Γιώργης Παυλόπουλος, «Το σακι» (γράφει ο Χρήστος Μαυρής)

Σʼ ένα ποίημα χώρεσε όλος

Σχόλια για το ποίημα «Το σακι» του Γιώργη Παυλόπουλου

Του Μιχάλη Πιερη,

για τα αμισθι… μαθήματά-του

περι του ποιητου Γιώργη Παυλόπουλου

Το ποίημα «Το σακι», του Γιώργη Παυλόπουλου (1924-2008), που περιλαμβάνεται στην ομώνυμη συλλογη-του και εκδόθηκε το 1980, στην Αθήνα, απο τις εκδόσεις Κέδρος, δεν είναι μόνο το περιεκτικότερο και συγκλονιστικότερο ποίημα, συνεπως το αρτιότερο κείμενο, που έχει γραφτει για τον Εμφύλιο Πόλεμο (1946-1949) στην Ελλάδα. Είναι, κατα την ταπεινη άποψή-μου, και το πιο ολοκληρωμένο…βιβλίο (καλα διαβάζετε) που έχει γραφτει γιʼ αυτη την τραγικη και εφιαλτικη εποχη! Είναι, με δύο λόγια, ένα σπουδαίο ποίημα που διακρίνεται για τη λογικη και ιστορικη επάρκειά-του!

Το ποίημα αυτο αποτελείται απο 23 μόνο στίχους! Στίχοι φαινομενικα απλοι, όμως πλημμυρισμένοι απο αγωνία, τρόμο και απειλη. Ακριβως όπως την απειλη, τον τρόμο και την αγωνία που νιώθει κάποιος όταν έχει μέσα στα χέρια-του απασφαλισμένες χειροβομβίδες και είναι έτοιμες να εκραγουν απο στιγμη σε στιγμη μπροστα στα μάτια-του. Επιπλέον, οι στίχοι αυτου του πληθωρικου ποιήματος είναι τόσο πυκνοι και δυνατοι σε εικόνες, ιδέες, νοήματα και μηνύματα που δίνουν αμέσως την αίσθηση στον αναγνώστη ό,τι μπροστα στα μάτια-του ξετυλίγεται και απλώνεται, σαν νήμα, ένα μεγάλο χρονικο διάστημα γεμάτο με πολιτικα και κοινωνικα γεγονότα για τα οποία, στη συνέχεια, ο αναγνώστης έχει την παραπλανητικη εντύπωση ό,τι όλα αυτα καταγράφονται, εντάσσονται και πως αποτελουν μέρος απο τις σελίδες ενος ιστορικου βιβλίου.

Για τον Γιώργη Παυλόπουλο η πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας και ιδίως η Κατοχη και ο Εμφύλιος Πόλεμος, όπως είναι γνωστο, αποτέλεσαν σπουδαιότατη πηγη έμπνευσης. Η φρίκη του Εμφυλίου είχε στοιχειώσει πραγματικα την ψυχη-του με αποτέλεσμα οι εφιαλτικες σκηνες που έζησε στη νεανικη-του ηλικία, στη διάρκεια της εμφύλιας σύρραξης, και γενικα οι ψυχώσεις που άφησε πίσω-του αυτο το ολέθριο γεγονος, να επανέρχονται τυρανικα στη μνήμη-του τα κατοπινα χρόνια της ζωης-του, προκαλώντας του αφόρητη οδύνη. Οδύνη ψυχοφθόρα και ασίγαστη.

Δηλαδη, με αυτα που ανάφερα, θέλω να επισημάνω πως ο ποιητης βίωσε τη συγκλονιστικη εμπειρία του Πολέμου, καθως και τα κακοφορμισμένα τραύματα του Εμφύλιου Πολέμου πολυ νέος, και πως είναι αυτα τα ιστορικα και πολιτικα γεγονότα που διαμόρφωσαν την προσωπικότητά-του αλλα και άφησαν, όπως σημείωσα, τα ανεξίτηλα ίχνη-τους στη ζωη και το έργο-του.

Ο Γιώργης Παυλόπουλος, συγκεκριμένα, με τους 23 στίχους που συγκροτουν το ποίημα «Το σακι», έχει κατορθώσει με αριστοτεχνικο τρόπο να καταγράψει και να φανερώσει την ένταση του Εμφυλίου Πολέμου, κυρίως την τραγικη κατάληξη που είχαν οι αντάρτες που ανήκαν στις τάξεις του Δημοκρατικου Στρατου μετα την ήττα-τους αλλα και να περιγράψει με συγκλονισμο ψυχης το βάθος του παράλογου και απροσμέτρητου μίσους που επικράτησε ανάμεσα στις δύο αντιμαχόμενες πλευρες.

Κατάφερε επίσης να περιγράψει την εξοντωτικη φτώχεια αλλα και την δρεπανηφόρο πείνα που επεκράτησαν στην Ελλάδα. Να περιγράψει ή, καλύτερα, να ξορκίσει την φτώχεια και την πείνα οι οποίες αδιάκοπα θέριζαν και αποδεκάτιζαν τον ελληνικο λαο.

Με άλλα λόγια, στο ποίημα αναβιώνουν τρομακτικες ιστορικες στιγμες. Δηλαδη αναβιώνουν όλες εκείνες οι φονικες και αιματηρες συγκρούσεις που διαπράχθηκαν μεταξυ των δύο αντίπαλων πλευρων του Εμφυλίου, τότε που οι Έλληνες σφάζονταν μεταξυ-τους, όπως σφάζονται τα μοσχάρια στο σφαγείο. Εννοω τότε που αδελφος σημάδευε και σκότωνε τον αδελφο-του ή τότε που ο γιος έστηνε καρτέρι στο δρόμο και σκότωνε τον πατέρα-του γιατι ανήκε στο αντίπαλο ιδεολογικο στρατόπεδο.

Αποκορύφωμα των δεινων αυτης της σκοτεινης εποχης, όπως ανάφερα, ήταν η άτακτη φυγη των ανταρτων και το άγριο κυνηγητο-τους στα κακοτράχαλα και δύσβατα βουνα της Ελλάδας απο τους αδυσώπητους, τους φανατισμένους εχθρους-τους που δεν ήσαν άλλοι απο τα μέλη του Εθνικου Στρατου και των Ταγμάτων Εθνικης Ασφαλείας, τους γνωστους Ταγματασφαλίτες, που αντιπροσώπευαν, όπως διατείνονταν, το επίσημο κράτος.

Δηλαδη, ο Γιώργης Παυλόπουλος, με το υπο αναφορα ποίημά-του, πέτυχε μια πολυσήμαντη θεώρηση της νεοελληνικης κοινωνίας, που σε αυτο το χρονικο διάστημα διακρίνετο μόνο για τον αρνητικο χαρακτήρα και τις αθεράπευτες ψυχώσεις-της.

Μετα τον Εμφύλιο Πόλεμο ασφαλως η καρδια του Παυλόπουλου, που παρέμεινε τρυφερη και άκακη μέχρι τον θάνατό-του, έμοιαζε να είναι μόνιμα σταυρωμένη-καρφωμένη με ατσάλινα καρφια πάνω στο σταυρο του μαρτυρίου-του.

Για την ακρίβεια, η καρδια του Παυλόπουλου ήταν καρφωμένη με τα πυρακτωμένα καρφια της μισαλλοδοξίας και της ιεροσυλίας, έτσι όπως αυτα τα σκληρα αισθήματα εκδηλώθηκαν πάνω στα σώματα των ηττημένων και κατακρεουργημένων απο την παράταξη που επικράτησε στην εμφύλια σύρραξη. Μετα απο αυτο το αποτρόπαιο συμβαν, η καρδια του Παυλόπουλου, όπως είπα, βρισκόταν διαρκως λαβωμένη και αιμάσσουσα, ειδικα όταν στη θύμησή-του ερχόντουσαν τα κομμένα σύρριζα κεφάλια των ανταρτων που κύλησαν στη μέση της πλατείας απο το αιματωμένο σακι, μπροστα στα νεανικα και αθώα μάτια-του, ως τρόπαια νίκης, ανεξέλεγκτης φονικης δύναμης και κραυγαλέας απόδειξης του άκρατου φανατισμου και του μίσους.

Μέσα απο αυτα τα ιστορικα δεδομένα όμως, που αδρομερως περιέγραψα πιο πάνω, διαφαίνεται ξεκάθαρα πως ο λαμπερος πόνος και η φανταχτερη λύπη συνιστούσαν ένα μόνιμο και διαρκες τοπίο στην ποιητικη γεωγραφία του Παυλόπουλου.

Ο αναγνώστης του ποιήματος «Το σακι», ακόμη και αν δεν γνωρίζει απολύτως τίποτα απʼ όσα σκληρα και απάνθρωπα διαπράχθηκαν εκείνη την ταραχώδη εποχη στην Ελλάδα, θα αποκομίσει πιστεύω σωστη και ολοκληρωμένη εικόνα γύρω απο τον Εμφύλιο Πόλεμο και τις καταστροφικες συνέπειες (υλικες και ψυχικες) που είχε σε όλο τον ελληνικο λαο, αν διαβάσει έστω και μόνο αυτο το πολυδύναμο ποίημα του Γιώργη Παυλόπουλου που, στις μέρες-μας, αποδεικνύεται όχι μόνο ως ένας κορυφαίος κοινωνικος και πολιτικος ποιητης, αλλα συνάμα αναδεικνύεται και ως ένας ευαίσθητος, (αδέκαστος όμως), ιστορικος συγγραφέας.

Καταληκτικα θέλω να επισημάνω πως ο Παυλόπουλος κατόρθωσε με 23 μόνο στίχους να πει τόσα πολλα και αληθινα γιʼ αυτο το αδελφοκτόνο δράμα που δημιούργησε ο Εμφύλιος Πόλεμος, οι συνέπειες του οποίου, όπως ανάφερα, ήταν ολοφάνερες πάνω στους απλους ανθρώπους, όσα δεν κατόρθωσαν να πούνε κάποια ιστορικα βιβλία που γράφτηκαν ειδικα γιʼ αυτη την σκληρη και αιματοβαμμένη εποχη.

Παραθέτω στη συνέχεια ολόκληρο το ποίημα.

ΤΟ ΣΑΚΙ

Ήμουν παιδι ακόμη δεν τους καλοθυμάμαι.

και πούλαγα τσιγάρα σε δρόμους και πλατείες.

Λευκωσία, 1.10.2016-12.12.2016