[…]

Οι καλλιεργημένοι άνθρωποι το γνωρίζουν, ενώ οι ακαλλιέργητοι, για κακή τους τύχη, το αγνοούν, η κουλτούρα είναι πάνω απ’ όλα ζήτημα προσανατολισμού. Καλλιεργημένος δεν είναι αυτός που έχει διαβάσει το ένα ή το άλλο βιβλίο αλλά εκείνος που μπορεί να βρει τον δρόμο του μέσα στο σύνολό τους και, άρα, γνωρίζει ότι συνθέτουν ένα σύνολο και είναι σε θέση να τοποθετήσει το κάθε στοιχείο σε συνάρτηση με τα υπόλοιπα. Το εσωτερικό του βιβλίου προσλαμβάνει εδώ μικρότερη σημασία από το εξωτερικό του ή, για να το πούμε διαφορετικά, το εσωτερικό του γίνεται το εξωτερικό του, καθώς αυτό που μετράει σε κάθε βιβλίο είναι τα βιβλία που βρίσκονται δίπλα του. Ως εκ τούτου, το να μην έχει διαβάσει κανείς κά- ποια βιβλία δεν είναι τόσο σημαντικό για τον καλλιεργημένο άνθρωπο, διότι μπορεί να μη γνωρίζει με ακρίβεια το περιεχόμενό τους, αλλά συνήθως είναι σε θέση να γνωρίζει την περίστασή τους, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο τα συγκεκριμένα βιβλία τοποθετούνται σε σχέση με τα υπόλοιπα. Η συγκεκριμένη διάκριση ανάμεσα στο περιεχόμενο ενός βιβλίου και στην περίσταση μέσα στην οποία εντάσσεται είναι θεμελιώδης, καθώς αυτή είναι που επιτρέπει σ’ εκείνους που ο πολιτισμός δεν τους τρομάζει να μιλούν για οποιοδήποτε θέμα χωρίς δυσκολία.

Δεν «διάβασα», λοιπόν, ποτέ τον Οδυσσέα του Τζόυς και, απ’ όσο όλα δείχνουν, δεν πρόκειται να τον διαβάσω ποτέ και άρα το «περιεχόμενο» του βιβλίου μού είναι κατά πολύ άγνωστο. Το περιεχόμενο ναι, αλλά η περίσταση όχι. Μήπως, όμως, το περιεχόμενο ενός βιβλίου δεν είναι κατά πολύ η περίστασή του; Μ’ αυτό θέλω να πω ότι σε μια συζήτηση δεν αισθάνομαι σε καμία περίπτωση ότι δεν διαθέτω τα εφόδια να μιλήσω για τον Οδυσσέα, καθώς είμαι σε θέση να τοποθετήσω το βιβλίο με αρκετή ακρίβεια σε σχέση με τα υπόλοιπα. Ξέρω, λοιπόν, ότι πρόκειται για μια σύγχρονη εκδοχή του ομηρικού έπους,8 ότι ανήκει στο λογοτεχνικό ρεύμα της ροής της συνείδησης, ότι εκτυλίσσεται στο Δουβλίνο, μέσα σε μία ημέρα, κτλ. Γι’ αυτό άλλωστε συχνά στα μαθήματά μου αναφέρομαι στον Τζόυς χωρίς να τα χάνω καθόλου. Και μάλιστα μπορώ να επικαλεστώ χωρίς ντροπή τη δική μου μη ανάγνωση του Τζόυς διότι, όπως θα δούμε στη συνέχεια αναλυτικά, οι αναφορές των βιβλίων που έχουμε διαβάσει στηρίζονται πάνω σ’ έναν συσχετισμό δυνάμεων. Πράγματι, η βιβλιοθήκη μου, όπως η βιβλιοθήκη κάθε πνευματικού ανθρώπου, είναι φτιαγμένη από κενά και τρύπες, γεγονός που στην πραγματικότητα δεν έχει μεγάλη σημασία, διότι είναι αρκετά πλούσια ώστε τα συγκεκριμένα κενά να μη γίνονται αντιληπτά τις λίγες μόνο στιγμές που χρειάζεται η συζήτηση για να γλιστρήσει από το ένα βιβλίο στο άλλο.