Σε ένα μυθιστόρημα, κάποτε διάβασα εκείνη τη φράση, που ηχεί ως στερεότυπο και μοιάζει να συμπληρώνει τα κενά των περιόδων, την ανάγκη ενός περιττού νοήματος. Η ξαφνική εκείνη συνέχεια της πλοκής, πώς άλλαζε δραματικά έπειτα από εκείνη τη φράση. Η υπόθεση ελισσόταν, καθώς αρμόζει στις πολύπλοκες ιστορίες του Καρπεντιέρ, όπου η εξέλιξη διατρέχει μια κυκλική διάσταση με συνεχώς περιορισμένη ακτίνα, μέχρι να σταθεί ικανή η έννοια να υπάρχει δίχως τους λεκτικούς, πολεμικούς σχηματισμούς και να αγγίξει το απόλυτο κέντρο ενός δέκτη.
Τώρα η φράση έχει αποκτήσει ένα νόημα πιο συγκεκριμένο. Και η πλοκή που αδυνατεί και δεν πρόκειται να εξελιχθεί περαιτέρω, εξυψώνει την κοινότυπη αναφορά, την καθιστά σπουδαιότερη και από την ίδια την υπόθεση. Η τελευταία καταλύετα, παραλύει και καθώς συμβαίνει στα αληθινα βιώματα, ολόκληρο το έργο λαμβάνει ασχεδίαστα, ένα καθολικό και αδιάρρηκτο τέλος. Επαναλμβάνω διαρκώς τις χρήσιμες, εκείνες λέξεις. Αλλάζω τη σειρά τους, τοποθετώ τους φθόγγους με άλλη σειρά, να πάψουν οι βέβαιες διαδρομές των συλλαβών, αφαιρώ τα άρθρα και τις αντωνυμίες, τα πρόσωπα καταργώ. Μα σε όσες προσπάθειες και αν προβώ, η φράση παραμένει αναλοίωτη. Το νόημά της, μοιάζει με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. Τα μάτια με το σίγουρο χρώμα της ίριδας, η θέση του στόματος, οι παριές που άλλοτε προεξέχουν, σαν τις όψεις των Ασιατών και οι μύτες με τις γαμψές προεκτάσεις τους, σχηματίζουν σκιές ψηλόλιγνων ανθρώπων. Φαίνομαι αδύναμος να διαχειριστώ τις λέξεις. Τα γεγονότα που συμβαίνουν πάντα έξω από τις υποθέσεις και τις πλοκές, τα λόγια που δεν πρόλαβαν να ειπωθούν από το χαρακτήρα, τώρα η φωνή που στέρεψε, όπως μια επαρχιακή βρύση στο μέσον του πουθενά, ανάμεσα σε αμπελώνες και γυμνούς, μισοτελειωμένους σκελετούς οικοδομών. Οι λέξεις θυμίζουν το πρακτορείο μιας πόλης σιωπηλής τα μεσημέρια, όπως το Αμύνταιο, γεμάτο από τα αδιάφορα πρόσωπα των κουρασμένων λυγνυτοριχών.
Κοιτάζω το χέρι μου. Εκείνο θα πονά εξίσου το ίδιο με τις υποθέσεις και τις πλοκές. Εκείνο φέρει την ατυχία μιας σιωπής, γιατί αν τα χέρια μπορούσαν να μιλήσουν, τότε οι λυγμοί τους θα ήταν τόσο φοβεροί και τόσο τακτικοί. Παρατηρώ τους καρπούς που σφίχτηκαν για να ζεστάνουν την πρώτη επαφή με έναν άνδρα, κάτω από το βάρος ενός επίσημου σκοπού.
Δεν θα ξαναφανεί. Με το μακρύ λαιμό του, ο συγγραφέας των λεξικών δεν θα φανεί ποτέ ξανά στην αίθουσα του θρόνου. Πλαί σε επανειλημμένες διατυπώσεις, κίτρινα μολύβια και το μεγάλο παράθυρο που κοιτά προς τα ερρείπια μιας παλιάς πορείας ενός κινήματος που δεν ξέρει, δεν φαντάζεται μες στην αγωνία του πως εκείνος ο ατάραχος παρατηρητής δεν βρίσκεται πια στο ήσυχο δώμα. Κοιτώ τα άκρα μου, κοπιάζω να παρηγορήσω τις γραμμές τους, έπειτα περιφρονώ τις πλοκές, γιατί εκείνες έχουν πάντα τη δυνατότητα να καταλύονται, πέρα από κάθε δημιουργικό παραλήρημα. Το μόνον παρήγορο, είναι πως ακόμα και μες σε τούτες τις οδυνηρές αναλαμπές της λύπης, διατηρείται η ψύχραιμη ύπαρξη του ανεξήγητου. Η βολικότερη από τις λέξεις των ανθρώπων.
«Αγαπητέ κύριε. Στοπ. Ο εκδότης πέθανε.Στοπ. Το γραφείο πνίγηκε στο σκοτάδι. Στοπ. Μιη σπεύσεις πια για την καθιερωμένη χειραψία. Στοπ. Πάψε να αναβάλλεις τις συναντήσεις. Στοπ. Η εξέλιξη των υποθέσεων. Στοπ. Συνιστά πάντα ένα ιδιαίτερα ζήτημα. Στοπ. Ρευστό. Στοπ.»
Υπήρχε κάποτε ένας άνθρωπος σημαντικός. Και για μένα, εκείνος, όταν χάθηκε απέκτησε τη σύντομη έκταση ενός προλόγου με βάρος ειδικό. Πίσω από τις απόψεις, το ίδιο χαμόγελο του παρατηρητή. Δουλεμένο στο φως. Ένα πρόσωπο σαν παιδιού. Αυτό θυμάμαι πια από την πλοκή. Μα πρέπει να σταματήσω, γιατί από τα χέρια μου αναβλύζει μια περίεργη υγρασία, σαν ανθρώπινη. Από εκείνον η σποδός και το πνεύμα. Αυτό δεν θεωρείται ποτέ ως τίποτα.
Το βιογραφικό του σημείωμα όπως αναγράφεται στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου που διευθύνει πλέον ο υιός του:
“Ο παιδαγωγός, συγγραφέας, εκδότης Χάρης Σ. Πάτσης γεννήθηκε στις 30 Ιουνίου 1913 στο Δήµο Θεσπρωτικού Πρέβεζας (Λάκκας Σουλίου, Ηπείρου) και απεβίωσε σε ηλικία 97 ετών, στις 27 Οκτωβρίου 2010, στην Αθήνα. Ο Χάρης Πάτσης υπήρξε µια κορυφαία µορφή ανάµεσα στον πνευµατικό, λογοτεχνικό και εκδοτικό κόσµο της σύγχρονης Ελλάδας. Το 1933 αποφοίτησε από το Διδασκαλείο Ιωαννίνων. Το 1939 αρίστευσε στις εισαγωγικές εξετάσεις για την πανεπιστηµιακή µετεκπαίδευση (Φιλοσοφική Σχολή – έδρα Παιδαγωγικής) και το 1946 πήρε το δίπλωµά του µε άριστα. Κατά το διάστηµα των πανεπιστηµιακών σπουδών του εγγράφηκε, παράλληλα και παρακολούθησε µαθήµατα στην Πάντειο και στη Γαλλική Ακαδηµία. Ταυτόχρονα δηµοσιογραφούσε από τις στήλες του ηµερήσιου και περιοδικού Τύπου και έδινε διαλέξεις στα διάφορα µορφωτικά ιδρύµατα της πατρίδας µας µε θέµατα κυρίως παιδαγωγικά, ιστορικά, λογοτεχνικά, κοινωνικά. Η δραστηριότητά του στα κατοπινά χρόνια και ως το θάνατό του µπορεί να συνοψισθεί στα εξής:
Το 1945 ιδρύει τον οµώνυµο εκδοτικό οργανισµό και µέχρι το 1956 συγγράφει, εκδίδει και κυκλοφορεί τη µηνιαία φιλοσοφική και παιδαγωγική επιθεώρηση «Νέο Σχολείο – Νέα Παιδαγωγική», τα περιοδικά «Παράδεισος του Παιδιού», «Ελεύθερα αναγνώσµατα», τις πασίγνωστες «Πατριδογνωσίες» του και την 28τοµη «Εγκυκλοπαίδεια των Νέων» (Μ.Ε.Ν.), την πρώτη ελληνική εγκυκλοπαίδεια, που συντάχθηκε εξ ολοκλήρου στη Δηµοτική γλώσσα. Τον ίδιο καιρό συγγράφει, ολοκληρώνει και εκδίδει ολόκληρη σειρά σχολικών βιβλίων (αριθ. 48 τίτλους), τα οποία εγκρίνονται από το Εκπαιδευτικό Συµβούλιο, και για πολλά χρόνια γαλούχησαν την ελληνική νεότητα.
Κατά τα επόµενα χρόνια 1956-1959, συνεχίζεται η αλµατώδης άνοδος του Χάρη Πάτση σε όλους τους τοµείς της πνευµατικής και εκδοτικής δραστηριότητας. Περιοδεύει σ’ ολόκληρη την Ελλάδα και δίνει διαλέξεις σε παιδαγωγικά συνέδρια, σε µορφωτικούς συλλόγους και σε εκπολιτιστικά σωµατεία.
1960-1962. Εκδίδει το περίφηµο «Λεξικό της Δηµοτικής» και αποκτά έτσι για πρώτη φορά η Νεοελληνική γλώσσα το λεξικό της. Μέχρι τότε υπήρχε η «Γραµµατική» του Μανώλη Τριανταφυλλίδη και η «Νεοελληνική Σύνταξη» (Συντακτικό) του Αχιλ. Τζάρτζανου. Ο Χάρης Πάτσης µε το «Λεξικό της Δηµοτικής» συµπλήρωσε το κενό και πρόσφερε το κλειδί που έλειπε, για την ορθή χρήση της Νεοελληνικής γλώσσας. Το λεξικό αυτό βοήθησε να κυκλοφορήσουν στη συνέχεια και τα επίτοµα λεξικά της Αρχαίας και της Καθαρεύουσας, µε την ερµηνεία των ληµµάτων τους στη Δηµοτική. Τα τρία αυτά λεξικά ενσωµατώθηκαν, κατά τα επόµενα χρόνια, στη σειρά «Δέκα επίτοµα Λεξικά (γλωσσικά, επιστηµονικά, τεχνολογικά)».
1963-1964. Χτίζει µε δικές του δαπάνες καλλιµάρµαρο σχολικό διδακτήριο και το δωρίζει στη γενέτειρά του, στο Θεσπρωτικό Πρέβεζας. Στα εγκαίνια που έγιναν (8-11-1964) κατά την παράδοση και έναρξη της λειτουργίας του Σχολικού Διδακτηρίου Θεσπρωτικού (Δωρεά Χάρη Πάτση), ο τότε πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου µε ολόκληρο το Υπουργικό Συµβούλιο παρέλαβε το Διδακτήριο υπό την ιδιότητα του Υπουργού Παιδείας και απένειµε δηµόσια στον Χάρη Πάτση το για πρώτη φορά στα χρονικά της ελληνικής παιδείας καθιερωθέν «Α΄ Χρυσούν Μετάλλιον Παιδείας». Τον ίδιο µήνα ο τότε υφυπουργός Παιδείας Λουκής Ακρίτας διορίζει τον Χάρη Πάτση ως αριστίνδην Εκπαιδευτικό Σύµβουλο στο υπό ίδρυση Παιδαγωγικό Ινστιτούτο και Διευθύνοντα Σύµβουλο του «Γενικού Συµβουλίου Βιβλιοθηκών Ελλάδος».
1965. Εκδίδει τα «Λεξικά Ξένων Γλωσσών» (8 τόµοι) και τη σειρά «Μαθαίνω Ξένες Γλώσσες» (4 Μέθοδοι ανά δύο Λεξικά Αυτοδιδασκαλίας Ξένων Γλωσσών: Αγγλικής, Γαλλικής, Γερµανικής, Ιταλικής). Για πρώτη φορά η Νεοελληνική γλώσσα παίρνει τη θέση της στη διδασκαλία των ξένων γλωσσών και διώχνει τα «ία» και τα «ωά», την «υλακή» και τον «ήλο», δίνοντας τη ζωντάνια της (ζουµπούλια, αβγά, γάβγισµα, καρφί) και ανοίγοντας έτσι το δρόµο στην ελληνική νεότητα να προχωρήσει στις σπουδές της και να κατακτήσει άνετα και µε παιδαγωγικό τρόπο όλες τις βασικές και απαραίτητες ξένες γλώσσες.
1966-1971. Ο Χάρης Πάτσης κυκλοφορεί το µεγάλο «έργο της ζωής του» –όπως το αποκαλεί– τη «Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια», σε 24 µεγάλους και ογκώδεις τόµους µε 22.000 δίστηλες σελίδες.
Από τον ίδιο χρόνο αρχίζει η πιο δραστήρια περίοδος της ζωής του Χάρη Πάτση. Εκδίδει, επιµελείται, εποπτεύει και κυκλοφορεί: εγκυκλοπαίδειες κάθε λογής, λεξικά, ιστορικά, γεωγραφικά, λογοτεχνικά έργα, όπως είναι η «Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» (12 τόµοι), η «Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Παγκόσµιας Λογοτεχνίας» (12 τόµοι), τα «Άπαντα Θρησκειών» (12 τόµοι), η σειρά «Βιβλιοθήκη της Σύγχρονης Γυναίκας» (18 τόµοι) και η περίφηµη έκδοση «Αθήνα – Ελλάδα – Κόσµος» («Ιστορία – Πολιτισµός», 5 τόµοι, «Γεωγραφία – Τουρισµός», 5 τόµοι και «Πατριδογνωσία» 10 τόµοι).
Ταυτόχρονα σε όλη αυτή την περίοδο, οργανώνει Κινητές Εκθέσεις σε κατάλληλα διασκευασµένα πούλµαν (τα οποία περιοδεύουν σε όλες τις επαρχίες και επισκέπτονται και τα πιο απόµακρα χωριά) συµµετέχει στις πανελλήνιες εκθέσεις Θεσσαλονίκης, Ζαππείου κ.λπ. και στο τέλος αντιπροσωπεύει την Ελλάδα στις µεγάλες διεθνείς εκθέσεις βιβλίου: Λονδίνου, Βρυξελλών, Φραγκφούρτης, Σικάγου, κ.λπ.
1972-1976. Συνεχίζεται µε τον ίδιο ανοδικό ρυθµό η συγγραφική και εκδοτική δραστηριότητα του Χάρη Πάτση. Στο χρονικό αυτό διάστηµα παρουσιάζει τις νέες εκδοτικές δηµιουργίες του «Άπαντα Νεοελλήνων Κλασικών» (24 τόµοι), τα «Αριστουργήµατα της Παγκόσµιας Παιδικής Βιβλιοθήκης» (100 τόµοι), τα «Άπαντα Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων» µε δόκιµες µεταφράσεις στη ζωντανή δηµοτική (έχουν κυκλοφορήσει ως σήµερα 106 τόµοι µε τελικό προϋπολογισµό 150 τόµους).
Στο τέλος του 1976 ο Χάρης Πάτσης, µε την ευκαιρία της νέας εκπαιδευτικής µεταρρύθµισης, χάρισε στη σπουδάζουσα νεότητα δύο καινούργια βοηθήµατα: α) τη δεκαεξάτοµη έγχρωµη «Παγκόσµια Σχολική Εγκυκλοπαίδεια» (Junior’s) και β) την τριαντάτοµη τριµερή σειρά «Πως θα πετύχετε στις σπουδές σε όλες τις σχολικές βαθµίδες» (Γυµνάσιο – Λύκειο – Α.Ε.Ι.).
1978-1984. Ο Χάρης Πάτσης συνεχίζει ακούραστα την εκδοτική του δραστηριότητα. Επεκτείνει την 24τοµη Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια (Ν.Ε.Ε.Π.) σε 36τοµη (Ν.ΕΜ.Ε.Π.), ένα έργο ασύγκριτο και ανεπανάληπτο, που καλύπτει ολόκληρο τον πνευµατικό χώρο του πανανθρώπινου επιστητού…
1985-1993. Επιµελείται και κυκλοφορεί τις νεώτερες εκδόσεις «Ελλάδα – Κόσµος 2000» (20 τόµοι), «Παγκόσµιοι Τουριστικοί Οδηγοί» (25 τόµοι) και «Μεγάλη Παγκόσµια Εγκυκλοπαίδεια 21ος αιώνας) σε 30 τόµους.
2005. Ο Χάρης Πάτσης συµπληρώνοντας 70 χρόνων πνευµατικής προσφοράς ολοκληρώνει το δεκάτοµο «Μεγάλο Πανλεξικό της Ενιαίας Γλώσσας» (Αρχαία, Αλεξανδρινής, Βυζαντινής, Μεσαιωνικής, Καθαρεύουσας και Νεοελληνικής Δηµοτικής), ανανεώνει, επεκτείνει και κυκλοφορεί σε Β΄ έκδοση και σε 24 τόµους τη «Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» (Μ.Ε.Ν.Λ.), στους τόµους της οποίας περιλαµβάνονται, εκτός από τις βιογραφίες και πλούσια αντιπροσωπευτική ανθολόγηση όλων των νεοελλήνων λογοτεχνών, από το Βυζάντιο µέχρι σήµερα. Η Μ.Ε.Ν.Λ. είναι ένα µνηµειώδες έργο, το οποίο στολίζει τις βιβλιοθήκες των Ακαδηµιών και των διαφόρων πνευµατικών ιδρυµάτων, σε όλες τις χώρες της γης.
Εκτός από τα παραπάνω, ο Χάρης Πάτσης έγραψε και πολλά παιδαγωγικά συγγράµµατα και µερικά λογοτεχνήµατα. Από τα παιδαγωγικά και διδακτικά του έργα σηµειώνουµε τα: «Τα Κέντρα ενδιαφέροντος και η Συγκεντρωτική διδασκαλία στη θεωρία και την πράξη», «Η πρώτη ανάγνωση και γραφή µε την ιδεοπτική µέθοδο», «Τα πρότυπα Σχολεία και τα Νέα Προγράµµατα», «Η Διδακτική του Σχολείου Εργασίας σε όλες τις σχολικές βαθµίδες», «Το σηµερινό Σχολείο και το Σχολείο του µέλλοντος» και πολλά άλλα παιδαγωγικά συγγράµµατα. Μετέφρασε δε από τα Γαλλικά τα έργα του διάσηµου ψυχολόγου της Γενεύης Εδουάρδου Κλαπαρέντ: «Ψυχολογία του παιδιού και Πειραµατική Παιδαγωγική» (6 τόµοι) και «Λειτουργική Παιδαγωγική» (2 τόµοι). Εξάλλου, η αρθρογραφία του στο παιδαγωγικό περιοδικό «Νέο Σχολείο», που επί ολόκληρη εικοσαετία εξέδιδε και κυκλοφορούσε, µπορεί να συνοψιστεί σε πολλούς τόµους.
Επίσης, ο Χάρης Πάτσης µετέφρασε στη Δηµοτική και κυκλοφόρησε σε 8 τόµους την περίφηµη «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», του Κ. Παπαρρηγόπουλου, του ιδίου την «Παγκόσµια Ιστορία» (5 τόµοι) και την «Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως» του Σπυρ. Τρικούπη (4 τόµοι).
Στον φιλοσοφικο-κοινωνιολογικό τοµέα, ο Χάρης Πάτσης έγραψε και κυκλοφόρησε τα βιβλία του:
1) «Σωκράτης, ο κολοσσός της παγκόσµιας φιλοσοφίας», 2) «Πλάτωνας, ο µεγάλος φιλόσοφος και κοινωνικός οραµατιστής», 3) «Αριστοτέλης, ο θεµελιωτής των Θετικών Επιστηµών», 4) «Κ. Παλαµάς ο στυλοβάτης του Δηµοτικισµού και κοινωνικός αναµορφωτής», 5) «Κοινωνιολογία και Κοινωνικά Συστήµατα», (έχει εισαχθεί ως διδασκόµενο µάθηµα στο Πανεπιστήµιο Αθηνών), 6) «Το Μέλλον του Σοσιαλισµού», 7) «Παγκοσµιοποίηση, το Κύκνειο Άσµα του Καπιταλισµού», 8) Και ετοιµάζει προς έκδοση το βιβλίο του «Παγκόσµια Αµφικτυονία, έτος 2205» µια προφητική κοινωνιολογική µυθιστορηµατική σύλληψη που, µε έδρα την Ελλάδα και τους Δελφούς, δίνει οριστική λύση, στο µεγάλο και άλυτο ως σήµερα κοινωνικό πρόβληµα που βασανίζει την ανθρωπότητα.
Σε ό,τι αφορά στον καθαρά λογοτεχνικό τοµέα ο Χάρης Πάτσης κυκλοφόρησε τα εξής βιβλία του: 1) «Πατριδογνωστικοί Αντίλαλοι» (ποίηση), 2) «Κυνηγώντας το Όνειρο» (αυτοβιογραφικό αφήγηµα), 3) «Το Παράθυρο του Ονείρου» (παιδικά διηγήµατα), 4) «Αγώνες και Αγωνίες – Για το Λαό και την Πατρίδα» (τ. Α΄), 5) «Αγώνες και Αγωνίες – Για το Παιδί και την Παιδεία» (τ. Β΄), 6) «Ταξιδεύοντας στην Ελλάδα» (πατριδογνωστικά κείµενα), 7) «Ταξιδεύοντας στον Κόσµο» (ταξιδιωτικά κείµενα), 8) «Η Γοργόνα της Ζερόπολης» (και άλλα διηγήµατα), 9) «Μαργιαλένα Κογεβίνα» (και άλλα διηγήµατα).
Και στον τοµέα της Σχολικής Παιδικής Βοηθηµατογραφίας, ο Χάρης Πάτσης, µόλις πρόσφατα, έγραψε και κυκλοφόρησε τη σειρά: «Μαθαίνω τη Γλώσσα µου» (7 βιβλία για τους µαθητές του Δηµοτικού), που περιλαµβάνουν και το περίφηµο «Ιδεοοπτικό Αλφαβητάριο», του Χάρη Πάτση, το οποίο εκδίδεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα.
Το 2008, ο Χάρης Σ. Πάτσης, προγραµµάτισε την ίδρυση της «Ακαδηµίας Ελλήνων Συγγραφέων – Λογοτεχνών» της οποίας οι σκοποί αναγράφονται λεπτοµερώς στον 15ο τόµο της Μ.Ε.Ν.Λ. (σελ. 279).”
http://www.patsis.net/content.asp?catid=320
Aπό την συνέντευξή μας:
Τον ρώτησα για το μέλλον του βιβλίου:
«Θα σας απαντούσα μαζί με τον Μπερνάρ Φωβρέλ λέγοντας πως: «Ο,τι συμβουλευόμαστε για μια σύντομη ενημέρωση θα γίνεται ηλεκτρονικά, ό,τι όμως διαβάζουμε θα παραμείνει κυριολεκτικά επί χάρτου».
Ένα από τα “παιδιά” του η Μ.Ε.Ν.Λ. συνεχίζει χωρίς τον πατέρα της πια.
Λεξικογραφεί και διαπαιδαγωγεί πια και τους άνωθεν μαθητές.