«Η φρεγάδα Έλλη αβύθιστος»: σχόλια πάνω στο συνθετικό ποίημα
του Μιχάλη Παπαδόπουλου Χώρα μου είσαι (Σμίλη 2023)
Ο έρωτας είναι κυρίως μια αμφίσημη και ταυτόχρονα αποκαλυπτική εμπειρία, αφού συντίθεται από την ένωση δύο αντίρροπων δυνάμεων. Του ερωτικού υποκειμένου που δονείται αποκαλυπτικά τυφλωμένο από την ομορφιά και τον παντοδύναμο έρωτα, και του ερωτικού αντικειμένου. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που το σημαίνον από πολλές απόψεις συνθετικό ποίημα του Μιχάλη Παπαδόπουλου Χώρα μου είσαι (Σμίλη 2023) πηγάζει από το καθοριστικό για τον ποιητή γεγονός του ανεκπλήρωτου ή εκπληρωμένου και βιωμένου έρωτα, στοιχείο που λειτουργεί ως καθοριστικός τόπος ή καλύτερα «Χώρα» της γλώσσας και της ύπαρξης του ποιητή.
Κεντρικός θεματικός πυρήνας, επομένως, αυτού του καλαίσθητου εκδοτικά βιβλίου είναι ο επιτυχημένος συγκερασμός ενός δυναμικού ερωτικού οίστρου-ερωτικής εμπειρίας με μια φιλοσοφική ενατένιση του κόσμου και της ανθρώπινης ύπαρξης, σε συνδυασμό με το φλέγον ζήτημα του χρόνου. Μέσα σε αυτόν τον μεταιχμιακό χώρο, η μνήμη γίνεται ο μόνος δρόμος που οδηγεί στην αυτογνωσία, καθιστώντας την ποιητική αφήγηση ένα αποκαλυπτικό ενδοσκόπιο. Και με αυτό τον τρόπο αποτυπώνεται η διαδρομή που ακολουθεί το ποιητικό υποκείμενο που βιώνει τον έρωτα, καθώς ενώ συμμετέχει από τη μια στην αμείλικτη και αδιάκοπη ροή του φυσικού χρόνου, από την άλλη καλείται να κατανοήσει και να εκφράσει τον δικό του εσωτερικό και προσωπικό χρόνο, ο οποίος λειτουργεί πολύ διαφορετικά από τον φυσικό. Έχοντας, λοιπόν, ως βασικό άξονα την αρχέγονη και καταλυτική δύναμη του έρωτα, ο Παπαδόπουλος στο ανά χείρας συνθετικό ποίημα ανατέμνει τα προσωπικά του βιώματα, εσωτερικεύοντας και φορτίζοντάς τα με τρόπο ευρηματικό φωτίζοντας την ψυχική του ενδοχώρα.
Έχω σημειώσει εμφατικά πολλές φορές τον όρο συνθετικό ποίημα, γιατί παρά το γεγονός ότι το κάθε μέρος του βιβλίου έχει τίτλο (Άσπρο του έρωτα-Λόγος πρώτος, Άλικο βαθύ-Λόγος δεύτερος, Σαν κυανό-Λόγος τρίτος, Έξοδος) και αποτελείται από ξεχωριστά ποιήματα, εντούτοις δύσκολα θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η συλλογή αποτελεί απλή συναγωγή ξεχωριστών ποιημάτων. Κι αυτό γιατί η απουσία τίτλου, η στενή αλληλουχία των ποιημάτων, η οργανική κλιμάκωση και ενορχήστρωση των θεμάτων, καθώς και το ενιαίο βιωματικό υπόστρωμα, αποτελούν στοιχεία που αποκαλύπτουν, βεβαίως, τη συνθετική σκέψη, τη δραστική κοινωνική παρουσία, αλλά και τη λυρική και φιλοσοφική προσωπικότητα του ποιητή, αλλά ταυτόχρονα καταδεικνύουν ότι η συλλογή πρέπει να αναγνωσθεί ως ποιητική σύνθεση.[1]
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου (Άσπρο του έρωτα-Λόγος πρώτος) δεσπόζει η αποκαλυπτική και λυτρωτική εμπειρία του έρωτα ως πραγματικού τόπου-χώρας. Μέσα σε αυτή την ιδανική ποιητική «Χώρα»-ευτοπία, έρωτας και ποίηση προβάλλονται όχι μόνο ως η ουσία της ύπαρξης, αλλά και ως πρόσκαιρη νίκη του ανθρώπου κατά της φθοράς. Σε αυτό το πλούσιο, λοιπόν, σε εικόνες και λυρισμό ποίημα, το έκθαμβο ανδρικό ποιητικό υποκείμενο επιχειρεί να εκφράσει την πρωτόγνωρη και επώδυνη επαφή του με την ομορφιά και να κατακτήσει ερωτικά μια γυναίκα, που γίνεται η Μούσα του και η οποία κατέχει δύο αρχετυπικά χαρακτηριστικά: την απόλυτη ομορφιά και την αρετή.
Ο ποιητής γράφει, και ο κιρκάρδιος ρυθμός της γλώσσας του παρασύρει τον αναγνώστη σε ένα ποιητικό σύμπαν αισθησιακό, σπαρακτικό, μα και συνάμα αισθαντικά φιλοσοφικό και στοχαστικό, το οποίο ανάγει υμνητικά τον έρωτα στο μοναδικό πρίσμα υπό το οποίο το ποιητικό υποκείμενο βλέπει τον πανέμορφο, αλλά και βάναυσο κόσμο, καθώς και τη δική του επισφαλή θέση μέσα σε αυτόν. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μια ενδιαφέρουσα παράμετρος αποτελεί η ποιητική, αλλά και ερωτική λειτουργία της φύσης. Κι αυτό γιατί μέσα στο ευτοπικό περιβάλλον της «Χώρας», η φύση δεν προβάλλεται ως κοινότοπο ειδυλλιακό τοπίο, αλλά ως μια παλλόμενη χώρα-μήτρα των αναγεννητικών δυνάμεων της ζωής, της γραφής και του έρωτα. Μέσα της ο ποιητής ξαναγεννιέται, για τούτο αναβαπτίζει τις λέξεις και την ύπαρξή του, ξανακοιτάζοντας τον κόσμο με μια ματιά παρθένα, παιδική͘͘˙ μια ματιά ερωτικά ποιητική που δονείται αποκαλυπτικά από τα απλά, αλλά και συνάμα μέγιστα κοσμολογικά στοιχεία όπως το φως και το σκοτάδι, το μουσικό λίκνισμα των δέντρων και η σιωπή, το απροσμέτρητο ύψος των βουνών και το χάος, το μπλε βαθύ του ουρανού και της θάλασσας.
Δεν είχα όνομα, ενδιαίτημα
καρπούς
πράγματα γύρω μου
μια λέξη να με ορίσει
Κι έβλεπα μέσα στη δίνη
άγνωστης παρουσίας
ένα δέντρο μονάχο ιώβειας θλίψης
κι ένα σκοτάδι να δροσίζεται
γύρω του
μια κεκαυμένη ζώνη παράξενης
ψυχρότητας
όπου λιώνουν απ’ τον πάγο φωνές
όπως ακούς δίκαιο να ανοίγει
«Είσαι η γη που πιάνει ρίζες *
και πάνω της όλα ιδρύονται»
ο προπομπός λάμψεων
ανήκουστων
ο φέρων την ελεημοσύνη
στο χείλος
την καρτερία στη σύνθλιψη
ο βλέπων με την αχρωματοψία
του ερέβους
ο ποιητής του ρίγους
στα σκοτεινά σκηνώματα
εκείνος που ξυπνά την ώρα
του ύπνου
και όλα γύρω του ονειρεύονται
Μα
τούτη τη νύχτα
που σφίγγει στα πλευρά σου ο Πηλός
και πάνω τους χαράζει
σαν από αίμα
ανθισμένο
μια ευωδία ελπίδας
μου δόθηκε να σε ιδώ
άγαλμα που ζωντανεύει
στ’ όνειρο
και διαβαίνει το κατώφλι
του ύπνου
γυναίκα
Χώρα μου είσαι
Με μια χειμαρρώδη γραφή, λοιπόν, το ερωτευμένο ποιητικό υποκείμενο περιδιαβάζει και περιγράφει τη μόνη του πατρίδα-«Χώρα», εκείνη του ερωτικού σώματος˙ πρόκειται, ωστόσο, για μιαν επικίνδυνη «Χώρα»-πατρίδα που από στιγμή σε στιγμή μπορεί να μεταμορφωθεί σε μητριά ξενιτειά. Η παραδείσια ενότητα, επομένως, όλου του κόσμου και η αλήθεια της ύπαρξης του γράφοντος γεννιέται μέσα στο ερωτικό σώμα της γραφής. Μέσα σε αυτό το αρχετυπικά αποκαλυπτικό πλαίσιο, ο πόνος που προκαλεί η θέαση της ομορφιάς, ξυπνά μνήμες από το παρελθόν και γίνεται η συνειρμική αφορμή για να ξεκινήσει μια καταβύθιση σε κατακερματισμένες εικόνες, ονόματα, αισθήματα και εμπειρίες του ποιητή από την παιδική ηλικία, τη σεξουαλική αφύπνιση, την εφηβεία, την ενηλικίωση, τα οικογενειακά τραύματα και τις ενοχές από παλιότερους έρωτες, την προδοσία, τη βία της σύγκρουσης με την πραγματικότητα, το ατελέσφορο του έρωτα.
Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, επομένως, που τιτλοφορείται (Άλικο βαθύ-Λόγος δεύτερος), η αποκαλυπτική εμπειρία του έρωτα που προβάλλεται ταυτόχρονα ως υπαρξιακή, κοινωνική, ερωτική και ποιητική ταυτότητα-«Χώρα», οδηγεί αναπόφευκτα σε μια συνειρμική μετατόπιση στην παιδική, εφηβική ηλικία του ποιητικού υποκειμένου, αλλά και στην αποτύπωση μιας κοινωνικής στην ουσία και βάθος ποίησης· μιας ποίησης που καυτηριάζει την αλλοτρίωση της ιστορικής μας μνήμης και ταυτότητας και διαφοροποιείται από την τετριμμένη, εσωστρεφή ερωτική ποίηση που στις πλείστες περιπτώσεις καταλήγει σε μορφή γλυκερού μονολόγου ή περίκλειστη ποίηση δωματίου.
Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που σε αυτό το μέρος, αλλά και σε όλο το μήκος και πλάτος του βιβλίου η πανέμορφη γυναίκα ταυτίζεται ευκρινώς με την πατρίδα και με την ποίηση ͘ ούτε βεβαίως ότι ο ποιητής καταθέτει εδώ από τη μια την αδιάκοπη αγωνία του για την ημικατεχόμενή του πατρίδα κι από την άλλη στιγματίζει τον καταναλωτισμό, την κοινωνική αδιαφορία, την αλόγιστη καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, την ποιητική ματαιοδοξία και τον συντεχνιακό φθόνο, στοιχεία που επικρατούν στις μέρες μας. Κι αυτό επιτυγχάνεται χωρίς να αποβάλλεται η εμπειρική αφόρμηση και η φιλοσοφική πρόσληψη του κόσμου, γεγονός που αποδεικνύει την ικανότητα του ποιητή να εκμεταλλεύεται το βιωματικό υπόστρωμα και να το μετακενώνει στο ποιητικό σώμα. Το στοιχείο, επομένως, του ιστορικού και κοινωνικοπολιτικού προβληματισμού στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, είναι τόσο ισχυρό που υπερβαίνει τη θεματική και κατ’ επέκταση ψυχολογική εσωστρέφεια του πρωταρχικού και δεσπόζοντα ερωτικού θεματικού πυρήνα, διαγράφοντας απομυθοποιητικά την έκπτωτη πολιτικοκοινωνική μας πραγματικότητα, η οποία ορίζεται ως δυστοπία, Χώρα-μητριά.
Στο τρίτο μέρος της συλλογής (Σαν κυανό-Λόγος τρίτος), αλλά και στο καταληκτικό μέρος (Έξοδος) δεσπόζει η τρίτη, τέλος, παράμετρος που οροθετεί και συνέχει την ποιητική πορεία του Παπαδόπουλου: ο χρόνος. Έχοντας συνειδητοποιήσει μέσα από την αποκαλυπτική και λυτρωτική εμπειρία του έρωτα την μερική άρση του χρόνου, αγγίζοντας, με άλλα λόγια, στιγμιαία την αιωνιότητα, το ποιητικό υποκείμενο πασχίζει να ενοποιήσει τις συμβατικές διαιρέσεις του φυσικού του χρόνου (παρελθόν, παρόν και μέλλον) μέσα από την πρόσκαιρη ερωτική συνοχή και μια ενδιάθετη φιλοσοφική αναζήτηση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ερμηνείας, «αν ο θάνατος αποτελεί την κορύφωση της υπαρξιακής αγωνίας του ανθρώπου, τότε ο έρωτας και η ποίηση αποτελούν φωτεινές οχυρώσεις και υποστήλια για την ανάσχεση της λήθης και της φθοράς. Και είναι αυτός ακριβώς ο διχασμός ανάμεσα στη φθορά και την αιωνιότητα που αντανακλά τον σωματικό, αλλά ταυτόχρονα και φιλοσοφικό δυισμό του ποιητή, που αποκαλύπτει την ανικανότητά του να συμβιβαστεί με την αναπόφευκτη ρευστότητα της ζωής».[2] Μέσα σε αυτό το εξαιρετικά εύθραυστο και αντιθετικό πλαίσιο, η παντοδύναμη ερωτική εμπειρία μπορεί να ακυρώνει τον δυνάστη χρόνο και να απελευθερώνει, έστω για λίγο, από αυτόν, στην πραγματικότητα, όμως, παραμένει πεπερασμένη και δεν μπορεί να τον υπερβεί.
Ο έρωτας, επομένως, αποτελεί στην ανά χείρας συλλογή την πρωταρχική και κορυφαία έκφραση του θείου. Το δράμα, λοιπόν, αυτής της ερωτικής και αποκαλυπτικής εμπειρίας και κατ’ επέκταση ποίησής του Μιχάλη Παπαδόπουλου μετατοπίζεται συνεχώς, όπως έχω προαναφέρει, «σε τρεις ομόκεντρους κύκλους: την ύπαρξη, τον χρόνο και τη γλώσσα. Κυριότερη και βαθύτερη είναι η βασανιστική αίσθηση της γλώσσας, καθότι ο ποιητής την αντιλαμβάνεται ως επίκεντρη όχι μόνο του χρόνου και της γραφής, αλλά και της ίδιας της ύπαρξης, προσδίδοντας φιλοσοφική διάσταση στη μεταξύ τους όσμωση και διαλεκτική παρουσία· κι εδώ, φυσικά, εντοπίζουμε την καθοριστική επίδραση του υπαρξισμού και ειδικότερα του Μερλό Ποντί».[3] Τονίζω εδώ εμφατικά τη βασανιστική αίσθηση της γλώσσας και τη συνεπακόλουθη αυτοαναφορικότητα ως κυρίαρχο στοιχείο της ποίησης του Παπαδόπουλου, καθώς κάποιοι (σκοπίμως ή μη) προτιμούν να εστιάζουν απλουστευτικά μόνο στο φιλοσοφικό υπόβαθρο της ποίησής του, παραμερίζοντας το γλωσσικό, το βιωματικό και το υπαρξιακό στοιχείο, στοιχεία τα οποία φορτίζουν αισθητικά, δυναμικά και λειτουργικά την ποιητική του.
Από μορφολογική τώρα άποψη, η αξιοποίηση καθημερινών βιωμάτων και αντιποιητικών λέξεων που συνυφαίνονται αντιστικτικά με το γνωστό στον Παπαδόπουλο υψηλό και λυρικό ύφος προκειμένου να αποκτήσουν είτε μια συμβολική και πολύσημη προοπτική είτε τη δυνατότητα μιας έμμεσης κοινωνικής καταγγελίας, τα συνειρμικά άλματα και η συνθετική τεχνική του ποιήματος, η μουσική και ρυθμική αγωγή του λόγου, η αισθητικά δραστική σύζευξη λυρικού και στοχαστικού, φιλοσοφικού στοιχείου, η βιωματική καταγωγή της ποιητικής ύλης, η συνύφανση του ερωτικού και υπαρξιακού στοιχείου με μιαν αυτοσαρκαστική διάθεση, η ευεργετική ζύμωση μιας εκφραστικής καθαρότητας μαζί με μιαν ανοίκεια απροσδιοριστία, και τέλος η επιτυχής και λειτουργική σύζευξη πολύσημων αρχετύπων και ιστορικοκοινωνικού προβληματισμού, αποτελούν μερικές από τις λογοτεχνικές αρετές του βιβλίου. Αρετές οι οποίες πιστοποιούν ότι έχουμε μια από τις ευτυχέστερες στιγμές της σύγχρονης λογοτεχνικής μας παραγωγής και, κατά την άποψή μου, το magnum opus του ποιητή. Η εμπειρία, πάντως, της ανάγνωσης αυτού του σπουδαίου συνθετικού ποιήματος γεμίζει τον αναγνώστη με ένα αίσθημα ιερό και συνάμα οικείο, προσφέροντάς του σε αρκετές στιγμές το αίσθημα της πληρότητας.
Είσαι προέκτασις φλοίσβου
εφάμιλλη γυναικός
είσαι η φρεγάδα Έλλη αβύθιστος
είσαι η νήσος Ίος
μετά των νεφελών της
είσαι ακρωτήριον σώματος
μετά των θαλασσών του
είσαι όταν ανατέλλει του στήθους
ο γλυκός υπερίων
είσαι ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος
εν τη αναλήψει του
είσαι λευκόχειρ ο Κωνσταντίνος Καρυωτάκης
ο λαιμός του Βαγορή στην αγχόνη
συλλαβίζοντας ευώδιασμα:
ε-λευ-θε-ρι-ά
[1] Η συνθετική σχεδιαστική τάση του ποιητή εντοπίζεται και σε προηγούμενα βιβλία του: Πρώτα λόγια (Λευκωσία, 2021), Ερημίτης Όμβριος – Οξύτονα για τον Καρούζο (Bibliotheque, 2022), Η ακτημοσύνη των λέξεων (Αιγαίον, 2022), Φόβοι (Αρμίδα, 2023).
[2] Βλ. Παναγιώτης Νικολαΐδης, «Μιχάλης Παπαδόπουλος: Η οριστική εκδοχή ενός ποιήματος», περ. Διόραμα, τχ. 9 (Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2016) 44-47.
[3] Βλ. Παναγιώτης Νικολαΐδης «Ποιητικό δοκίμιο για τον Νίκο Καρούζο: Σχόλια πάνω στην ποιητική συλλογή του Μιχάλη Παπαδόπουλου Ερημίτης Όμβριος, ηλεκτρονικό περ. Culturebook, 15/03/2023.
