Ο πολύς κόσμος μπορεί να μη γνωρίζει πώς ακριβώς να πληροφορηθεί ποιον επιστήμονα έχει απέναντί του. Εγώ εφαρμόζω μία απλή μέθοδο, παραλλαγή της απλής μεθόδου των τριών που ο Ντίνος Χριστιανόπουλος δίδαξε στον Σωτήρη Παστάκα: μπαίνω στο Scopus και κοιτάζω τον αριθμό των δημοσιεύσεων (1239 για το σημερινό μου συνομιλητή), τις ετεροαναφορές του (177546) και το h-index του (165). Αν συλλογιστώ, ομού μετά των τριών αυτών δεικτών, ότι έχω απέναντί μου έναν ποιητή, έναν αλαφροΐσκιωτο δηλαδή, τότε σηκώνομαι όρθιος. Αντιλαμβάνομαι ότι οι άνθρωποι θα ερίζουν αείποτε επί παντός, όπως και για το πότε θα σηκώνονται όρθιοι. Εις ό,τι αφορά σε εμένα, όταν ομιλεί ένας σπουδαίος Έλληνας, κλείνω το στοματάκι μου (το ράβω για την ακρίβεια) και παρακολουθώ με προσήλωση και σεβασμό ό,τι έχει να πει. Όμως υπάρχει κι ένας ακόμη λόγος: η επιμονή του ανδρός στην ποιοτική επιστήμη (που αντιτίθεται στη βιομηχανία παραγωγής των papers) και το μειλίχιο λόγο (που αντιτίθεται στην υστερία που έχει κατακυριεύσει τα πάντα). Ακολουθεί μία σύντομη συνομιλία του καθηγητή του Πανεπιστημίου του Stanford, Ιωάννη Ιωαννίδη, με τον Δημήτρη Μουζάκη.

-Η ελληνική κοινωνία παρουσιάζεται διχασμένη ανάμεσα σε εκείνους που θεωρούν ότι ο εμβολιασμός είναι κρίσιμος για την επίτευξη ανοσίας αγέλης και σε εκείνους που αρνούνται να εμβολιαστούν. Αν είχατε έναν από τους δεύτερους απέναντί σας, τί θα του συστήνατε να πράξει και γιατί;

Ο διχασμός δεν πετυχαίνει τίποτε θετικό, μόνο αμφίδρομη οργή και διάρρηξη του κοινωνικού ιστού και του όποιου αισθήματος συλλογικότητας που είναι απαραίτητα για να πετύχεις έναν συλλογικό στόχο όπως η προστασία από ένα νέο ιό. Χρειαζόμαστε αλληλεγγύη, νηφαλιότητα, αλληλοσεβασμό, και ομόνοια. Είναι πασίγνωστο (ή θα έπρεπε να ήταν πασίγνωστο) ότι εδώ και πάρα πολλά χρόνια έχω τοποθετηθεί κάθετα εναντίον των επιχειρημάτων των αντι-εμβολιαστών, πολύ πριν από την έκρηξη της πανδημίας. Επίσης σαφέστατα έχω τοποθετηθεί, από την πρώτη στιγμή που έγιναν διαθέσιμα, υπέρ της χρήσης των εμβολίων για COVID-19, εμφατικά μάλιστα σε ηλικιωμένους και ευπαθείς και σε ιατρονοσηλευτικό προσωπικό που έρχεται σε συνεχή, πυκνή επαφή με ηλικιωμένους και ευπαθείς. Τα δεδομένα που έχουμε μέχρι τώρα δικαιώνουν αυτή την στάση μου. Από την άλλη πλευρά, τα εμβόλια αυτά μέχρι σήμερα έχουν μόνο επείγουσα αδειοδότηση, όχι πλήρη άδεια, άρα δεν μπορώ να συμφωνήσω με οποιαδήποτε υποχρεωτικότητα στον εμβολιασμό, δεν έχουμε την πλήρη εικόνα της ασφάλειάς τους. Κάποια εμβόλια έχουν μάλιστα αρνητικό ισοζύγιο πλεονεκτημάτων-μειονεκτημάτων σε ορισμένες ηλικιακές ομάδες, π.χ. το εμβόλιο της Astra Zeneca το θεωρώ κακή ιδέα για ηλικίες κάτω των 50 ετών. Η φαρμακοεπαγρύπνηση πρέπει να συνεχιστεί με σοβαρότητα και με ανοιχτό το ενδεχόμενο να προκύψουν εκπλήξεις (αν και το θεωρώ μάλλον απίθανο να προκύψουν πολύ μεγάλες εκπλήξεις). Δυστυχώς ορισμένοι υπερασπιστές του μαζικού εμβολιασμού συνδέουν τον εμβολιασμό με πολιτική (ή και στυγνά κομματική) χροιά – αν είναι ποτέ δυνατόν! Επίσης προσπαθούν να κάμψουν την αντίσταση των αντι-εμβολιαστών με τρόπο που αντί να πείθουν με νηφάλια επιχειρήματα, προσβάλλουν, εξαγριώνουν και απλώς ρίχνουν λάδι στη φωτιά. Σαφώς προτείνω ένθερμα σε ηλικιωμένα και ευπαθή άτομα να εμβολιαστούν και για τους νέους τους προτείνω να δούνε τα νούμερα για τους συγκριτικούς κινδύνους από τον κορονοϊό και από τα εμβόλια και να αποφασίσουν τι θεωρούν καλύτερο. Η δαιμονοποίηση όμως δεν βοηθάει, ούτε η συνωμοσιολογία, ούτε ή αλαζονική στάση κάποιων που λένε ότι τα ξέρουμε ήδη όλα για αυτά τα νέα εμβόλια.

 

-Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι οι επιστήμονες που προτείνουν στις κυβερνήσεις μέτρα αντιμετώπισης της πανδημίας δεν πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους το κόστος υλοποίησής τους, διότι τότε κάνουν πολιτική και όχι επιστήμη. Πώς κρίνετε την άποψη αυτή;

Εξαρτάται για τι είδους κόστος μιλάμε. Τα σκληρά μέτρα δρακόντειου lockdown, για παράδειγμα, σε σχέση με πιο στοχευμένα μέτρα, παρουσιάστηκαν αρχικά σαν δήθεν να σώζουν ζωές και να βλάπτουν την οικονομία. Τελικά, φαίνεται ότι στοιχίσανε πολλές χαμένες ζωές και πριμοδότησαν την οικονομία των πλουσίων (φτωχαίνοντας περισσότερο τους φτωχούς). Δεν πρόκεται για κάποια συνωμοσία, οι ισχυροί έχουν πάντα μεγαλύτερη δύναμη να επικρατήσουν σε συνθήκες κρίσης, αν δεν προστατεύσουμε τους ασθενέστερους. Το «κόστος» λοιπόν πρέπει να μεταφράζεται (και) σε ανθρώπινες ζωές. Αν προτείνεις ένα μέτρο που θα σώσει 5 ανθρώπους από τον κορονοϊό και τελικά θα σκοτώσει 500 από άλλα προβλήματα υγείας, δεν νομίζω ότι προσφέρεις κάποια θετική υπηρεσία. Οι υπερ-εξειδικευμένοι ειδικοί που δεν μπορούν να δουν την υγεία και την κοινωνία σφαιρικά είναι επικίνδυνοι. Κατά αναλογία, όταν ήμουν 7 χρονών λάτρευα τα γραμματόσημα. Ρώταγα λοιπόν τη μητέρα μου με μεγάλη απορία και σκανδαλώδη αγανάκτηση: πώς είναι ποτέ δυνατόν να μην ξοδεύει όλα της τα χρήματα για να αγοράσει γραμματόσημα! Η μητέρα μου προσπαθούσε να μου εξηγήσει ότι χρειαζόμαστε χρήματα και για άλλα πράγματα, π.χ. για να φάμε, να έχουμε κάπου να μένουμε και για να αγοράσουμε ρούχα να ντυθούμε. Πολύ φοβάμαι ότι αρκετοί κορονο-ειδικοί είναι τόσο απορροφημένοι στα γραμματόσημά τους που νομίζουν ότι δεν υπάρχει κάτι άλλο πέρα από την συλλογή γραμματοσήμων.

 

-Ποιοι θεωρείτε ότι είναι πραγματικά αρμόδιοι για την εισήγηση μέτρων στις κυβερνήσεις προς την αντιμετώπιση της πανδημίας; Η έκφραση δημόσιου λόγου από καθηγητές φαρμακολογίας, γενετικής, βιοχημείας κ.ο.κ. (τουτ’ έστιν εξ ειδικοτήτων πέραν της επιδημιολογίας/λοιμωξιολογίας) γύρω από το ζήτημα είναι κατά την άποψή σας θεμιτή; Πώς κρίνετε την άποψη πως ο καθένας έχει δικαίωμα, ανεξαρτήτως ειδικότητας ή, γενικότερα, επαγγελματικής ιδιότητας, να εκφράζεται για επιστημονικά ζητήματα;

Φυσικά ο καθένας έχει ελευθερία λόγου και είναι σημαντικό να υπερασπιστούμε αυτή την ελευθερία λόγου (που δυστυχώς απειλείται στις μέρες μας). Υπάρχει όμως τρομερή σύγχυση στο γενικό κοινό σχετικά με τα γνωστικά αντικείμενα διαφόρων επιστημόνων και οι επιστήμονες δυστυχώς δεν κάνουμε αρκετή προσπάθεια να διευκρινίσουμε με τί ασχολείται κάθε αντικείμενο που υπηρετούμε και γιατί μπορεί να προσφέρει κάτι με θετικό πρόσημο σε αυτή την κρίση. Αφήνω για λίγο τις μακρινές επιστημονικές περιοχές που δικαιολογημένα κάποιος αναρωτιέται και ψάχνεται να βρει τί σχέση μπορεί να έχουν με την πανδημία. Αλλά ακόμα και η επιδημιολογία συμφύρεται συχνά με τη λοιμωξιολογία, ενώ αποτελούν δυο ειδικότητες που βρίσκονται αρκετά έτη φωτός μακριά. Η επιδημιολογία ασχολείται με την μεγάλη πληθυσμιακή εικόνα και είναι στον κεντρικό κορμό της ποσοτική, ενώ η λοιμωξιολογία ασχολείται με τη λεπτομέρεια και την ιδιομορφία/πολυπλοκότητα του ενός (συνήθως περίεργου/ασυνήθιστου) κλινικού περιστατικού και εμφανίζει συνήθως αλλεργία στην αυστηρή ποσοτικοποίηση και στη στατιστική. Είναι αντίστοιχη η απόσταση σε τεχνογνωσία όσο η διαφορά ανάμεσα σε έναν πολιτικό μηχανικό που σχεδιάζει και χτίζει ορόφους και τσιμεντοκολόνες και σε έναν μερακλή επιπλοποιό βιοτέχνη που σκαλίζει στο χέρι εκκλησιαστικά έπιπλα με ρόδακες, παγώνια και λεπτεπίλεπτες μορφές αγίων. Στις περισσότερες χώρες, οι Επιτροπές Αντιμετώπισης της πανδημίας είχαν ελάχιστους ή καθόλου πραγματικούς επιδημιολόγους. Οι πραγματικοί επιδημιολόγοι είναι επίσης τόσο σπάνιοι στα ΜΜΕ όσο οι υπό εξαφάνιση τίγρεις της Σουμάτρα. Επίσης, στη διαχείριση μιας πανδημίας, εκτός από επιδημιολόγους, χρειάζονται ειδικοί στη διαχείριση κρίσεων, στη μαθηματική κοινωνιολογία, στην ψυχολογία συμπεριφοράς, στην ψυχιατρική, στην επιστήμη συστημάτων, στην επιστήμη δεδομένων, στην επιχειρησιακή έρευνα, στα συμπεριφορικά οικονομικά και στην επιστήμη ανάλυσης αποφάσεων. Την πανδημία στις περισσότερες χώρες την διαχειρίστηκαν όλοι, εκτός από αυτούς που θα έπρεπε.

 

-Ποια είναι, κατά την προσωπική σας εκτίμηση και αναντίρρητα βαθεία γνώση της ιστορίας του εμβολιασμού, η πιθανότητα να παρουσιαστούν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες σε όσους σήμερα εμβολιάζονται έναντι του Sars-CoV-2 στο απώτερο μέλλον, και δη σε υψηλή συχνότητα;

Μικρή έως μηδενική. Αλλά αυτή είναι απλώς η γνώμη ενός «ειδικού», οπότε εν απουσία δεδομένων, δεν θα πρέπει να την παίρνετε πολύ σοβαρά. Το ίδιο μικρή μπορεί να είναι και η σοβαρότητα των μακροχρόνιων επιπλοκών της λοίμωξης από COVID-19. Αλλά και σε αυτό μπορεί να πέφτω έξω, χρειάζεται να το μελετήσουμε πολύ προσεκτικά. Επειδή όμως πρέπει να πάρουμε αποφάσεις τώρα, δεν θα έβαζα αυτές τις αβεβαιότητες να μας παραλύσουν ως προς την ανάγκη να εμβολιαστεί κάποιος σήμερα, ακόμα περισσότερο αν πρόκειται για ευπαθή άτομα και άτομα κάποιας ηλικίας.

 

-Με δεδομένο ότι δεν μπορεί να δοθεί τελεσίδικη απάντηση στο ερώτημα, ποια είναι η προσωπική σας εκτίμηση, ο Sars-CoV-2 είναι εργαστηριακό προϊόν ή προέκυψε στη φύση;

Θέλω να πιστεύω ότι πρόκειται για φυσική εξέλιξη, αλλά δεν μπορώ να αποκλείσω την προέλευση από το εργαστήριο, ειδικά μάλιστα κάποιο λάθος και διαφυγή του ιού. Είναι απαραίτητο να υπάρχει πλήρης διαφάνεια στα αρχεία του εργαστηρίου στη Wuhan ώστε να μην παραμένει αυτή η βαριά σκιά και να μην είναι εκκρεμής μια τόσο τοξική απορία. Πρέπει να μάθουμε, όποια και να είναι η αλήθεια.

 

-Δεκαετίες τώρα ο Ριχάρδος Δώκινς υποστηρίζει με πάθος την άποψη ότι η επιστήμη είναι ο μοναδικός τρόπος που ο άνθρωπος έχει για να κατανοήσει και να αντιμετωπίσει τον κόσμο και τα πράγματα. Ορισμένοι βάλλουν έναντι αυτής της αντίληψης, χρεώνοντας στην επιστήμη τα σφάλματα ή τη διαφθορά των επιστημόνων. Ποιο είναι το δικό σας σχόλιο;

Ο Ριχάρδος Δώκινς έχει γράψει μερικά οξυδερκή (ή τουλάχιστον αιχμηρά) βιβλία, και έχει τεράστια ευρυμάθεια, αλλά είναι πολλές φορές που δεν με συγκινεί ιδιαιτέρως. Φοβάμαι ότι ενίοτε μεταπίπτει σε έναν ακραίο επιστημονισμό που, κατά τη γνώμη μου, παραποιεί την επιστήμη και την μετατρέπει σε ανελαστικό δόγμα. Φυσικά όταν έχει εύκολους στόχους σε δεισιδαιμονίες, πετυχαίνει άνετους πόντους. Όμως αν τον πάρω 100% τοις μετρητοίς, θρησκεία, ποίηση, θέατρο, ανθρώπινες σχέσεις θα πρέπει να παραγκωνιστούνε για να ανοίξουν δρόμο να περάσει η επιστήμη σαν ο τελειωτικός ορθολογικός οδοστρωτήρας. Με προβληματίζουν όλων των ειδών οι απολυταρχίες, ανάμεσά τους και η επιστημονική. Αν η επιστήμη γίνει θρησκεία, θα πάψει να είναι επιστήμη, η επιστημονική μέθοδος (που στηρίζεται στον υγιή, τεκμηριωμένο σκεπτικισμό και στη διαχείριση της αβεβαιότητας) θα είναι νεκρή.

 

-Πού θεωρείτε ότι οφείλεται η έξαρση της συνωμοσιολογίας στην εποχή μας; Γιατί φαινόμενα όπως ο δημιουργισμός, η ομοιοπαθητική, η θεωρία της επίπεδης γης, ο αντιεμβολιασμός κ.ο.κ. θεωρείτε ότι είναι τόσο δημοφιλή, τη στιγμή που η επιστήμη γνωρίζει διαρκή πρόοδο τα τελευταία διακόσια χρόνια κι επομένως βρίσκεται στο καλύτερό της σημείο;

Συνωμοσιολογία υπήρχε πάντα, θεωρίες παράλογες και ατεκμηρίωτες κυκλοφορούσαν πάντα στην μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων. Απλώς σήμερα με την ευρύτατη δυνατότητα διάχυσης μέσα από μέσα κοινωνικής δικτύωσης και άλλους υπερ-αγωγούς πληροφορίας και παραπληροφόρησης, όλα αυτά τα φαινόμενα έρχονται μαζικά στην επιφάνεια. Η αλαζονεία και τα συγκρουόμενα συμφέροντα στον επιστημονικό χώρο επίσης αποξενώνουν πολλούς ανθρώπους που καταφεύγουν έτσι στο παράλογο. Οι διάφοροι απατεώνες της συνωμοσιολογίας ξέρουν επίσης πολύ καλά πώς να αλιεύσουν και να θωπεύσουν οπαδούς.

 

-Στην Ελλάδα παρουσιάζεστε συχνά ως «γκουρού των αρνητών της πανδημίας», ακόμη και από δημοσιογράφους ή πρόσωπα που δεν υποστηρίζουν πως εσείς ο ίδιος είστε αρνητής της πανδημίας. Ο επιστήμονας πρέπει να λαμβάνει υπόψη ποιοι θα χρησιμοποιήσουν και πώς τα λεγόμενά του, μορφοποιώντας τα κατάλληλα;

Η συγκεκριμένη διατύπωση και χαρακτηρισμός βρίσκεται πολύ πέρα και από το ανώτατο επιτρεπτό όριο γελοιότητας, σπάει κάθε κοντέρ. Το να είμαι αρνητής της πανδημίας είναι λιγότερο πιθανό από το να είμαι Αρειανός με δώδεκα κεραίες στο κεφάλι. Το να είμαι και «γκουρού» από πάνω (ό,τι πιο αδύνατο για έναν εμπειρικό επιστήμονα που παλεύει με τα λάθη του) είναι λιγότερο πιθανό από το να είμαι Αρειανός με είκοσι κεραίες στο κεφάλι. Οι θέσεις και οι επιστημονικές δημοσιεύσεις μου πάνω στο θέμα της πανδημίας βρίσκονται συγκεντρωμένες στη σελίδα https://profiles.stanford.edu/john-ioannidis?tab=research-and-scholarship > Projects > COVID-19 PUBLISHED WORKS και μόνο άρνηση της πανδημίας δεν μπορούν να σημαίνουν. Από όσο βλέπω ο όρος αυτός χρησιμοποιήθηκε αυτολεξεί σε ένα ανώνυμο ανυπόγραφο άρθρο μιας κατά τα άλλα σεβαστής δημοφιλούς ελληνικής εφημερίδας. Το συγκεκριμένο ανυπόγραφο άρθρο υποτίθεται ότι μετέφερε το τι έγραφε ένα άρθρο μιας διεθνούς εφημερίδας σε μια εκτεταμένη συνέντευξη που είχα δώσει. Η μεταγραφή είχε ελάχιστη σχέση με το πρωτότυπο και αποτελούσε βαθιά παραποίηση και λασπολογία. Νομίζω ότι ο Γκαίμπελς θα ήταν πολύ συγκινημένος για το αποτέλεσμα. Επίσης έχω δει παρεμφερείς χαρακτηρισμούς από επώνυμους αρθρογράφους που το κοινό χαρακτηριστικό τους είναι ότι δεν έχουν καμιά σχέση με την επιστήμη γενικότερα, και φυσικά ούτε με τα εξειδικευμένα επιστημονικά ζητήματα της πανδημίας. Δεν ξέρω τι τους εξώθησε: θούριος κορονοέγερσης, καθαρόαιμη άγνοια, απόπειρα μετεκπαίδευσης στη λασπολογία, κυνήγι μερικών clicks και likes παραπάνω; Άβυσσος η ψυχή και η γραφίδα των ανθρώπων. Καλά να ‘ναι όλοι, αλλά το χειρότερο είναι όμως ότι με το να διαχύσουν αυτή την αρρωστημένη αντίληψη δημόσια, πιθανόν μετέτρεψαν πραγματικά μερικούς λιγότερο ενημερωμένους ανθρώπους σε αρνητές της πανδημίας. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν την ικανότητα να διαβάσουν τις πρωτότυπες επιστημονικές δημοσιεύσεις μου ή έστω να ακούσουν τις πλήρεις δημόσιες τοποθετήσεις μου. Διαβάζουν την όποια ανθολόγηση απλοποίησης ή δαιμονοποίησης. Αυτή η κατάσταση υπονόμευσης δημιουργεί τεράστιες δυσκολίες και σε εμένα αλλά και σε πολλούς άλλους επιστήμονες στο να διαχειριστούμε την επικοινωνία της επιστημονικής πληροφορίας. Είναι αδύνατο να προβλέψεις πώς θα παραμορφωθούν τα λόγια σου και τα γραπτά σου, οι πιθανοί τρόποι παραμόρφωσης είναι αμέτρητοι. Απέναντι στην κακοήθεια και στην ασχετοσύνη, δεν υπάρχει εμβόλιο για να προστατευτείς και να γίνεις άτρωτος, ούτε για εσένα ούτε για τους αναγνώστες και ακροατές σου. Απλώς πρέπει να συνεχίζεις να λες την αλήθεια ελπίζοντας (μάταια;) κάποια στιγμή να χρεοκοπήσει η νυν θαλερή και εύρωστη βιομηχανία λάσπης.

 

-Οι ντόπιοι ιθύνοντες απευθύνθηκαν κατά περιπτώσεις στο κοινό χρησιμοποιώντας την ποίηση. Η κατάσταση που ζούμε φέρνει στίχους και στο δικό σας νου; Ποιοι είναι αυτοί;

Ειλικρινά, θα προτιμούσα να μιλούσαμε τόσην ώρα για ποίηση, παρά (πάλι) για κορονοϊό. Όταν ένας τόσο ποιοτικός ποιητικός ιστότοπος όπως το poiein.gr εκτρέπεται κι αυτός προς την κορονο-φιλολογία, οι στίχοι που μου έρχονται στο μυαλό είναι μια έκκληση στον (υγιή) σκεπτικισμό στο Κατά Σαδδουκαίων του Μιχάλη Κατσαρού:

Αντισταθείτε
σʼ αυτόν που χτίζει ένα μικρό σπιτάκι
και λέει: καλά είμαι εδώ.
Αντισταθείτε σʼ αυτόν που γύρισε πάλι στο σπίτι
και λέει: Δόξα σοι ο Θεός.
Αντισταθείτε
στον περσικό τάπητα των πολυκατοικιών
στον κοντό άνθρωπο του γραφείου
στην εταιρεία εισαγωγαί – εξαγωγαί
στην κρατική εκπαίδευση
στο φόρο
σε μένα ακόμα που σας ιστορώ.

Αντισταθείτε
σʼ αυτόν που χαιρετάει απʼ την εξέδρα ώρες
ατελείωτες τις παρελάσεις
σʼ αυτή την άγονη κυρία που μοιράζει
έντυπα αγίων λίβανον και σμύρναν
σε μένα ακόμα που σας ιστορώ.

Αντισταθείτε πάλι σʼ όλους αυτούς που λέγονται μεγάλοι
στον πρόεδρο του Εφετείου αντισταθείτε
στις μουσικές τα τούμπανα και τις παράτες
σʼ όλα τʼ ανώτερα συνέδρια που φλυαρούνε
πίνουν καφέδες σύνεδροι συμβουλατόροι
σʼ όλους που γράφουν λόγους για την εποχή
δίπλα στη χειμωνιάτικη θερμάστρα
στις κολακείες τις ευχές στις τόσες υποκλίσεις
από γραφιάδες και δειλούς για το σοφό αρχηγό τους.

Αντισταθείτε στις υπηρεσίες των αλλοδαπών
και διαβατηρίων
στις φοβερές σημαίες των κρατών και τη διπλωματία
στα εργοστάσια πολεμικών υλών
σʼ αυτούς που λένε λυρισμό τα ωραία λόγια
στα θούρια
στα γλυκερά τραγούδια με τους θρήνους
στους θεατές
στον άνεμο
σʼ όλους τους αδιάφορους και τους σοφούς
στους άλλους που κάνουνε το φίλο σας
ως και σε μένα, σε μένα ακόμα που σας ιστορώ
αντισταθείτε.
Τότε μπορεί βέβαιοι να περάσουμε προς την
Ελευθερία.

Υστερόγραφο

Η διαθήκη μου πριν διαβαστεί
– καθώς διαβάστηκε –
ήταν ένα ζεστό άλογο ακέραιο.
Πριν διαβαστεί
όχι οι κληρονόμοι που περίμεναν
αλλά σφετεριστές καταπατήσαν τα χωράφια.

Η διαθήκη μου για σένα και για σε
χρόνια καταχωνιάστηκε στα χρονοντούλαπα
από γραφιάδες πονηρούς συμβολαιογράφους.
Αλλάξανε φράσεις σημαντικές
ώρες σκυμμένοι πάνω της με τρόμο
εξαφανίσανε τα μέρη με τους ποταμούς
τη νέα βουή στα δάση
τον άνεμο τον σκότωσαν –
τώρα καταλαβαίνω πια τι έχασα
ποιος είναι αυτός που πνίγει.

Και συ λοιπόν
στέκεσαι έτσι βουβός με τόσες παραιτήσεις
από φωνή
από τροφή
από άλογο
από σπίτι
στέκεις απαίσια βουβός σαν πεθαμένος:

Ελευθερία ανάπηρη πάλι σου τάζουν.