Ο Ρομπέρτο Φερνάνδες Ρεταμάρ (Roberto Fernández Retamar) ήταν ποιητής, δοκιμιογράφος, εκδότης και καθηγητής Πανεπιστημίου. Γεννήθηκε το 1930 στην Αβάνα, όπου και πέθανε το 2019. Εξελίχθηκε σε εθνικό ποιητή της Κούβας μετά την επικράτηση της Επανάστασης, το 1959. Ακολούθησε τα βήματα του συμπατριώτη του ποιητή και αγωνιστή Χοσέ Μαρτί, ενώ επηρεάστηκε και από άλλους παλαιότερους και σύγχρονούς του Κουβανούς ποιητές. Έτρεφε ιδιαίτερη αγάπη για την Ελλάδα και τον πολιτισμό της και είχε πραγματοποιήσει ένα ταξίδι στη χώρα μας κατά τη δεκαετία του 1950 συγχρόνως ή λίγο μετά από τις σπουδές του. Εντούτοις, είναι ένας ποιητής σχεδόν άγνωστος στο ευρύ ελληνικό αναγνωστικό κοινό.  Αφορμή για το παρόν κείμενο στάθηκε το βιβλίο Roberto Fernández Retamar, Πέντε ελληνικά και άλλα ποιήματα σε μετάφραση του Ρήγα Καππάτου, το οποίο κυκλοφορήθηκε από τις εκδόσεις Εκάτη το 2009, όσο ήταν ακόμη εν ζωή ο ποιητής. Ο Ρήγας Καππάτος εκτός από την εκλογή και την υποδειγματική μετάφραση των ποιημάτων που αποτελούν τη δίγλωσση αυτή έκδοση (Ισπανικά – Ελληνικά) συγγράφει και έναν σύντομο αλλά κατατοπιστικό πρόλογο με στόχο να εισαγάγει τον αναγνώστη στα βασικά συστατικά στοιχεία της ποίησης του Ρεταμάρ. Φυσικά, δεν είναι αρκετό αυτό μόνο, για να γνωρίσει κανείς έναν ποιητή που το όνομά του συνδέθηκε αναπόσπαστα με την Κουβανική Επανάσταση αλλά και την ιστορία του νησιού με γνώμονα, φυσικά, τη λογοτεχνία. Αποτελεί, ωστόσο, μια αρχή για τον αναγνώστη που θα θελήσει να έρθει σε επαφή με το έργο του Ρεταμάρ και να επεκτείνει τον ορίζοντα προσδοκιών του στη μακρά ποιητική παράδοση της Κούβας. Όσον αφορά στον Ρεταμάρ, εκείνος επηρεασμένος σαφώς από τον Μαρτί εντάσσεται αρχικά στο αισθητικό ρεύμα του μοντερνισμού, εξελίσσοντας και ανανεώνοντας σημαντικά την ποίηση του νησιού.

Ο David Brewer αφηγείται ολόκληρη την τρομακτική και συγκλονιστική ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, από τις πράξεις του πιο σημαντικού φιλέλληνα, του Βύρωνα, και του πιο χαρισματικού Έλληνα, του Κολοκοτρώνη, μέχρι τις μηχανορραφίες των Μεγάλων Δυνάμεων και την κορύφωση στο Ναβαρίνο, στην τελευταία ναυμαχία που έγινε ποτέ με ανοιγμένα πανιά.

[…] Από το 1750 και μετά βιβλία Γάλλων συγγραφέων, όπως του Βολταίρου, του Μοντεσκιέ και του Ρουσσό, μεταφράστηκαν πρώτη φορά στα ελληνικά, παρότι η επιρροή τους υπήρξε περιορισμένη, αφού πολλές από τις μεταφράσεις κυκλοφορούσαν μόνο σε χειρόγραφα, όχι έντυπες. Ορισμένα έργα συγγραφέων του Διαφωτισμού καταπιάνονταν ευθέως με την κατάσταση στην Ελλάδα. Το 1770, η Épitre à l’Impératrice de Russie [Επιστολή στην Αυτοκράτειρα των Ρώσων] του Βολταίρου παρακινούσε τη Μεγάλη Αικατερίνη να απελευθερώσει την Ελλάδα (κάτι που η ίδια επιχείρησε, αλλά απέτυχε να κάνει μέσω της ελληνικής εξέγερσης με επικεφαλής τον κόμη Ορλόφ), ενώ στο Tocsin des rois aux souverains de l’Europe [Συναγερμός για τους ηγεμόνες της Ευρώπης] καλούσε τους Ευρωπαίους ηγέτες να εκδιώξουν τους Τούρκους από την Ευρώπη, χαρίζοντας έτσι στην Ελλάδα την ελευθερία της. Άλλα έργα υπενθύμιζαν στους Έλληνες το ένδοξο κλασικό παρελθόν τους: για παράδειγμα, η Histoire ancienne [Αρχαία Ιστορία] του Σαρλ Ρολλέν, μεταφρασμένη στα ελληνικά ήδη από το 1750, καθώς και σε πιο ανάλαφρο ύφος το Voyage du jeune Anacharsis [Ταξίδι του νεαρού Ανάχαρση] του Ζαν-Ζακ Μπαρτελεμύ, η ιστορία του Σκύθη πρίγκιπα Ανάχαρση που ταξιδεύει στην κλασική Ελλάδα για να εκπολιτιστεί. Ακόμα πιο δημοφιλές και με ακόμα βαθύτερο νόημα για τους Έλληνες ήταν το θεατρικό έργο Harmodius and Aristogeiton [Αρμόδιος και Αριστογείτων], βασισμένο στην ιστορία των δύο αρχαίων Ελλήνων ηρώων που έχασαν τη ζωή τους προσπαθώντας να ανατρέψουν τον τύραννο των Αθηνών Ιππία, τον 6ο αιώνα π.Χ.

he who understands baboon would do more towards metaphysics than Locke

Charles Darwin, Notebook M

ΠΡΟΤΟΥ γραφτεί το βιβλίο αυτό γεννήθηκε μέσα μου τρεις φορές. Η πρώτη ήταν όταν παιδί έβλεπα τον οδηγό των βρικολάκων στο φιλμ Fright Night II να καταπίνει έντομα, σκώληκες και άλλα ζωντανά, μουρμουρίζοντας αμέσως μετά τη βρώση τους την επιστημονική τους ονομασία. Η δεύτερη, όταν φοιτητής μελετούσα ζωολογία και διάβαζα για τους θαλάσσιους υδροβάτες, τα έντομα που ζουν στην ανοιχτή θάλασσα περπατώντας πάνω στο νερό. Η τρίτη, όταν συνειδητοποίησα ότι η φύση είναι η αλήθεια, κι ότι εγώ είμαι καμωμένος για να κρύβω μιαν αλήθεια μες στην αλήθεια. Είναι αλήθεια ότι υπάρχουν σαύρες που πετούν αίμα από τα μάτια τους˙ είναι αλήθεια ότι υπάρχουν αράχνες που τρώνε το ταίρι τους αφού σμίξουν μαζί του˙ είναι αλήθεια ότι υπάρχουν πεταλούδες που ξεδιψούν με τα δάκρυα των κροκοδείλων─ κι η Συστηματική Βιομυθολογία είναι η αλήθεια μου μες στις αλήθειες αυτές: της σάρκας μου ο μύθος.

Για  την Ελισάβετ και την Βικτώρια που με κρατάνε ζωντανό.

ΤΟ ΔΙΑΜΕΡΙΣΜΑ

Πάντα θέλαμε να πιάσουμε ένα διαμέρισμα σε κείνο τον ωραίο, φαρδύ δρόμο, με τα ψηλά δέντρα και τις νεόχτιστες πολυκατοικίες. Κοιτούσαμε και ξανακοιτούσαμε τα ενοικιαστήρια, αλλά τα ενοίκια ήταν φωτιά. Τελικά βρήκαμε μια ευκαιρία, σε μια παλιά και άθλια οικοδομή, την παραφωνία της γειτονιάς.

Όταν εγκατασταθήκαμε, άρχισα να λυπάμαι τους απέναντι ενοίκους που, κοιτώντας έξω από τα καινούργια, ακριβά τους διαμερίσματα, ήταν αναγκασμένοι να μας έχουν στο οπτικό τους πεδίο. Ενώ την ίδια στιγμή, η θέα από το δικό μας μπαλκόνι ήταν άψογη:

Εμείς δε βλέπαμε το δικό μας κτίριο, αλλά την όμορφη σειρά των απέναντι σπιτιών.

ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΩΛΕΙΟ

Σήμερα βγήκα βόλτα στα μαγαζιά. Είχα πολύ καιρό να κατεβώ στο κέντρο. Ένα καινούργιο αναγνωστοπωλείο έχει ανοίξει σ ‘έναν παράδρομο της Ερμού. Μικρό, φιλικό, φροντισμένο – εξειδικεύεται σε αναγνώστες ποίησης. Μπορεί να πέρασα και τρεις ώρες εκεί μέσα, κατεβάζοντας αναγνώστες από τα ράφια και κουβεντιάζοντας μαζί τους. Αρκετοί μου άρεσαν, αλλά δε μπορώ να πω κι ότι κάποιος με συντάραξε. Για να μη φύγω με άδεια χέρια, αγόρασα τελικά έναν σαρανταπεντάρη δημόσιο υπάλληλο, ερασιτέχνη αστρονόμο – ίσως γράψω μια μικρή κριτική για κείνον, μόλις εκείνος τελειώσει με την ανάγνωση της ποιητικής μου συλλογής.

«Μα έχω γιό δεκατεσσάρων χρόνων που τυγχάνει του ενδιαφέροντος και της αφοσιώσεώς μου». Αποκρίθηκε η τριαντατετράχρονη βιβλιοθηκονόμος στις ερωτικές νύξεις του Μιχαήλ, ένα πρωινό του χειμώνα, που ο Μιχαήλ ξεφύλλιζε βιβλία λογοτεχνών στα ράφια μιας δημοτικής βιβλιοθήκης.

Ο Μιχαήλ εγνώριζε από καιρό την βιβλιοθηκονόμο, αφού δανειζόταν βιβλία από την βιβλιοθήκη, αλλά και έδινε σε αυτήν τις κατά καιρούς εκδιδόμενες συλλογές των ποιητικών κειμένων του. Είχε εκφράσει από την αρχή την συμπάθειάν του διά την παρουσίαν της βιβλιοθηκονόμου, και περίμενε τον χρόνο που ωριμάζει τις συνθήκες, για να διατρανώσει την επιθυμίαν του.

«Ο γιός σου λοιπόν νέμεται τα γαλάζια μάτια σου;» Ανταπήντησε με ερώτηση ο Μιχαήλ, στην διαμαρτυρίας δήλωση της βιβλιοθηκονόμου. «Άφησε την ειρωνεία και σοβαρέψου. Είμαι χωρισμένη, έχω γιό κοτζάμ άνδρα, και δεν επιτρέπεται στην θέση μου να δέχομαι τέτοιες προτάσεις. Κατάλαβες;» Είπε αγριεμένη.

Ο Μιχαήλ έφυγε, αλλά αναρωτιόταν: «Αφού είναι χωρισμένη, δεν έχει ανάγκη από ερωτική συντροφιά; Και γιατί προτάσσει την ύπαρξη του υιού; Δηλαδή, όταν γεννήσεις, κλείνεις ερωτικά; Η μητρότητα αντικαθιστά την ερωτική συνεύρεση και την κορύφωσή της, τον οργασμό; Είναι δυνατόν η μητρότητα με το μεγάλωμα των παιδιών και τα μαρτύρια που αυτό συνοδεύουν, να είναι γλυκύτερη, ζωτικότερη από το ερωτεύεσθαι και το συνευρίσκεσθαι; Άρα η μητρότητα αντιστρατεύεται την προέλευσή της, που είναι πόθος ερωτικός και ενσάρκωση του πόθου τούτου.»

Αυτά εσκέπτετο ο Μιχαήλ, κατά την διάρκειαν της ημέρας εκείνης, μετά την άκομψη συμπεριφορά της βιβλιοθηκονόμου. Την επόμενη μέρα, ο Μιχαήλ έδωσε στην βιβλιοθηκονόμο ένα φύλλο χαρτί, εις το οποίον είχε εξωτερικεύσει οργανωμένα τους προβληματισμούς του, που χρόνια τώρα, η γυναικεία άρνηση δημιουργούσε, και οι οποίοι σε συμπεράσματα μετετράπησαν.