Ένα ηρωϊκο Ρέκβιεμ για τον χαμένο αδελφο
Η νέα ποιητικη σύνθεση του Νίκου Λάζαρη που τιτλοφορείται ΄΄Σκοτεινος καθρέφτης΄΄ και η οποία αποτελείται απο 23 σπονδυλωτα άτιτλα μικρα μέρη, εκδομένη το 2022 απο τις εκδόσεις Κουκκίδα, κλείνει μέσα-της ένα ολόκληρο κόσμο. Είναι όμως ένας κόσμος απολεσθέντας τον οποίο τώρα ο ποιητης προσπαθει ν’ αναπλάσει με τη βοήθεια της μνήμης-του, έστω και νοερα, με λέξεις πικρες και στίχους πένθιμους μέσα στον χωροχρόνο που δημιουργήθηκε αυτος ο κόσμος.
Πρωταγωνιστης και απόλυτος άρχοντας σε αυτο τον τελεσίδικα απολεσθέντα κόσμο, όπως μαθαίνουμε, ήταν ο μικρότερος αδελφος-του Θεόδωρος, που έφυγε πρόωρα απο τη ζωη. Γι’ αυτο και η καινούργια ποίησή-του είναι βυθισμένη στον πόνο και την θλίψη-του. Αφόρητος πόνος και φαρμακερη θλίψη για τον τόσο πλούσια προικισμένο και χαρισματικο αδελφο, με την «ποιητικη εμορφια», αλλακαι τόσο γρήγορα και άδικα χαμένο νέο. Γράφει ο Ν. Λάζαρης στο μέρος με αρ. 13:
Χελιδονου, ρέμα της Πύρνας,
Υδατόπυργε,
μονη Χρυσοβαλάντου,
δάση του Κάσδαγλη
και του Κοτζαμάνη,
Ηλιακο χωριο,
ονόματα τόπων μυθικα
της πολίχνης
που μας ανάθρεψε
με το γάλα της μητρος,
είστε τώρα τ’ απομεινάρια
ενος κόσμου περίκλειστου
που δεν υπάρχει πια,
έχει χαρακτει όμως
ανεξίτηλα στη μνήμη
(αρ. 13, σ. 23)
Δεν μας εκπλήσσει, επομένως, το γεγονος πως τα αυτοβιογραφικα στοιχεία είναι παραπάνω απο εμφανη σε αυτη τη συλλογη-του. Υπάρχει, δηλαδη, μέσα-της, εξ αντικειμένου, ένας έντονος αυτοβιογραφικος τόνος. Τα περισσότερα, μάλιστα, αυτων των σαφως αυτοβιογραφικων στοιχείων έχουν απόλυτη ακρίβεια.
Στην ουσία, στη συλλογη αυτη, ο αναγνώστης ακούει μόνο τις σπαρακτικες κραυγες ενος βαρια πληγωμένου ατόμου, του ποιητη, ο οποίος, στο τέλος, κατορθώνει μέσα απο τη σκληρη δοκιμασία που του επεφύλαξε η μοίρα, να κάνει αυτες τις συντριμμένες φωνες δυνατους στίχους και στη συνέχεια, όλα μαζι, να συγκροτήσουν αυτο το περίτεχνο δημιούργημα που τ’ ονόμασε ΄΄Σκοτεινο καθρέφτη΄΄, και το οποίο τώρα το καρπωνόμαστε με τη μορφη ενος συνθετικου ποιήματος, που φέρει συνάμα και λυτρωτικες ιδιότητες. Θέλω να πω πως οι υπέροχοι στίχοι-του έγιναν το βάλσαμο που άπλωσε πλατια απάνω στις βαθιες ψυχικες και σωματικες πληγες-του, με την ελπίδα πως θα απαλυνθει ο πόνος και η θλίψη-του.
Ήσουν ο άρτος και ο οίνος-μου,
η φόδρα στο σακάκι-μου,
το βάλσαμο πάνω στην πληγη,
το λάδι στο πολυκάντηλό-μου
(αρ. 16, σ. 27)
Η απέραντη θλίψη-του όμως, όπως μας πληροφορει με τους ψαλμους Δ 3, 4 «Εν θλίψει επλάτυνάς-με», που προτάσσει στην αρχη της συλλογης-του, τον έκαμε, όπως και τον Προφήτη και Βασιλια Δαβίδ που έγραψε αυτους τους ψαλμους, άλλο άνθρωπο, πιο πλούσιο σε καλοσύνη και αγάπη αλλα και γενναιόψυχο, για να μπορέσει ν’ αντέξει το μαρτύριό-του. Για την ακρίβεια, ο ποιητης δοξολογει και ευχαριστει τον Θεο που, όταν βρέθηκε μέσα σε αυτητη στενοχώρια και τη θλίψη, του χάρισε πλατυσμο για να παρηγορήσει και για ν’ ανακουφίσει την πληγωμένη καρδια-του. Μας υποβάλλει, με άλλα λόγια, πως ο Θεος δημιούργησε εντος-του ευρυχωρία και άνεση για ν’ αντέξει τη μεγάλη συμφορα που τον βρήκε.
Προσωπικα, η αναφορα στους ψαλμους του Δαβίδ και η επίκληση του Ν. Λάζαρη στον Θεο, για να τον προστατεύσει απο την ψυχοφθόρα θλίψη, έφεραν στη σκέψη-μου τον εμβληματικο στίχο «θυμήσου-μας στον καιρο της θλίψεως», του Dante, απο το έργο-του ΄΄Θεία Κωμωδία΄΄, τον οποίο αξιοποίησε αργότερα (1930) και ο T. S. Eliot στο ωραίο ποίημά-του η «Τετάρτη των Τεφρων», που έμμεσα εννοει την πρώτη ημέρα της Μεγάλης Τεσσαρακοστης των Καθολικων.
Το ποίημα αυτο, που είναι ένας υπέροχος ύμνος στην Παναγία και χωρίζεται σε έξι μέρη, όπως μας πληροφορει ο αξέχαστος Τάκης Παπατσώνης, έχει περιεχόμενο εσχατολογικο, δηλαδη είναι μνήμη του θανάτου-μας. Στο τέταρτο μέρος, που απευθύνεται και αυτο στη Παναγία, ο T. S. Eliotτην παρακαλει να μας θυμάται πάντοτε και μεταχειρίζεται ιταλικα τη φράση του Dante «sovegnanos», μάλιστα σε ιδιωματικη ιταλικη, ακριβως όπως τη μεταχειρίζεται και ο Danteστη ΄΄Θεία Κωμωδία΄΄ «sovegnasnos en temps denos dolars», που σημαίνει «θυμήσου-μας στον καιρο της θλίψεως».
Συνεπως, με όσα ανάφερα πιο πάνω, θέλω να υποδείξω πως το στέρεο υπόβαθρο πάνω στο οποίο εδραιώθηκε ο ΄΄Σκοτεινος καθρέφτης΄΄, δεν είναι μόνο οι ψαλμοι του Δαβίδ. Είναι, πιστεύω, και η ΄΄Θεία Κωμωδία΄΄, του Dante,αλλακαι το ποίημα η «Τετάρτη των Τεφρων», του T. S. Eliot.
Ολόκληρη η συλλογη, όπως διαπιστώνω, έχει τα χαρακτηριστικα μίας καθημερινης, τρυφερης και στοργικης συνομιλίας του Ν. Λάζαρημε τη βαρια σκια ή το φάσμα του απόντα αδελφου-του, που το αισθάνεται να περιφέρεται γύρω-του, μέρα και νύχτα, έστω και αν κατα βάθος γνωρίζει πως αυτο είναι μία πλανερη αίσθηση. Ακριβως, έτσι όπως μας το σκιαγραφει στο πρώτο μέρος της συλλογης:
Θα είσαι τώρα μια σκια
ανάμεσα στις άλλες σκιες,
ένα βαθυ ράγισμα στον καθρέφτη του σπιτιου,
ένα μισοσβησμένο όνομα
σ’ ένα γκρίζο, φθηνο μάρμαρο.
Και μόνο εγω θ’ αναπολω
τα χρόνια που περάσαμε μαζι,
μόνο εγω θα προσπαθω
με τρύπιες λέξεις
και ξέφτια ονείρου
τον ίσκιο της μορφης-σου
ν’ αναστήσω.
(αρ. 1, σ. 9)
Για την ακρίβεια, ο ποιητης εδω προσπαθει να εξορύξει απο μέσα-του ατόφιες αναμνήσεις, στιγμιότυπα και συναισθήματα απο τα χρόνια, κυρίως τα παιδικα, που έζησε μαζι με τον αδελφο-του, για να τα μεταπλάσει ή μετουσιώσει, όπως είπα, σε υψηλη ποιητικη τέχνη. Σε αυτο το σημείο τον συνδράμει βέβαια και η μνήμη (Φέτος που ο χειμώνας/ ήταν ιδιαίτερα βαρυς/ σ’ έφερα πιο έντονα στη μνήμη-μου, σ. 17) η οποία υπεισέρχεται στη ζωη-του αυτόκλητα, επιμένοντας να του θυμίζει φορτικα και βασανιστικα αξέχαστες στιγμες ή γεγονότα, ευχάριστα ή δυσάρεστα, που πέρασαν μαζι, όπως αυτα που εξιστορει στην πρώτη σελίδα της συλλογης:
Δεν θ’ ακούσω ξανα το γέλιο-σου στις σκάλες,
δεν θα σε ξαναδω ν’ αγοράζεις ψωμι
απο τον απέναντι φούρνο,
δεν θα σε συναντήσω ξανα
στο καφενείο της πλατείας
να παίζεις χαρτια με τους φίλους-σου
ή να μιλας για ποδόσφαιρο.
(αρ. 1, σ. 9)
Στην πραγματικότητα, ο ποιητης με λέξεις απλες και ολοστρόγγυλες, «με την τελεία του αίσθησι του ελληνικου ρυθμου», όπως θα έλεγε ο Αλεξανδρινος, και κυρίως με μία άκρα λιτότητα στην έκφρασή-του –λιτότηταθα έλεγα σπαρτιατικη, επιδιώκει να φιλοτεχνήσει τη σεπτη, την απέριπτη,μορφη του αδελφου-του για να τη στήσει εικόνα ιερη μπροστα στα μάτια των ανήξερων αναγνωστων-του.
Σ’ αυτη την απέλπιδα προσπάθεια-του ν’ αναστήσει, όπως λέει, την μορφη του αδελφου-του, ο ποιητης καλει για συνεργους-του ακόμη και τη φύση, τα δέντρα, τα δάση, τα λουλούδια, τον αέρα, τους δρόμους που περπάτησε, τις ρεματιες που διάβηκε, τις μονες που επισκέφθηκε, τα γήπεδα που έπαιξε μπάλα,τους κινηματογράφους που ψυχαγωγήθηκε, τα προσωπικα αντικείμενα που αγάπησε και τα οποία όλα ανεξαιρέτως είδαν και ένιωσαν τη θετικη αύρα που εξέπεμπε με την παρουσία-του. Ακόμη, χαρτογραφει με περισση αγάπη, σπουδη και ακρίβεια την γεωγραφικη περιοχη μέσα στην οποία ανατράφηκε, κινήθηκε και έδρασε ο αδελφος-του, για να φανει στο τέλος με αδρες γραμμες η σύντομη αλλα αξιόλογη τροχια που διέγραψε πάνω στη γη.
Κοιτάζω τις φωτογραφίες-σου.
Ακούω τη μουσικη-σου.
Βαδίζω στους δρόμους
που βάδισες κι εσυ
αναζητώντας την αύρα-σου.
Και λίγο πριν πέσει η νύχτα,
χαράζω τ’ όνομά-σου στην πέτρα
για να μην το καταπιει
η δίνη του χρόνου.
(αρ. 23, σ. 37)
Η μνήμη όμως, μοιάζει με γυναίκα παράξενη που, αφου γλεντήσει μαζιμε τους εραστες-της, άλλους τους στέλνει στα φωτεινα ουράνια και άλλους στα σκοτεινα τάρταρα. Επιπλέον, όσο περνάνε τα χρόνια γερνάει και αυτη, αδυνατίζει και γίνεται δύστροπη, με αποτέλεσμα να στρέφεται εναντίον-μας και να θολώνει επικίνδυνα την οθόνη του μυαλου-μας, μετατρέποντάς-την σαν έναν σκοτεινο καθρέφτη που δεν μπορεις πλέον να βλέπεις μέσα-του ξεκάθαρα το πρόσωπό-σου. Γι’ αυτο και ο Ν. Λάζαρης, που ανατέμνει προσεκτικά αυτα τα σημάδια φθορας του ανθρώπινου σώματος, όσο ακόμη η μνήμη-του είναι ζωηρη και η οθόνη του μυαλου-του ξεκάθαρη, προσπαθει να καταγράψει και να περάσει με κάθε λεπτομέρεια στις σελίδες της άγια ποίησής-του την πονεμένη ιστορία του αδελφου-του, μετουσιωμένη, όπως είπα, σε υψηλη τέχνη, προτου ο αδέκαστος χρόνος παρασύρει τα πάντα στη δίνη-του ή τα σκεπάσει με τη βλαβερη σκουρια-του.
Ν’ αναφέρω επίσης, και με αυτο ολοκληρώνω την παρουσίασή-μου, ότι έχω οδηγηθει στο γενικο συμπέρασμα πως η εμπνευσμένη συλλογη΄΄Σκοτεινος καθρέφτης΄΄ αρχίζει σκόπιμα με μία δυνατη επίκληση προς τον Θεο ή την Παναγία και στη συνέχεια καταλήγει να είναι ένα ηρωϊκο Ρέκβιεμ, όπου εδω ο ποιητης αξιοποιει τον όρο και με τις δύο σημασίες-του. Εννοω τη θρησκευτικη και τη μουσικη.
Γιατι, με την ονομασία Ρέκβιεμ (απο το λατινο Reguiem), όπως γνωρίζουμε, φέρεται στη καθομιλουμένη η νεκρώσιμη ακολουθία της Καθολικης Εκκλησίας, της οποίας το εισοδικομέρος αρχίζει με την παρακλητικη φράση «Peguiem aetemam dona eis Domine», που σημαίνει «Ανάπαυσιν αιώνιον δος αυτοις, Κύριε», ενω στον χώρο της μουσικης ο όρος Ρέκβιεμ περιγράφει μία ιδιαίτερη μουσικη σύνθεση για νεκρώσιμη Θεία Λειτουργία.
Άρα, ο ποιητης Ν. Λάζαρης, θέλησε να εναποθέσει το σκήνωμα του νεκρου αδελφου-του μέσα στο άκτιστο φως και με τις πρέπουσες τιμες να το κατευοδώσει στην άλλη ζωη, την αληθινη, συνοδευόμενο απο μία ποιητικη και μουσικη νεκρώσιμη ακολουθία, και με την παράκληση να βρούνε η ψυχη και το σώμα-του την αιώνια ανάπαυση.
*Ο συντάκτης του κειμένου αυτου εφαρμόζει κανόνες του μονοτονικου που εφάρμοζε ο αξέχαστος Αντώνης Μυστακίδης-Μεσεβρινος
