Ειρήνη εξ Απορρήτων: Η γραφή ως σύμβολο
«Πιστεύαμε ότι οι Ναμπικουάρα δεν ήξεραν ούτε να γράφουν ούτε να ζωγραφίζουν, εκτός από μερικά διάστικτα και ελικοειδή σχέδια πάνω στις κολοκύθες τους. Όταν όμως τους μοίρασα, όπως είχα κάνει και με τους Καντουβέο, χαρτιά και μολύβια, στην αρχή δεν έκαναν τίποτα, αλλά μια μέρα τους είδα όλους να φτιάχνουν στο χαρτί οριζόντιες κυματιστές γραμμές. Αναρωτιόμουν τι προσπαθούσαν να κάνουν και τότε ξαφνικά κατάλαβα ότι έγραφαν ή μάλλον προσπαθούσαν να γράψουν με το μολύβι τους όπως έκανα εγώ – άλλωστε ήταν το μόνο πράγμα που μπορούσαν να κάνουν, μιας και δεν με είχαν δει ακόμα να σχεδιάζω. Οι περισσότεροι κάποια στιγμή σταμάτησαν τις προσπάθειές τους, αλλά ο αρχηγός, ο μόνος ίσως που είχε συλλάβει το νόημα της γραφής, είχε μεγαλύτερες φιλοδοξίες. Έτσι μου ζήτησε ένα μπλοκ για να μπορεί και αυτός να γράφει όταν δουλεύαμε μαζί. Δεν μου έδινε ποτέ προφορικά τις πληροφορίες που του ζητούσα, αλλά χάραζε πάνω στο χαρτί κυματιστές γραμμές και μου τις έδινε να τις διαβάσω, ως απάντηση στο δικό μου ερώτημα. Ενώ και ο ίδιος φαινόταν να πιστεύει σʼ αυτή την κωμωδία… (μια μέρα) αφού μάζεψε όλο τον κόσμο, τράβηξε από το καλάθι του ένα χαρτί γεμάτο κυματιστές γραμμές, όπου έκανε πως τις διάβαζε και πως αναζητούσε, με προσποιητό δισταγμό, τη λίστα των αντικειμένων που όφειλε να δώσει ως αντάλλαγμα για τα προσφερόμενα δώρα: στον έναν τόξο και βέλη, στον άλλο ένα μακρύ μαχαίρι, σε έναν άλλο χάντρες για τα κολιέ του! Αυτή η κωμωδία κράτησε δύο ώρες και δεν μπόρεσα να καταλάβω σε τι απέβλεπε. Ίσως να ήθελε να εξαπατήσει τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά μάλλον ήθελε να καταπλήξει τους συντρόφους του, να τους πείσει ότι τα εμπορεύματα περνούσαν σʼ αυτούς με τη μεσολάβησή του, ότι είχε καταφέρει να συμμαχήσει με το λευκό άνθρωπο και ότι συμμετείχε στα μυστικά του… Μέσα από αυτό το επεισόδιο η γραφή είχε κάνει την εμφάνισή της στους Ναμπικουάρα αλλά όχι όπως θα περιμέναμε, δηλαδή ως αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης και επίπονης μάθησης, αλλά ως σύμβολο, του οποίου δεν γνώρισαν ποτέ την πραγματική σημασία και που ο ρόλος του είχε μάλλον ένα πρόσθετο δείγμα γοήτρου και κύρους για το άτομο που την κατείχε, ένα λειτούργημα που έδινε πλεονεκτική θέση σʼ αυτόν που το ασκούσε απέναντι στους άλλους.»
Claude Levi-Strauss – Θλιβεροί Τροπικοί, 1976.
ΣΧΟΛΙΑ
Cristina An
!!!
4 ώρες πριν •
Ειρήνη εξ Απορρήτων
🙂
4 ώρες πριν •
Έκτωρ Πανταζής
Οικειοποιήθηκε τη γραφή σαν τέτοια που έιναι.Σύμβολο.Την έπιασε από την αρχή της όπως κάθε ιερατική φυσιογνωμία άξια του ονόματός της ,του λειτουργήματός της.Σαν σημειοσύμβολο καλλίτερα.Σαν ιερογλυφικό.Τι ιερέας των αιγυπτίων θα ήταν αλλιώς.Τίποτε δε θα μας ξεμεθύσει οσο κι αν πιούμε!
3 ώρες πριν
Yannis Livadas
:))
3 ώρες πριν •
Sotirios Pastakas
οριζόντιες κυματιστές γραμμές….
Όταν η ανθρωπολογία γίνεται ποίηση
ή όταν η ποίηση σπάει τις λέξεις, το τελευταίο στοίχημα που τέθηκε στην ποίηση από τον Πάουλ Τσέλαν!
3 ώρες πριν •
Basilis Laliotis
Περισσότερο κι από όσα αντέγραψες μου αρέσει να βλέπω σαν τον Λεβί Στρως αυτό που γράφει η δική σου εμπλοκή…
Ο τρόπος που συμβολίζεις με το παραθεμά σου απευθυνόμενη σε γραφιάδες φτιάχνει μιαν ανείπωτη ιστορία παρόμοια με αυτή που παραθέτεις, ας πούμε στο τέλος της γραφής…
Μπορούμε πάντα να βαφτιστούμε στην προφορικότητα…:)
Πριν από 35 λεπτά •
Sotirios Pastakas
και στη μη λεκτική επικοινωνία…μέστρε:))
Πριν από 30 λεπτά •
Basilis Laliotis
Αυτό είναι το αμαρτημά μας τσιφ ως ποιητές… Έχουμε παραβιάσει την εντολή της μη λεκτικής επικοινωνίας…:)
Πριν από 24 λεπτά
Οι παρατηρήσεις του Λέβι Στρως αφορούν απολιθωμένους λαούς εκτός εξέλιξης. Αν θέλουμε τώρα να μιλήσουμε για την ιστορικότητα της γραφής, σε εποχές όπου δεν υπάρχουν βάσιμες ενδείξεις κοινωνικής ιεραρχείας, παρά μόνο κάποιες υποψίες, τότε αναγκαστικά πάμε πίσω στην παλαιολιθική περίοδο. Εκεί βρίσκουμε μια ομοιομορφία συμβόλων, που παραπέμπει στη λατρεία του θανάτου και τη μυθολογία. Εγχάρακτες αφηρημένες απεικονίσεις, ζωγραφικές παραστάσεις σε σπήλαια και ειδώλια είναι στοιχεία που συνηγορούν για την ύπαρξη μη λεκτικής επικοινωνίας μέσω συμβόλων, τουλάχιστον πριν από 20 με 30 χιλιάδες χρόνια. Οι εσκιμώοι μπορεί να μη χρειάστηκε να επινοήσουν κάποιο κώδικα γραφής, κι ας έχουν 300 διαφορετικές λέξεις για το χιόνι, όμως στις ανταλλαγές δώρων και στις κυνηγετικές τους συνήθειες υπάρχει έντονο το στοιχείο της εμπράγματης συμβολικότητας, δηλαδή πάρε μια χάντρα για να θυμάσαι ότι κοιμήθηκες με τη γυναίκα μου…ας πούμε.
Παρακάμπτοντας το σχόλιο του σχολιαστή που αφορά σε «απολιθωμένους λαούς εκτός εξέλιξης» (sic) θα περιοριστώ να πω μόνο τούτο: Είναι η γραφή και η ανάγνωση τα πρώτα πράγματα που μας μαθαίνουν για να μας καταστήσουν «πολιτισμένους» και άρα ευάλωτους στον πολιτισμό «μας». Και είναι η δική μας συνείδηση και η συνέπειά μας ως προς αυτήν απ’ την οποία εξαρτάται τόσο η ανάγνωση όσο και η γραφή μας.
Ενδιαφέρουσα είναι και η πηγή από την οποία προέρχεται η μετάφραση του Φαίδρου (http://www.e-e-e.gr/). Εκεί θα βρείτε τα links “Τομέας 13” (http://sector13.e-e-e.gr/) και “Τομέας 13 – Πυρήν 4”. Αξίζουν μια ματιά.
(Πού είναι ο Πατιός να μας κάνει μια εισήγηση για το Κινέζικο Δωμάτιο του Searle;)
Ειρήνη εξ Απορρήτων, γιατί με παρέκαμψες; Με πλήγωσες, το ξέρεις; Το αν τώρα μας κάνει ευάλωτους η γραφή…είναι ερώτημα, όχι συμπέρασμα…ίσως εύγλωττους;
Σχόλιο 4. κε Μίχο σας ευχαριστούμε!
Πάντως σύμφωνα με το έγκριτο εικονοπλαστικό περιοδικό Focus υπάρχει ένας «απολιθωμένος λαός εκτός εξέλιξης» που κατοικεί στο κάτω μέρος της χερσονήσου του Αίμου [ http://www.antibaro.gr/forum/1267 ] καθόσον: «Οι Έλληνες είναι μοναδικοί! Μόνο αυτοί γράφουν ελληνικά. Το να ξεφορτωθούν επιτέλους την 2500 χρονών παλαιά γραφή ούτε που το σκέφτηκαν πότε (…)»
Πάντως ο Levi-straus με την νέα εθνολογία του προσπαθησε να βοηθήσει τον άνθρωπο ν’ απαλαγεί απ’ το πρόβλημα του εθνοκεντρισμού (ήτοι εμείς είμαστε οι καλύτεροι) ανοίγοντας μια δίοδο προς την αντικειμενικότητα. Πίστευε πως δεν υπάρχουν καλύτεροι και χειρότεροι λαοί, πιο έξυπνοι και πιο κουτοί, λίγοτερο ή περισσότερο λογικοί. Προχωρόντας ισχυρίστηκε πως όχι μόνο οι φυλές,άλλα και οι κοινωνίες δεν μπορούν να διακριθούν σε ανώτερες και κατώτερες. Αυτή η άρνηση του Levi-Srauss να παραδεχτεί την ιεράρχηση των κοινωνιών, όπως έχει καθιερωθεί στην ευρωπαική μας παιδεία, σήμαινε άρνηση του ιστορικού γίγνεσθαι όπως το αντιλαμβάνεται η ευρωπαική φιλοσοφία της ιστορίας. Καταλαβαίνετε τι σήμαινε αυτή η θαρραλέα άρνηση. Όχι στο Χέγγελ και την εξελικτική πορεία της Ιστορίας. Και εδώ αναρωτιέται κανείς για την τεχνολογική μας πρόοδο, την εξέλιξη της κοινωνίας και το οικολογικό πρόβλημα που συνεπάγεται. Για να μη μιλήσουμε για την περίφημη Αλλοτρίωση που ταλαιπώρησε τόσο τα μαρξιστικά σχέδια.
Βέβαια ο Levi-S. άνοιξε με τον στρουκτουραλισμό του τον ασκό του Αιόλου απ’ τον οποίο ξεπήδησε ορμητικά η γλωσσολογία με όλες τις “μεταμοντέρνες” συνέπειες. Ο στουκτουραλισμός εμφανίστηκε με τη μορφή της επιστημονικής ακρίβειας και συνεκτικότητας θεωρώντας προνομιακή την έννοια της “δομής”, δίνοντάς της οιονεί οντολογική σημασία. Παίρνοντας έναν χαρακτήρα φετιχιστικό αυτή η αντίληψη επιστημονικότητας θέπιζε “ιδεολογία” με ολέθριες αυταπάτες για τη Γνώση. Όλοι καταλαβαίνουμε τι συμβαίνει όταν κάποιος κυκλοφορεί με το σήμα της απόλυτης γνώσης στο στέρνο του. Και βέβαια αναπόφευκτη και η συσχέτιση με τη γραφειοκρατία, τα “μοντέλα” σκέψης και οργάνωσης, την εικονική πραγματικότητα κ.α., που αποκρύπτουν τις συγκρούσεις δημιουργώντας μια πλασματική συνοχή καθαρμένη από αντιφάσεις.
Έχει ενδιαφέρον μια νέα μετα-μαρξιστική τάση στη Γαλλία με βασικό εκπρόσωπο τον Jean-Claude Michea. Ξαναγυρίζουν στο έργο του Marcel Mauss (συγκεκριμένα στο “Δώρο”), όπου το πανάρχαιο έθιμο της ανταλλαγής δώρων, έπαιζε το ρόλο οικονομικής λειτουργίας, όπως είναι σε μας η αγορά. Προσπαθούν έτσι να ξαναπιάσουν το νήμα απ’ την αρχή για να κατανοήσουν πως ο σύγχρονος άνθρωπος κατέληξε δέσμιος της ελεύθερης αγοράς, πως και πότε δηλαδή το οικονομικό σύστημα καθόρισε τη γενικότερη μορφή της κοινωνίας τόσο που να φαίνεται αδύνατο να το αλλάξουμε.
Σχολιαστή δεν είχα την πρόθεση να σε πληγώσω. Κι αν σε παρέκαμψα το έκανα εξαιτίας της αναφοράς σου σε «απολιθωμένους λαούς χωρίς εξέλιξη» και της δικής μου δυσθυμίας να πολυλογήσω. Το κάνω όμως τώρα:
Καταρχάς, οι παρατηρήσεις του Levi Strauss (ανεξαρτήτως του εάν συμφωνούμε, διαφωνούμε, δυσπιστούμε, προβληματιζόμαστε κ.ο.κ. με την στρουκτουραλιστική του θεώρηση) δεν αφορούν σε τέτοιους «απολιθωμένους λαούς», στο μέτρο που ο ίδιος έζησε στην Βραζιλία όπου και διεξήγαγε την πρώτη του εθνογραφική επιτόπια έρευνα κατά την τετραετία 1935-1939 εν μέσω ολοζώντανων ανθρώπων, την γλώσσα των οποίων επιχείρησε όχι απλώς να μάθει αλλά – κυρίως αυτό – να κατανοήσει.
Κατά δεύτερο λόγο αμφιβάλλω εάν υπάρχουν τέτοιοι «απολιθωμένοι λαοί», εκτός βέβαια από αυτούς που υπήρξαν κατά το παρελθόν αλλά εμείς παντελώς αγνοούμε, συνεπώς δεν αντλούμε τίποτα από αυτούς.
Κατά τρίτο και κυριότερο λόγο, παρέκαμψα το σχόλιό σου, εξαιτίας των πολιτικών (με την ευρεία έννοια) συνεπειών που μπορεί να έχει μια τέτοια θεώρηση. Κατά την άποψή μου, όχι απλώς δεν υπάρχουν απολιθωμένοι λαοί χωρίς εξέλιξη, αλλά, αντιθέτως, η εξέλιξη – με τη χρήση που της έγινε ως όρος και ως στόχος – τείνει να είναι από μόνη της απολιθωμένη. Για να εξηγηθώ, παραπέμπω στην «ευχάριστη έκπληξη» του Γιώργου Μίχου, όπου κάπου θα διαβάσεις: «Υπάρχει ένας πραγματικός κίνδυνος ότι το να βλέπεις τις μη εγγράμματες κοινωνίες ως διαφορετικές από τη δική μας, μπορεί να συνδέεται με το να βλέπεις αυτούς που ζουν σε τέτοιες κοινωνίες ως υποδεέστερους από εμάς. Η έννοια της «πρωτόγονης νοοτροπίας» απορρίπτεται τώρα από πλείστους ανθρωπολόγους, αν και επιζεί μεταξύ μερικών συντηρητικών θεωρητικών. Κι ο εναλλακτικός κίνδυνος του να ρομαντικοποιούμε τις «προφορικές» κοινωνίες ως περισσότερο «φυσικές» από αυτές στις οποίες ζούμε, δεν δημιουργεί λιγότερα προβλήματα».
Λιγότερα προβλήματα βεβαίως δεν δημιουργεί και το να βλέπουμε την αρχαία ελληνική είτε ως απολιθωμένη είτε ως ζώσα ιστορία και συνέχεια του εν Ελλάδι τόπου. Ο τόπος μας είναι η γλώσσα στην οποία σκεφτόμαστε και η γλώσσα – με τον τρόπο που την χειριζόμαστε και μας χειρίζεται – καθρέπτης του πολιτισμού μας. Επομένως, το μολύβι (ή η απουσία του) είναι «απλώς» η συνέχειά της.
Υ.Γ. Κώστα Παπαθανασίου, συμφωνώντας μαζί σου να προσθέσω ότι ο Marcel Mauss επανα-ανακαλύπτεται όχι μόνο για το «Δώρο» αλλά και για τις εργασίες του πάνω στο πρόσωπο, το προσωπείο, την persona, και γενικότερα τις τεχνικές του σώματος. Και έχουν πολύ ενδιαφέρον όχι μόνο ως πρωτογενές υλικό αλλά και ως ενδείκτης των πηγών που χρησιμοποίησαν οι μεταγενέστεροι.
Συμπαθάτε με, αφέντες μου, μπορεί να μην έρχομαι συχνά στην αγορά, μα Σιδώνειος είμαι κι εγώ, συντοπίτης σας – μ’ αυτό το θάρρος, λοιπόν, πλησίασα την όμορφη παρέα σας, να δω για τι πράμα μιλάτε…
(ο λόγος που πέρασα το συγκεκριμένο απόσπασμα από το Focus ήταν γιατί) Η έννοια «εξέλιξη» χρησιμοποιείται λάθος είτε ως κάπου να συνδέεται με το «καλύτερο» είτε «ως κάποιος να την προσχεδιάζει». Η σύνδεση αυτή υπάρχει μεν, αλλά όχι όταν θεωρούμε τον όρο εξέλιξη ως φυσικό όρο. Προφανώς και ο γραπτός λόγος είναι μια εξέλιξη αλλά τι είναι εξέλιξη; Το απόσπασμα που αναφέρθηκε και στο σχόλιο 9 είναι ξεκάθαρο. Αν θέλουμε να μιλήσουμε για τον όρο αυτό θα πρέπει να τον δούμε στο πλαίσιο που τον εισήγαγε ο Δαρβίνος. Το ότι από τότε και με βάση τα δεδομένα που σωρεύτηκαν έχουν γίνει τροποποιήσεις του όρου αυτό δεν αλλάζει την ουσία. Το καλύτερο και το χειρότερο δεν υπάρχουν στη φύση, τουλάχιστον όπως τα εννοούμε εμείς (και οι δεινόσαυροι ήταν «καλύτεροι» από κάτι μικρά μυγαλή, αλλά τα δεύτερα επιβίωσαν της πτώσης του αστεροειδούς πριν 65 εκ χρόνια…).
Η «εξέλιξη» έχει να κάνει με τη μετάλλαξη, για όποιο λόγο και αν προήλθε, που επιβίωσε και που συχνά κατέληγε στη δημιουργία νέων ειδών [και αυτό βέβαια εκτός των σημερινών μεγάλων μονοθεϊστικών θρησκειών διαφωνεί και με τον ορθόδοξο μαρξισμό αφού δεν υπάρχει τέλος όσο θα υπάρχει ζωή].
Ο γραπτός λόγος όταν, και όπου, εμφανίστηκε (ούτε από τη μια στιγμή στην άλλη ούτε και παράλληλα σε απόμακρες ομάδες ανθρώπων) επιβίωσε στις κοινωνίες που τον χρειάστηκαν (και που το να τις λέμε καλύτερες από τις άλλες δεν έχει νόημα). Από εκεί και πέρα με το μεγάλωμα των κοινωνιών αλλά και από τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις ευνοήθηκε ο γραπτός λόγος χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ήταν εκ των πραγμάτων και ασφαλέστερος τρόπος επικοινωνίας. Για παράδειγμα μέχρι πριν μερικές δεκαετίες, σε επίπεδο τοπικής κοινωνίας, η έκφραση «έδωσα το λόγο μου» είχε πολύ μεγαλύτερη αξία από πολλές σημερινές καλογραμμένες συμβάσεις…
Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά τον Λέβι Στρως, θα διαπιστώσει ότι ο όρος απολιθωμένος λαός είναι δικός του, όχι πως φταίει ο ίδιος ο λαός, αλλά οι συνέπειες της αποικιοκρατίας, με άλλα λόγια τι να σου κάνουν οι σφεντόνες των Ίνκας μπροστά στα πυροβόλα του Πιζάρο. Ό,τι μελέτησε μαζί με τη γυναίκα του ήταν τα απολιθώματα κοινωνιών που κατέφυγαν στη ζούγκλα (αλλά και στο υψόμετρο, όπου ακόμη μιλούν την Κέτσουα), για να αποφύγουν τη σφαγή, και ο ίδιος το θέτει επακριβώς ως όρο μελέτης. Αλλά ο Αμαζόνιος δεν έχει ακόμη πλήρως χαρτογραφηθεί, και οι εκπλήξεις κρύβονται πάντα πίσω από όσα δεν ξέρουμε.