Σήμερα είναι η Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου
«Ιδανικός δάσκαλος είναι εκείνος που γίνεται γέφυρα για να περάσει αντίπερα ο μαθητής του. Κι όταν πια του έχει διευκολύνει το πέρασμα, αφήνεται χαρούμενα να γκρεμιστεί, ενθαρρύνοντας τον μαθητή του να φτιάξει δικές του γέφυρες».
Νίκος Καζαντζάκης
Σύμφωνα με τον Κ.Θ. Δημαρά (1975), προκρίνεται ως ασφαλέστερη η συμπερίληψη του Καζαντζάκη στην ευρύτερη Ιστορία της Παιδείας, παρά στη στενή νεοελληνική λογοτεχνική ιστορία, λόγω της πλήρους συμμετοχής του στην πνευματική ζωή της εποχής του και της πολύτροπης προσφοράς του στην εξέλιξή της.
Η Νικολουδάκη – Σουρή (2008), μεταξύ άλλων πνευματικών ανθρώπων, υποστηρίζει τη διττή υπόσταση του Καζαντζάκη ως λογοτέχνη και παιδαγωγού, αναγνωρίζοντας την προσφορά του ως σύντονη με τη στόχευση της Παιδείας να καλλιεργεί στον άνθρωπο την έλλογη τόλμη για υπέρβαση και την ισόβια άσκηση για αυτοβελτίωση. Ο Καψωμένος (1998) υποστηρίζει μάλιστα πως ο Καζαντζάκης νιώθει προπάντων «πνευματικός οδηγός και παιδαγωγός του λαού». Συγχρόνως, ο Δουλαβέρας (2008) υποστηρίζει πως η γραφή δεν υπήρξε αυτοσκοπός για τον Καζαντζάκη, αλλά όχημα της στόχευσής του για μεταβολή του κόσμου, κοινωνικά μετασχηματιστική λογική που θεωρούμε πως συνάδει με τα προτάγματα μιας γνήσιας κριτικής, χειραφετητικής Παιδαγωγικής.
Καζαντζάκης και δημοτικισμός-εκπαιδευτική μεταρρύθμιση
Σημαντική υπήρξε η νεωτεριστική συμβολή του Κρήτα λογοτέχνη και διανοητή στον προσανατολισμό της εκπαιδευτικής πολιτικής στην Ελλάδα των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Οι φιλοσοφικές διδακτορικές σπουδές του στη Γαλλία (1907 – 1909) και οι περιηγητικές εμπειρίες του στη Δυτική Ευρώπη (1920 – 1924) του επέτρεψαν την ώσμωση με τις συντελούμενες εκεί ιδεολογικές ζυμώσεις, οι οποίες αποτέλεσαν το φιλοσοφικό υπόβαθρο για την οικοδόμηση προοδευτικών ιδεών και την αναζωογονητική διάχυσή τους στην ευρωπαϊκή εκπαιδευτική ατμόσφαιρα (Κοντομήτρος, 2017).
Η ανανεωτική πνοή της Γερμανικής Μεταρρυθμιστικής Παιδαγωγικής με τις καινοτόμους, ρηξικέλευθες θεωρητικές αρχές της Νέας Αγωγής και του Σχολείου Εργασίας, αλλά και η διασύνδεσή του Καζαντζάκη με προοδευτικούς φορείς, όπως ο Σύνδεσμος των Ριζοσπαστών Αναμορφωτών του Σχολείου και η Κίνηση της Νεολαίας (Κοντομήτρος, 2017), σφράγισαν τη σκέψη του, διαμορφώνοντας τις παιδαγωγικές του αντιλήψεις. Έτσι, διαποτισμένος, από το ευρωπαϊκό, σαρωτικό πνεύμα της αλλαγής αναδείχτηκε υπέρμαχος του εκπαιδευτικού μεταρρυθμιστικού εγχειρήματος των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα στη χώρα μας, συμμετέχοντας ενεργά ως δραστήριο μέλος του Εκπαιδευτικού Ομίλου (Νικολουδάκη – Σουρή, 2008).
Υποστηρίζοντας μάλιστα τη σύνδεση της μάθησης και της γνωστικής ανάπτυξης του παιδιού με την ενεργητική, βιωματική διδασκαλία και χρήση της μητρικής, ομιλούμενης γλώσσας, υπήρξε ένθερμος οπαδός του δημοτικισμού και αγωνίστηκε με ζήλο για την καθιέρωσή του (Νικολουδάκη – Σουρή, 2008) και, κατ’ επέκταση, για άμβλυνση κοινωνικών και εκπαιδευτικών ανισοτήτων. Για αυτόν, η έννοια της γλώσσας ταυτίζεται με την πατρίδα (Στέφος, 2008), γι’ αυτό επιδόθηκε με πάθος στη θήρα της κατάλληλης λεκτικής έκφρασης και στον εμπλουτισμό του θησαυρού της γλώσσας με αναδημιουργία και ανασύνθεσή της (Κριαράς, 1998).
Καζαντζάκης και παιδικό ανάγνωσμα
Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Καζαντζάκη συνοψίζονται στον γνωστό όρο «Νέα Παιδαγωγική», διάχυτη παντού στο έργο του, με τα προσωπικά σχολικά βιώματα και τις μορφές των δασκάλων να δεσπόζουν σε αυτό (Μουτζούρης, 1998).
Η προσωπική εκπαιδευτική φιλοσοφία του δεν περιορίστηκε σε θεωρητικό, ρητορικό επίπεδο, αλλά, ακολουθώντας τα προτάγματα της Νέας Παιδαγωγικής, μετουσιώθηκε σε πράξη, με την παραγωγή αξιόλογων παιδικών αναγνωσμάτων.
Έτσι, μέσα στο πλαίσιο αφενός της γενικότερης περιρρέουσας ατμόσφαιρας, ενθουσιασμού, ευφροσύνης, ηθικής και πνευματικής ανάτασης, από τη νικηφόρα έκβαση των βαλκανικών πολέμων (1912 – 1913), αφετέρου του μεταρρυθμιστικού εκπαιδευτικού προσανατολισμού του Ελευθέριου Βενιζέλου, ο Καζαντζάκης συνέγραψε, με την πολύτιμη αρωγή της ομότεχνης, πρώτης συζύγου του, Γαλάτειας Αλεξίου – Καζαντζάκη, πέντε Αναγνωστικά για το Δημοτικό σχολείο (Αλεξίου, 1978 ∙Bien, 1972 ∙Καζαντζάκη, 1998).
Σε αυτά, πέρα από την προσωπική κοσμοαντίληψη και τις ιδιαίτερες αισθητικές αναζητήσεις και επιλογές των συγγραφέων, αναπαρίσταται ανάγλυφα ο ευρύτερος ιδεολογικός προσανατολισμός της εκπαιδευτικής πολιτικής και η απώτερη στόχευσή της για ηθική, πνευματική μεταρσίωση της νέας γενιάς, αλλά και για εμπέδωση, σφυρηλάτηση και επίρρωση της εθνικής αυτοεπίγνωσης (Νικολουδάκη – Σουρή, 2008).
Ο Καζαντζάκης συνέβαλε περαιτέρω στην καλλιέργεια της παιδικής φιλαναγνωσίας με παραγωγή των παιδικών ιστορικών μυθιστορημάτων Στα Παλάτια της Κνωσού και Ο Μέγας Αλέξανδρος, τα οποία θεωρούνται κλασικά, δυνητικά αξιοποιήσιμα ως σχολικά διδακτικά αναγνώσματα στη σύγχρονη εποχή (Κακριδής, 1998).
Επιπλέον, λόγω της ευρείας γλωσσομάθειάς του μετέφρασε για χάρη των μικρών αναγνωστών, κλασικούς συγγραφείς της ευρωπαϊκής παιδικής λογοτεχνίας (Ιούλιο Βερν, Στόου Μπήτσερ, Τζ. Σουίφτ κλπ.), διευρύνοντας τους πνευματικούς ορίζοντές τους προς την κατεύθυνση της διαπολιτισμικής προοπτικής (Νικολουδάκη – Σουρή, 2008).
Η Βενιζελέα (2017), εξάλλου, προβάλλει μια σχεδόν άγνωστη παραλλαγή – διασκευή λαϊκού παραμυθιού από τον Νίκο Καζαντζάκη. Πρόκειται για Το φτερωτό άλογο, το οποίο αντανακλά την προφορική παράδοση ανατολικών λαών (Κίνας, αλλά και Μικράς Ασίας), ενώ ταυτόχρονα συνιστά πρόκληση για διαπολιτισμική παιδαγωγική αξιοποίηση, στο πλαίσιο μάλιστα μη ευρωκεντρικής εστίασης, που αποτελεί άλλωστε και ζητούμενο προς την κατεύθυνση της διαπολιτισμικότητας στη σύγχρονη εκπαίδευση.
Καζαντζάκης και εκπαιδευτική πολιτική (μετεμφυλιακά χρόνια ως σήμερα)
Η εκπαίδευση ως γνωστό, δεν εγγράφεται σε κοινωνικό κενό, αλλά αναπτύσσει το ιδεολογικά φορτισμένο δυναμικό της εντός συγκεκριμένου ιστορικού, κοινωνικοπολιτικού πλαισίου. Έτσι, η συγγραφική παραγωγή του Καζαντζάκη, ισόβια ασυμβίβαστου πνεύματος, ήταν φυσικό, με την εγκαθίδρυση απολυταρχικών καθεστώτων, να αποκλειστεί από τα σχολικά Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών, ως κοινωνικά ανατρεπτική, αφυπνίζουσα συνειδήσεις, αρχής γενομένης από τη Δικτατορία του Μεταξά, με την άμεση απόσυρση των αναγνωστικών του από τα σχολεία (1936) (Νικολουδάκη-Σουρή, 2008).
Καθώς, η διδασκαλία της λογοτεχνίας, κατά τα ταραγμένα, πέτρινα χρόνια υπηρετεί πρακτικές, χρησιμοθηρικές, λυσιτελείς ιδεολογικές στοχεύσεις για εθνικό φρονηματισμό, ή/και προσανατολίζεται σε διαφορετικές αισθητικές αναζητήσεις, το έργο του Καζαντζάκη επί δεκαετίες αγνοείται από την επίσημη εκπαίδευση (Δουλαβέρας, 2008). Ωστόσο, οι ιδέες και ο φιλοσοφικός στοχασμός του κυριαρχούν ανεπίσημα σε νεανικές ανησυχίες και προβληματισμούς, διαμορφώνοντας συνειδήσεις.
Με τη μεταπολίτευση το 1974, καθώς μετατοπίζεται η στοχοθεσία της διδασκαλίας της Νεοελληνικής λογοτεχνίας προς την αισθητική καλλιέργεια, προκρίνεται η εισαγωγή καζαντζάκειων κειμένων στα ανανεωμένα περιεχόμενα των σχολικών εγχειριδίων. Ωστόσο, όπως παρατηρεί η Χαριτίδου (2008), αναφερόμενη στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, τα επιλεγμένα χωρία δεν είναι αντιπροσωπευτικά των πυρηνικών προβληματισμών και αναζητήσεων του Καζαντζάκη.
Επιπλέον, από το 2006 και εξής, η ανθολόγηση στα σχολικά βιβλία διαφορετικών, εκτιμώμενων ως αξιόλογων, αποσπασμάτων του Καζαντζάκη, συμβαδίζει, δυστυχώς, με συρρίκνωση και ελαχιστοποίηση της παρουσίας του σε αυτά (Χαριτίδου, 2008).
Η σχετική βιβλιογραφική επισκόπηση αναδεικνύει γενικά το ζήτημα της περιορισμένης συμπερίληψης κειμένων του Καζαντζάκη στα διδακτικά βιβλία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Έτσι, παρά τη διεθνή απήχηση του έργου του Κρητικού συγγραφέα, την επισημασμένη και καθολικά αποδεκτή διαχρονική ισχύ, την οικουμενική και διαπολιτισμική του οπτική, την πολυτροπική προσφορά του στα Γράμματα και στην προώθηση του αλφαβητισμού, το έργο του, παραμένει αναξιοποίητο και περιθωριοποιημένο σε Α.Π.Σ. και σχολικά εγχειρίδια, σύμφωνα με έρευνα της ΠΕΦ (2010), η οποία μάλιστα αποκαλύπτει τάση αποφυγής διδασκαλίας κειμένων του Καζαντζάκη από τους εκπαιδευτικούς, σε περίπτωση που έχουν περιθώρια επιλογής.
Κι όμως, ο μεγάλος μας λογοτέχνης δίνει πολύ μεγάλη σημασία στο παιδί που κρύβουμε μέσα μας σε όποια ηλικία κι αν βρισκόμαστε, καθώς σ’ αυτό προστρέχουμε για να δούμε με αναγεννημένη, καθάρια συνείδηση και ματιά την πραγματικότητα γύρω μας. Ο ίδιος συγγραφέας μάλιστα δεν αποτελεί εξαίρεση, καθώς το παιδί που εξακολουθεί ζει μέσα του διαποτίζει με τη μεταμορφωτική του δύναμη τον κόσμο της εμπειρίας του, την έμπνευση και δημιουργία του, όπως διαφαίνεται στο χωρίο που ακολουθεί:
«…όταν, γράφοντας, θέλω να μιλήσω για τη θάλασσα, για τη γυναίκα, για το θεό… ξαναγίνουμαι παιδί για να μπορώ να βλέπω με μάτια παρθένα, για πρώτη πάντα φορά, τον κόσμο…»
Νίκος Καζαντζάκης
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Αλεξίου, Ε. (1978). Για να γίνει μεγάλος. Βιογραφία του Νίκου Καζαντζάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη.
Βενιζελέα, Σ. (2017). Το εβένινο άλογο. Καζαντζάκης και παραμύθι. Στο: Σ. Κανάκη (Επιμ.), Διεθνές Συνέδριο για τα 60 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη. Η θέση του Νίκου Καζαντζάκη στην Εκπαίδευση στην Ελλάδα και στο Εξωτερικό. Εκδοχές πρόσληψης στη διδασκαλία και έρευνα, Ηράκλειο, 19-22 Οκτωβρίου 2017. Ηράκλειο: Τυποκρέτα.
Bien, P. (1972). Kazantzakis and the Linguistic Revolution in Greek Literature. Princeton N.J.: Princeton University Press.
Δημαράς, Θ. Κ. (1975). Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Αθήνα: εκδ. Ίκαρος
Δουλαβέρας, Ν. Α. (2008). Το λαογραφικό στοιχείο στο μυθιστορηματικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη και η διδακτική αξιοποίησή του. Στο: Χ. Αργυροπούλου (Επιμ.), Νίκος Καζαντζάκης και Εκπαίδευση. Αθήνα: Ελληνοεκδοτική.
Καζαντζάκη, Ε. (1998). Νίκος Καζαντζάκης ο Ασυμβίβαστος. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη.
Καζαντζάκης, Ν. (2015). Αναφορά στον Γκρέκο (Α’ και Β’ τόμος). Αθήνα: Έθνος Α.Ε.
Κακριδής, Φ. Ι. (1998). Ο «Μέγας Αλέξανδρος» του Ν. Καζαντζάκη. Στο: Κ. Μουτζούρης (Επιμ.), Πεπραγμένα Επιστημονικού Διημέρου Νίκος Καζαντζάκης. Σαράντα χρόνια από τον θάνατό του, Χανιά, 1-2 Νοεμβρίου 1997. Χανιά: Δημοτική Πολιτιστική Επιχείρηση Χανίων.
Καψωμένος, Ε. Γ. (1998). Αφηγηματικές τεχνικές στα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη. Στο: Κ. Μουτζούρης (Επιμ.), Πεπραγμένα Επιστημονικού Διημέρου Νίκος Καζαντζάκης. Σαράντα χρόνια από τον θάνατό του, Χανιά, 1-2 Νοεμβρίου 1997. Χανιά: Δημοτική Πολιτιστική Επιχείρηση Χανίων.
Κοντομήτρος, Γ. (2017). Ο Νίκος Καζαντζάκης και η εκπαίδευση. Στο: Σ. Κανάκη (Επιμ.), Διεθνές Συνέδριο για τα 60 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη. Η θέση του Νίκου Καζαντζάκη στην Εκπαίδευση στην Ελλάδα και στο Εξωτερικό. Εκδοχές πρόσληψης στη διδασκαλία και έρευνα, Ηράκλειο, 19-22 Οκτωβρίου 2017. Ηράκλειο: Τυποκρέτα.
Κριαράς, Ε. (1998). Βιώματα από τον Καζαντζάκη. Στο: Κ. Μουτζούρης (Επιμ.), Πεπραγμένα Επιστημονικού Διημέρου Νίκος Καζαντζάκης. Σαράντα χρόνια από τον θάνατό του, Χανιά, 1-2 Νοεμβρίου 1997. Χανιά: Δημοτική Πολιτιστική Επιχείρηση Χανίων.
Μουτζούρης, Κ. Δ. (1998). Οι δάσκαλοι στα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη. Στο: Κ. Μουτζούρης ( Επιμ.), Πεπραγμένα Επιστημονικού Διημέρου Νίκος Καζαντζάκης. Σαράντα χρόνια από τον θάνατό του, Χανιά, 1-2 Νοεμβρίου 1997 (σσ.95-114). Χανιά.: Δημοτική Πολιτιστική Επιχείρηση Χανίων.
Νικολουδάκη – Σουρή, Ε. (2017). Η πρόσληψη του Νίκου Καζαντζάκη στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Το παράδειγμα των πτυχιακών εργασιών στο ΠΤΔΕ του Πανεπιστημίου Κρήτης. Στο: Σ. Κανάκη (Επιμ.), Διεθνές Συνέδριο για τα 60 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη. Η θέση του Νίκου Καζαντζάκη στην Εκπαίδευση στην Ελλάδα και στο Εξωτερικό. Εκδοχές πρόσληψης στη διδασκαλία και έρευνα, Ηράκλειο, 19-22 Οκτωβρίου 2017. Ηράκλειο: Τυποκρέτα.
Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων (2010). Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Μια έρευνα της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων. Αθήνα: Π.Ε.Φ.
Στέφος, Α. (2008). Νίκος Καζαντζάκης: Συνοπτική παρουσίαση της ζωής και του έργου του. Στο: Χ. Αργυροπούλου (Επιμ.), Νίκος Καζαντζάκης και Εκπαίδευση. Αθήνα: Ελληνοεκδοτική.
Χαριτίδου, Γ. Η. (2008). Το ανθολογημένο έργο του Νίκου Καζαντζάκη στα σχολικά βιβλία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Στο: Χ. Αργυροπούλου (Επιμ.), Νίκος Καζαντζάκης και εκπαίδευση. Αθήνα: Ελληνοεκδοτική.
[Το κείμενο που προηγήθηκε περιλαμβάνεται στο βιβλίο μου Αξιοποιώντας στη διδακτική πράξη τη διαπολιτισμική διάσταση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη. Θεωρητική- ερευνητική προσέγγιση (Εκδόσεις Οσελότος, 2020).]
