Μικροί Θρίαμβοι πάνω σε βαθιές πληγές
Είμαι ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεύτρια. Μέρος της δουλειάς μου είναι να ακούω ανθρώπινες ιστορίες, να ακούω σιωπές, να προτείνω συναισθηματικές ποιότητες σε σωματικές δράσεις και σωματοποιήσεις. Να φτιάχνω κι εγώ αφηγήσεις από όλα όσα έρχονται στο νου μου από τις δικές μου μνήμες ακούγοντας τις ιστορίες που απευθύνονται σε εμένα. Όλοι μας έχουμε ψυχικές γνώσεις και νοηματοδοτήσεις εντός μας που ενώ μας είναι γνωστές δεν ξέρουμε ακόμα πως να τις σκεφτούμε, χρειαζόμαστε κάτι έξω από εμάς για να ξεκινήσουμε να αποκτούμε αυτή τη γνώση.
Άρχισα να σκέφτομαι ένα βιβλίο για ιστορίες αμίλητες που βαθαίνουν τα τραύματα κι εκείνα περνούν από γενιά σε γενιά, σιωπηλά και λιγάκι ύπουλα, ακούγοντας έναν ηλικιωμένο κύριο στις συνεδρίες μας. Μετανάστης, πολύ καιρό πια στην Ελλάδα, είχε χάσει πριν μερικά χρόνια τη σύντροφο της ζωής του. Μιλούσε για τα παλιά και τα καινούργια, για την απώλειά του και το κενό μέσα και γύρω του. Για τη φτώχεια των παιδικών χρόνων, κακουχίες, ασθένειες, άλλες απώλειες, τον δρόμο της μετανάστευσης, σκληρές όψεις της ζωής του. Μαλάκωνε όμως συχνά, μιλούσε και για τις άλλες όψεις, τις ωραίες, τις πιο φωτεινές, τις πιο λιβιδινικές, όπως θα τις ονομάζαμε ψυχαναλυτικά. Που και που, αφού έμενε σιωπηλός κάποιες στιγμές, έλεγε κουνώντας το κεφάλι: «Δόξα τω Θεώ, καλά περάσαμε». Θα μπορούσε να είναι μια μορφή ψυχικής άμυνας απέναντι στον πόνο που βίωνε. Όμως μέσα μου δεν αντηχούσε έτσι. Σταδιακά καταλάβαινα ότι το εννοούσε. Νιώθω ευγνωμοσύνη που συναντηθήκαμε.
Ο ψυχαναλυτής Γεράσιμος Στεφανάτος έλεγε πως αυτό που προσπαθούμε διαρκώς μέσω της γλώσσας της γραφής, τόσο οι ψυχαναλυτές όσο και οι συγγραφείς, είναι να μετασχηματίσουμε την απώλεια σε απουσία. Ομιλία και γραφή είναι συγγενείς που φτιάχνουν μια απουσία μέσα από την απώλεια. Μια απουσία που μπορούμε πια να χειριστούμε με γόνιμους τρόπους, να συνεχίσει η ζωή να έχει νόημα, να μπορούμε να ξαναβρίσκουμε χαρά. Σκέφτομαι ότι ο θεραπευόμενός μου ακούμπησε σε δικές μου ιστορίες απωλειών, παλαιών, επικείμενων και προσφάτως συντελεσμένων εκείνη την περίοδο. Πως πίσω από το προφανές κεντρικό θέμα της μετάδοσης τραυματικών αμίλητων βιωμάτων στους επόμενους μέσα σε μια οικογενειακή σειρά, υπήρχε η λανθάνουσα βαθιά επιθυμία να λάμψουν οι πληγές στο φως της ημέρας και να ολοκληρωθούν αποχαιρετισμοί. Δύσκολα πράγματα. Να αποχαιρετήσω και να πενθήσω σημαίνει να αποδεχθώ ότι έχω απωλέσει κάτι. Ωραία τα σκεφτόμαστε, στην πράξη είναι τα ζόρια.
Εξού και το βιβλίο γραφόταν και διαγραφόταν διότι δεν με έπειθε αυτό που έβλεπα. Δεν μπορούσα να προχωρήσω όπως στα προηγούμενα. Τώρα κάτι ήταν αλλιώς. Άλλαξα λοιπόν όλη τη δομή, το υλικό με πήγε στην αφήγηση μιας ιστορίας αντί για την αναλυτική ματιά πάνω της. Έτσι όμως έπρεπε να χτίσω περισσότερες ιστορίες. Να συναντηθούν, να συνομιλούν, να αποχαιρετιούνται προηγούμενοι και επόμενοι στον οικογενειακό ιστό. Πεδίο ολοκαίνουργιο και απολύτως τρομακτικό ώρες – ώρες για μένα. Τυχαία διάβασα μια συνέντευξη του Διονύση Σαββόπουλου για το βιβλίο του και κράτησα μια φράση: «Μην ξεχνάτε ότι γράφω σημαίνει κυρίως βγαίνω γυμνός». Τη σημείωσα στο τετραδιάκι μου.
Δυσκολεύτηκα επίσης να βρω όνομα για τον ήρωα. Γνώρισα τον Τιμολέοντα σε κοινωνική μου δραστηριότητα, αληθινός αυτός, με σάρκα και οστά. Ένας νέος άντρας, ήπιος, γλυκός, μιλούσαμε για το όνομά του, το χωριό του, τις ζωές μας. Συναντηθήκαμε λίγες φορές μα συνδέθηκα μαζί του τρυφερά. Την τελευταία φορά που ειδωθήκαμε του είπα πως τελικώς θα δώσω το όνομά του στον πάτερ- φαμίλια του βιβλίου. Όντως το είχα αποφασίσει, είχα βάλει ήδη και τον τίτλο στο κεφάλαιο. Ο αληθινός Τίμος είναι ίσως ο κυριότερος λόγος που μπόρεσα να ολοκληρώσω τη συγγραφή του. Έμαθα ότι χάθηκε ξαφνικά, λίγους μήνες μετά τον θάνατό του το πληροφορήθηκα εντελώς τυχαία. Η απώλειά του μετακίνησε τον βράχο της άρνησης των δικών μου ουσιαστικών αποχαιρετισμών. Μέσω αυτής της πιο μακρινής αλλά συγκλονιστικής παρόλα αυτά απώλειας οργανώθηκε εντός μου η διεργασία προσωπικών πενθών που μετέθετα για αργότερα και βλέπουμε. Η ιστορία ζωής του Τιμολέοντα έγινε, εκτός των άλλων, και μια οφειλή που δεν άντεχε επιβαρύνσεις με τόκους υπερήμερους.
Στη δουλειά μας χρειάζεται συχνά να κάνουμε κατασκευές νοητικές και ψυχικές ώστε να αναπαρασταθούν μη λεχθέντες εμπειρίες ή όσες δεν έχουν αποτυπωθεί ως μνήμες που να μπορούν να ανασυρθούν από τη σκέψη, μέσω της ανάμνησης. Μια δημιουργική κατασκευή έφτιαξε τις ιστορίες του παρόντος βιβλίου, ένα μεγάλο παζλ με κομμάτια απλωμένα σε διαφορετικά σημεία μαζεύτηκαν και συνέθεσαν καινούργιες εικόνες με την αυθεντικότητά τους. Θα το αποκαλούσα ένα αφήγημα σύνθετης μυθοπλασίας, με στοιχεία μυθικά και πραγματικά που μπλέκονται και στήνουν μια αλήθεια που ανήκει στον λογοτεχνικό Τίμο και σε όσους τον ακολούθησαν. Μια αλήθεια που, ταυτοχρόνως, ανήκει και σε εμένα αλλά και ξεχωριστά σε κάθε αναγνώστη που θα συναντηθεί με τους Μικρούς Θριάμβους. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε πόσο καίρια το είχε διατυπώσει ο Γιώργος Σεφέρης, ο αγαπημένος ποιητής του Τιμολέοντα: «Είναι λόγια πολλών ανθρώπων τα λόγια μας».
*********************************************************************************
Απόσπασμα
Ένα μεσημέρι που πέρασε να τη δει της φάνηκε συννεφιασμένη και σκέφτηκε να της τραγουδήσει, ήταν η πρώτη φορά που της πέρασε από το μυαλό να το κάνει. Τη ρώτησε κιόλας αν ήθελε. Η Αλεξάνδρα απάντησε ναι με πολύ καλή διάθεση ξαφνικά, της έλειπαν πολύ όλα όσα μπορούσε να κάνει. Άρχισε με τα τραγούδια που της μάθαινε όταν εκείνη ήταν μικρούλα. Νόμιζε ότι θα ήταν εύκολο. Ευχάριστο και για τις δυο. Η μάνα την κάρφωνε μέσα στα μάτια με τέτοια λαχτάρα, με ένα χαμόγελο απέραντης ικανοποίησης, προσπαθούσε μάλιστα να τραγουδήσει μερικούς στίχους. Φωτίστηκε το πρόσωπό της. Και η Λένα όσο τραγουδούσε ένοιωθε την καρδιά της να μετασχηματίζεται σε ένα λεπτό κρύσταλλο που σε κάθε νότα θρυμματίζονταν σε μικρά- μικρά κομματάκια με έναν υπόκωφο ήχο που διαπερνούσε όλο της το σώμα. Διέσχιζε το στέρνο της, ανέβαινε ως πάνω, πλημμύριζε τα μάτια της, έκανε τη φωνή της να τρέμει. Κατάφερε να συγκρατήσει τους λυγμούς της κι ανταμείφθηκε με τη χαρά της Αλεξάνδρας. Γύρισε σπίτι της. Άφησε τα πράγματά της στην πολυθρόνα και αναλύθηκε σε λυγμούς. Ο Παύλος ανησύχησε πολύ, πετάχτηκε στο καθιστικό, ρώτησε:
«Τι έγινε; Τι έπαθες;»
«Τραγούδησα στη μάνα μου», αποκρίθηκε μέσα στους λυγμούς της η Λένα.
«Και;» συνέχισε γεμάτος αγωνία.
«Αυτό. Τραγούδησα στη μάνα μου.»
Δεν ήξερε τι να πει και τι να κάνει ο Παύλος. Πώς να την παρηγορήσει. Η Λένα γειώθηκε με αυτόν τον μικρό διάλογο. Σταδιακά η συγκίνηση έγινε εμπειρία. Ρωτούσε τη μάνα της αν θέλει να τραγουδήσουν και σε καταφατική απάντηση έκανε ολόκληρη συναυλία. Λαμποκοπούσε το πρόσωπο της Αλεξάνδρας, ακόμα κι όταν πια δεν μουρμούριζε κανέναν στίχο. Κι η Λένα τραγουδούσε όλο και πιο δυνατά, όλο και πιο στιβαρά, όλο πιο τσαχπίνικα. Όλο και πιο ευγνώμων που η ζωή στο υπέροχο, τρυφερά παράλογο και αδιάφορα σκληρό θέατρό της τής φύλαξε έναν τέτοιο πρωταγωνιστικό ρόλο με μοναδικό θεατή το γερασμένο βλέμμα της μητέρας της. Βλέμμα που το διέσχιζαν ακόμα καμιά φορά οι παλιές αστραπές του.
****************************************************
Η Κατερίνα Μαγγανά είναι ψυχολόγος MSc- ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεύτρια και εργάζεται ιδιωτικά. Τακτικό μέλος, διδάσκουσα και εκπαιδεύτρια αναλύτρια στο Ελληνικό Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Αναλυτικής Θεραπείας ομάδας και οικογένειας (ΕΛ.ΕΚ.ΙΝ.) Συνεργάζεται με το ίδρυμα Θεοχαράκη ως εισηγήτρια διαλέξεων ψυχολογικού περιεχομένου. Παλαιότερα έχει σχεδιάσει και παραδώσει σεμινάρια ψυχολογίας σε Λύκεια στο πλαίσιο των εκπαιδευτικών προγραμμάτων του Ιδρύματος Αικ. Λασκαρίδη με θεματικές το άγχος και τις εξαρτήσεις. Έχει επίσης συνεργαστεί με σεμινάριά της με το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και τον Ελληνικό Κόσμο. Έχει συνεργαστεί επί σειρά ετών με τη δημόσια τηλεόραση στην έρευνα και τα κείμενα ντοκιμαντέρ πολιτισμικού περιεχομένου καθώς και σε έντυπα παρουσιάζοντας θέματα ψυχολογικού ενδιαφέροντος. Συμμετείχε με κείμενά της στον τόμο του εικαστικού Γιώργου Λάππα «Maqams of Blood and Maqams of Milk» (εκδ. Futura, 2004). Το 2013 έλαβε το βραβείο κοινού για το θεατρικό της έργο: Έφη. Από το Ευτυχία (καλύτερο νεοελληνικό έργο, θεατρικά βραβεία περιοδικού Αθηνοράματος). Το έργο εκδόθηκε σε βιβλίο από τις εκδόσεις Αρμός (2018). Από τον Αρμό κυκλοφορούν τα βιβλία της: Ένα φύλλο που πέφτει (2021) & Όταν η ψυχή διαταράσσει το σώμα (2018).
