ο έρωτάς μου. 

Φοβάμαι μην πνιγεί στη μάταιη ελπίδα της ύπαρξης 

που του υποσχέθηκαν. 

Μα ο έρωτάς μου βουτάει στο κενό 

πριν σφυρίξει το όπλο 

Πάντα βιαστικός και ανθρώπινος». 

– Στο ποίημα σας φωτίζετε τον ανεκπλήρωτο έρωτα που δεν φθείρεται. Δεν κλείνει ποτέ ο κύκλος του. Είναι αυτός ο λόγος που μας ζητάει το μερίδιο του;

Ο έρωτας σε αυτό το ποίημα δεν αναφέρεται μόνο στο συντροφικό έρωτα. Προσπαθεί να δώσει λόγο σε ό,τι μας κινητοποιεί να θέλουμε να ζήσουμε, να υπερβούμε τα εμπόδια της εποχής και των συνθηκών γύρω μας. Μας ζητάει να δούμε καθαρά το τι συμβαίνει και μετά να εστιάσουμε στην πηγή της δύναμης μας. Στον Άλλο απέναντι και δίπλα μας. Δεν φθείρεται γιατί «ντύνεται» και «μένει» εκεί που το μόνο που έχει σημασία είναι να επιλέξεις να ζήσεις. Να υπερβείς την καθημερινή βία και να μην πνιγείς στη μάταιη ελπίδα που σου υποσχέθηκαν με τη γέννηση σου. Για αυτό και πάντα ανθρώπινος και σε μια διαρκής κίνηση αναζήτησης και καθαρής αντίληψης. Δεν κρύβεται τίποτα από όσα ζούμε, όπως δε κρύβεται και το φως της προσωπικής μας αλήθειας. Αρκεί πάντα να θέλουμε να της δώσουμε το μερίδιο που τις αναλογεί αναλαμβάνοντας τις ευθύνες μας.

-Είναι ο έρωτας το ίδιο δημιουργικός συντελεστής στην ποίηση όσο και ο πόνος;

 Ο έρωτας και ο πόνος θεωρώ ότι είναι δύο συνυφασμένες έννοιες. Όχι με τη σκέψη ότι όταν ερωτεύεσαι πονάς για τον άλλο και για το εκ προοιμίου χαμένο παιχνίδι που αποφασίζεις να συμμετάσχεις. Αλλά γιατί απλά μεγαλώνεις, διευρύνονται το όρια σου ,ψυχικά, νοητικά και σωματικά. Υπάρχει ο άλλος στην εξίσωση ,η έννοια του χώρου και του χρόνου αλλάζει. Στη ποίηση ο έρωτας αν δεν παραμείνει στο περιοριστικό πλαίσιο των ατόμων και των εμπειριών τους αλλά τοποθετηθεί σε ένα σημείο ενεργοποίησης όλων εκείνων των στοιχείων που τελούν σε ύπνωση μέχρι να υπάρξει ,ουσιαστικά ανοίγει και αυτός ,όπως ο πόνος τον δρόμο της δημιουργίας. Σε ξεβολεύει και σε ωθεί σε μια αναζήτηση απαντήσεων και εκφοράς του λόγου από μια νέα θέση. Ποτέ δεν είσαι ο ίδιος μετά από τον έρωτα και τον πόνο στην ποιητική αφήγηση της ζωής και της θέσης σου.

-Μου άρεσε πολύ το ποίημα σας με τίτλο:

«ΜΕ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΣΟΥ» 

Με τον θάνατό σου έμαθα 

ότι οι άνθρωποι δεν είναι συνεπείς στα ραντεβού τους 

Φτάνουν πάντα μισή ώρα αργότερα 

Φτάνουν όταν έχει παίξει το πρώτο κομμάτι 

Ενώ ήδη έχει ειπωθεί η πρώτη ατάκα 

Έμαθα πως τα βράδια θέλουν τη συνήθεια του κλουβιού 

μισώντας την ελευθερία του ανοιχτού παράθυρου 

Για να αντέξεις ξαπλώνεις μόνος 

ξεχνώντας τον πρώτο ήλιο το ξημέρωμα 

τα πλεγμένα σε πολεμικό χορό άκρα 

Πως το σώμα συνηθίζει στα περισσεύματα της μέρας 

ξεπουλώντας τις βαθιές ώρες της ελευθερίας που του 

έταξαν 

για να μη λυπάται τις αναγούλες της πείνας 

Μόνο να εκλιπαρεί την ελεημοσύνη του δυνάστη 

στην πράξη αφαίρεσης των μελών του 

Έμαθα πως η φυγή ορίζει τον χρόνο στο άπειρο 

ενώ η λεπίδα της αλήθειας αγγίζει την καρωτίδα 

Για να σταθεί ο κόσμος ανάποδα 

ανώφελα να ψυχορραγεί 

χωρίς περιθώρια προδοσίας 

Πως η πραγματικότητα είναι χειρότερη από τους 

εφιάλτες 

Για να παραμένει ζωντανή 

ορίζεται μέδουσα με όρεξη για εκδίκηση 

Χωρίς προσδοκίες 

η απόγνωση ξεγελιέται 

Με τον θάνατό σου έμαθα 

πως τα διλήμματα σκοτώνουν 

και φτάνουν πάντα στην ώρα τους 

– Πόσο δύσκολο είναι να υπερβούμε τους δισταγμούς και τα διλήμματα και να βρούμε αυτό που επιθυμούμε πριν να είναι αργά; 

Η ματαιοδοξία και ο δογματισμός της ανθρώπινης φύσης είναι πολύ δύσκολο να ξεπεραστούν καθολικά ή τουλάχιστον να συνδυαστούν με μια αυτό-διορατικότητα και απλότητα ώστε να αντιλαμβανόμαστε εμάς και τους άλλους γύρω μας με έναν πιο «πραγματικό» τρόπο. Βιώνοντας κάποιες καταστάσεις εκ των έσω θεωρούμε ότι όλα γύρω μας έτσι ήταν μέχρι τώρα και κάπως αλλιώς έπρεπε να γίνουν παρά την ξεκάθαρη έκβαση τους. Συνήθως είναι πια αργά όταν συνειδητοποιούμε ότι η έννοια του διλήμματος είναι μια δική μας κατασκευή που την χρησιμοποιήσαμε προκειμένου να απεγκλωβιστούμε από την αδυναμία κατανόησης και ερμηνείας του τι συμβαίνει εκείνη τη στιγμή αλλά και δράσης.

Τα διλήμματα σκοτώνουν και φτάνουν πάντα στην ώρα τους γιατί στην ουσία ποτέ δεν υπήρξαν. Γνωρίζουμε από πριν ότι θα φτάσουμε σε αυτό το σημείο και με την άμυνα της εκδραματοποίησης των συνθηκών ελπίζουμε να το αποφύγουμε ή να μας δοθεί ως κάτι τετελεσμένο. Από την άλλη ίσως αυτός να είναι και ο τρόπος που «μεγαλώνουμε» και μαθαίνουμε και δεν μπορούμε να κάνουμε πολλά να τον αποφύγουμε και απλά ο χρόνος να ηρεμεί λίγο αυτή την σκληρή συνειδητοποίηση.

-Στην ποιητική σας συλλογή συμφύρεται ο έρωτας με τον θάνατο. Ο πόνος με την ηδονή. Η ένταση, τα χρώματα, το σκοτάδι και όλες οι αποχρώσεις των συναισθημάτων. Γιατί είναι αναγκαίο ο ποιητής να αναμετράται με τον θάνατο και τον έρωτα; 

Δε ξέρω αν είναι αναγκαίο ή απλά κάτι που δεν μπορούμε να αποφύγουμε όταν χρησιμοποιούμε την ποιητική γλώσσα. Η έννοια της αλήθειας και της καθαρότητας της αντίληψης και της οπτικής απαιτεί και τα δύο άκρα όλων των σημαινομένων που μας απασχολούν. Ο τρόπος που κινήθηκα στη γραφή μου ως τώρα είχε να κάνει με την εμμονική σχεδόν αυτή μου ανάγκη, να δείξω ολόκληρη την εικόνα ακόμη και αν εστιάζω σε επιμέρους σημεία της. Ο έρωτας αναμετριέται με τον θάνατο και ο θάνατος δεν θα είχε αυτή τη βαρύτητα εντός μας αν δεν υπήρχε στον αντίποδα του ο έρωτας. Το φως με το σκοτάδι με όλες τις εντάσεις και τις αποχρώσεις τους συνθέτουν τις ποιητικές μας διαδρομές. Η αναμέτρηση αυτή, όπως την αναφέρετε, είναι μια διαρκής επιθυμία να υπερβούμε τα μη κατανοητά στο σύνολο τους άκρα , που όμως μας καθορίζουν.

-Μπορεί ο άνθρωπος να ξαναγεννηθεί μέσα από ένα ποίημα;

Ναι θεωρώ πως μπορεί. Το ποίημα όπως και καθετί που δημιουργούμε στο χώρο της λογοτεχνίας και της τέχνης εν γένει, έχει στόχο την αφήγηση της πραγματικότητας αλλά και της φαντασίας μας με όρους που ξεπερνούν τη καθημερινότητα. Η διαδικασία να κάνουμε ανοίκειο το γνωστό και αντιληπτό ώστε να το δούμε από άλλη οπτική ή να φωτίσουμε

σημεία που μας έχουν διαφύγει, τη καθιστά ιδιαίτερης σημασίας. Αν τα καταφέρεις να βουτήξεις βαθιά μέσα σου και να πεις όσα υπάρχουν αλλά δεν έχουν ακόμη λεχθεί από εσένα, μπορείς να ξαναγεννηθείς μέσα από τις ίδιες σου τις λέξεις. Φτάνεις σε ένα σημείο, στο οποίο χωρίς το λόγο που απευθύνεται και καταγράφεται, με όποια μορφή, δεν θα μπορούσες να βρεθείς ποτέ. Διασώζεσαι.

Ανυπαρξία 

Δεν έχω σχέδια για τους επόμενους αιώνες 

της ανυπαρξίας μου. 

Γυμνός από νερό και λύπη 

Αφήνομαι να γυρνάω παθητικά 

γύρω από τον αφαλό σου 

Εκλιπαρώ να με ακούσεις 

Βυθίζω μαχαίρια στη στειρωμένη μοναξιά μου 

Να αιμορραγήσει μέχρι φωτός 

Και αν κουραστώ 

Να μπλέκω με σκοτάδια 

Ένα δευτερόλεπτο ανάσες σου 

Ολόκληρη ζωή[..] 

-Η ποίηση έχει τη δύναμη να οδηγήσει οτιδήποτε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία; 

Η ποίηση κάνει το αόρατο ορατό με ένα τρόπο που δεν τον επιδιώκουμε πάντα από την αρχή. Όποιο και αν είναι το σημείο ή η επιλογή έναρξης ενός ποιήματος, νιώθω ότι υπάρχει μια συνειδητή ή και ασυνείδητη πολλές φορές άρνηση να το δούμε καθαρά.

Γράφουμε και μετά στεκόμαστε απέναντι στο ποίημα και αντιλαμβανόμαστε όλα όσα φέραμε μπροστά μας στο χαρτί. Όλα όσα τους δώσαμε μια ευκαιρία να ειπωθούν διαφορετικά, να φωτιστούν αλλά και να υπάρξουν ,έχοντας δραπετεύσει από εκείνα τα σκοτεινά μέρη που τα είχαμε τοποθετήσει.

Στην ελληνική ποίηση έχουμε σπουδαίους ποιητές, οι οποίοι έφεραν έννοιες και καταστάσεις στο παρόν και τις έκαναν ορατές ,απαιτώντας την ενασχόληση μας μαζί τους.

Η ποίηση δεν υπηρετεί την κυρίαρχη τάση της εποχής μας ,να κάνουμε κάτι ορατό για να γίνει μετά από λίγο αόρατο. Αντίθετα χαράσσει με βαθιά γράμματα τις έννοιες της στη κοινωνία και για αυτό δεν επιτρέπει στους ποιητές ποτέ να σωπαίνουν.

-Ποιο ποίημα ξεχωρίζετε από την ποιητική σας συλλογή και γιατί; 

Την περίοδο αυτή με ευαισθητοποιεί πολύ το ποίημα «Για πάντα». Αναφέρεται στη μη δυνατότητα αποδοχής των συνθηκών που βιώνουμε και οι οποίες, όσο και αν αντιστεκόμαστε, μας ορίζουν και μας οδηγούν στις ερχόμενες επιλογές μας. Το ποίημα αυτό κλείνει με την ανθρώπινη πνοή, που είναι η πιο ισχυρή ένδειξη ότι είμαστε ακόμη ζωντανοί και μπορούμε να πάμε παραπέρα, κάνοντας υποφερτή αυτή την αδυναμία μας.

Για πάντα 

Θα ήθελα να ζεις για πάντα 

Οι κοριοί να μην δαγκώνουν 

τις νύχτες τα άκρα μας 

όταν μας βρίσκουν μόνους και γυμνούς 

Τις αναπνοές να μετράς 

αστέρια στον ουρανό να τις καρφώνεις 

με τη γλώσσα σου ολάκερη η θάλασσα 

Ανθάκι μιας μέρας 

το άνοιγμα της καρδιάς μου 

Στο μάτι του κόσμου 

μια γραμμή έρωτα καρφώσαμε 

Ταξίδι νυχτερινό 

από το εγώ ως το άπειρο 

Τώρα η σκόνη στο σύμπαν 

ξέχασε να χορεύει 

και η ζωή 

εκτροχιάστηκε 

Θα ήθελα να πεθαίνεις για πάντα 

μέχρι αυτός ο βαθύς ύπνος 

της απουσίας να τελειώσει 

με μια πνοή. 

-Τι σημαίνει η ποίηση για εσάς; Είναι μια παρηγοριά; Είναι κάτι άλλο; 

Θα έλεγα ότι μόνο παρηγοριά δεν είναι η ποίηση . Είναι αναμέτρηση σε διάρκεια , είναι ανάσες σε βάθος αλλά και μια διέξοδος από τους εγκλωβισμούς των αυτοπεριοριστικών μας μοτίβων. Παρηγοριά μπορεί να θεωρεί κατ’ εμέ, μόνο σε στιγμές ανάγνωσης της με την έννοια ότι σπάει το βάρος της μοναξιάς. Διαβάζοντας ποίηση παύεις να νιώθεις μόνος και εκτεθειμένος σε όλα όσα σου γρατζουνάνε το μυαλό και την ψυχή. Συναντιέσαι και συνομιλείς με την ουσία του άλλου ανθρώπου που επέλεξε να την μοιραστεί και να φέρει τις δικές του σκέψεις και αναζητήσεις σε ένα κοινό τόπο συνομιλίας και αλληλεπίδρασης.

Σας ευχαριστώ από καρδιάς για αυτή τη τόσο ξεχωριστή και με ουσία συνέντευξη.

*Nigredo: Στη φιλοσοφία ο όρος χρησιμοποιείται σαν μεταφορά για την συνάντηση με τη «μαύρη νύχτα της ψυχής», όταν δηλαδή ένας άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με την σκιά που έχει μέσα του.