ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΡΙΑΣ (Αποσπάσματα)
Πρώτη γέννηση:
Ο Άλι και ο Άλλος Ο Άλι Άχμαντ Σαΐντ Έσμπερ γεννιέται την Πρωτοχρονιά του 1930 στο χωριό Κασαμπίν, στην περιοχή της Λαττάκειας και αρχαίας Λαοδικείας της Συρίας. Λίγα μόλις χιλιόμετρα από τη γενέτειρά του και δύο μόλις χρόνια πριν τη γέννησή του, ανακαλύπτεται το αρχαιότερο αλφάβητο του κόσμου. Πρόκειται για την περιοχή Ουγκαρίτ της Συρίας, πόλη-κράτος της αρχαίας Χαναάν, που οι Έλληνες ονόμαζαν Φοινίκη, χώρα του Κάδμου και της Ευρώπης. Κληρονομιά από τον πατέρα του η καλλιέργεια της γης και η καλλιέργεια της γλώσσας.
Μεγαλώνει απλά και φτωχικά, μακριά από τον πολιτισμό, κοντά στη φύση και στα ζώα, με το φως της φλόγας του καντηλιού. Στα δεκατρία του, παρουσιάζεται μπροστά στον πρόεδρο της δημοκρατίας της Συρίας, που επισκέπτεται το χωριό του, και του αφιερώνει ένα ποίημά του. Ο πρόεδρος, έκπληκτος, τον ρωτά τι θα μπορούσε να του προσφέρει ως ανταμοιβή και ο Άλι του ζητά να πάει στο σχολείο. Έτσι ξεκινά τη φοίτησή του στην Ταρτούς, όπου εγκαθίσταται και επισκέπτεται την οικογένειά του μόνο στις διακοπές.
Γράφει, στέλνει τα ποιήματά του στην εφημερίδα της Λαττάκειας, αλλά χωρίς καμία ανταπόκριση. Ώσπου μια μέρα, στα δεκαοχτώ του χρόνια, υιοθετεί ένα άλλο όνομα και μπαίνει στον μύθο: υπογράφει ως «Άδωνις», και στέλνει τα ποιήματά του ακόμα μία φορά. Η εφημερίδα του απαντά, τον καλεί, δημοσιεύει τα ποιήματά του. Η εγκατάλειψη της παλιάς του ταυτότητας εγκαινιάζει μία καινούρια, που θα χωρέσει μέσα της Ανατολή και Δύση. Ο Άδωνις στο εξής θα είναι ο Άλλος. Κι αυτή την ετερότητα θα τη συναντά πλέον κανείς μέσα στα ποιήματά του, αλλά και στα λόγια του, όταν θ’ αρχίσει να μιλά για κείνον και τους αναγνώστες του.
Ο αναγνώστης είναι ο άλλος, το πρόσωπο που προσπαθώ να προσεγγίσω. Και αυτή η ετερότητα είναι συγχρόνως ένα μέρος του εαυτού μου.* Πρόσωπο της μυθολογίας, σύμβολο της αναγέννησης, λόγος αντιζηλίας μεταξύ της θεάς του έρωτα, Αφροδίτης, και της θεάς του θανάτου, Περσεφόνης. Ο Άδωνις σκοτώνεται στη διάρκεια κυνηγιού από έναν κάπρο κι από το αίμα του φυτρώνουν για πρώτη φορά πάνω στη γη κόκκινα τριαντάφυλλα, ενώ από τα δάκρυα της Αφροδίτης φυτρώνουν ανεμώνες. Η Αφροδίτη παρακαλεί την Περσεφόνη να αφήσει τον Άδωνη να ανεβαίνει στη γη και η Περσεφόνη δέχεται. Έκτοτε, ο Άδωνις ζει ανάμεσα σε δύο κόσμους, μισό χρόνο στη γη και μισό χρόνο στον κάτω κόσμο. Είναι ο θεός που ξαναγεννιέται από το αίμα του και ενσαρκώνει τη βλάστηση ενάντια στον μαρασμό. Για μένα ήταν το μέσο να βγω από τον εαυτό μου.
Το άλλο μου όνομα είναι πιο ναρκισσιστικό. Ο Άδωνις είναι ο «άλλος». Μία μέρα διάβασα τον μύθο του Άδωνη. Λίγο καιρό αργότερα, ενώ περπατούσα δίπλα σε ένα ποτάμι –το οποίο ονομάζεται Άδωνις– κι έβλεπα τα νερά του, που όταν βρέχει παίρνουν κόκκινο χρώμα, σκέφτηκα: Να! Είσαι σαν τον Άδωνη και οι εκδότες σαν τον κάπρο που θέλει να σε σκοτώσει. Τότε έστειλα τα ποιήματά μου στους εκδότες με το όνομα αυτό και τα δέχθηκαν αμέσως. Με κάλεσαν μάλιστα να πάω να με γνωρίσουν. Όταν με είδαν έτσι μικρό, φτωχό και κακοντυμένο, δεν πίστευαν ότι ο Άδωνις ήμουν εγώ. Στη Βουλγάτα, τη λατινική μετάφραση της Αγίας Γραφής, ο Άδωνις της αρχαιοελληνικής λατρείας ταυτίζεται με τη βαβυλωνιακή θεότητα Ταμμούζ, ενώ στην αιγυπτιακή μυθολογία ταυτίζεται με τον Όσιρι και στη χανανιτική λατρεία με τον Βάαλ. Στην ειδωλολατρική και στη μετέπειτα εβραϊκή παράδοση, το όνομα Αδωνάι είναι μία από τις προσφωνήσεις του Θεού. Ο ποιητής θα αντλήσει συχνά υλικό από τους μύθους των θεών της αναγέννησης αλλά και από τον αντίστοιχο συμβολισμό θανάτου και ανάστασης του Εσταυρωμένου.
Κυρίαρχο ωστόσο σύμβολό του, όπως και της αστείρευτης δημιουργίας που προκύπτει μέσα από τις αντιφάσεις, είναι εκείνο του μυθικού πουλιού Φοίνικα. Καταστρέφω για να χτίσω, απελπίζομαι για να ελπίσω, πεθαίνω για να ξαναγεννηθώ.
Δεύτερη γέννηση:
Ο Ποιητής Ολοκληρώνοντας τη δευτεροβάθμια εκπαίδευσή του, ο Άδωνις φεύγει για τη Δαμασκό όπου σπουδάζει αραβική φιλολογία και φιλοσοφία. Στη διάρκεια των σπουδών του, γνωρίζει τη σύντροφο της ζωής του και κριτικό λογοτεχνίας, Χάλιντα Σαΐντ. Στη Δαμασκό, ανακαλύπτει την ποίηση του Μποντλαίρ, του Ρίλκε, του Νοβάλις, καθώς και τους Γάλλους υπερρεαλιστές. Το 1954, δημοσιεύεται το πρώτο του έργο, με τίτλο Είπε η γη. Υπηρετεί τη στρατιωτική του θητεία στο Χαλέπι και ενστερνίζεται τις ιδέες του εθνικού κόμματος της Συρίας, που υποστηρίζει τη δημοκρατία και τον διαχωρισμό κράτους-θρησκείας, αντιτίθεται στον εθνικισμό, τον κομμουνισμό και τον ισλαμισμό και οραματίζεται την ενοποίηση Συρίας, Λιβάνου, Παλαιστίνης και Ιράκ. Οι ιδεολογικές πεποιθήσεις του Άδωνη του στοιχίζουν ένα χρόνο φυλάκισης. Αφήνει οριστικά τη Συρία και επιστρέφει στη Βηρυτό το 1957.
Γνωρίζεται με τον Γιούσεφ αλ Χαλ, σημαντικό Λιβανέζο ποιητή και διανοούμενο, και ιδρύουν μαζί την ποιητική λέσχη «Σιρ» (Ποίηση), καθώς και το ομώνυμο τριμηνιαίο περιοδικό που βασίζεται σε τρεις άξονες: απελευθέρωση από τον ζυγό της παράδοσης, επανεκτίμηση της αραβικής ποίησης, άνοιγμα στην ξένη ποίηση και λογοτεχνία. Στο περιοδικό δημοσιεύονται ποιήματα σύγχρονων αραβόφωνων ποιητών όπως οι Ναζίκ αλ Μαλάικα, Μπαντρ Σάκερ αλ Σαγιάμπ και Σάαντι Γιούσεφ, και παρουσιάζονται μεταφράσεις ποιητών όπως οι Έζρα Πάουντ, Τ.Σ. Έλιοτ, Σεν Τζον Περς, Υβ Μπονφουά, Οκτάβιο Παζ, Ε.Ε. Κάμμινγκς, Ρενέ Σαρ και Πoλ Κλoντέλ. Η πορεία του περιοδικού και της λέσχης Σιρ θα συνεχιστεί μέχρι το 1964. Το 1957, εκδίδει την πρώτη του ποιητική συλλογή, Πρώτα ποιήματα, και ένα χρόνο αργότερα τη δεύτερη συλλογή του, Φύλλα στον άνεμο. Την ίδια χρονιά, το 1958, έρχεται στον κόσμο η πρώτη του κόρη, Αρουάντ. […]
[…] Πολύ συχνή είναι επίσης η χρήση των ματιών, των βλεφάρων και κυρίως των βλεφαρίδων – λέξεις που απαντούν σχεδόν σε όλους τους Άραβες ποιητές. Όπως και η χρήση του φοίνικα, προσφιλής σε όλους τους Άραβες λογοτέχνες. Υπάρχει μία σύνδεση ανάμεσα στις βλεφαρίδες και τα κλαδιά του φοίνικα, ιστορία ειπωμένη κάποτε από έναν Ιρακινό ποιητή, που έλεγε ότι οι βλεφαρίδες ή αλλιώς τα ματόκλαδα, είναι στα μάτια ό,τι και τα κλαδιά στον φοίνικα.
Η πατρίδα και η ιστορία έχουν έναν βαρυσήμαντο ρόλο μέσα στην ποίησή του. Η μελαγχολία είναι το βάρος της ιστορίας και ο ποιητής φέρει το πένθος της. Η παιδική ηλικία, η δική του και του έθνους του, είναι διαποτισμένη από την προδοσία των ονείρων, τη μνήμη του παρελθόντος της βίας και της καταπίεσης, της εξορίας, του πολέμου και του φόνου. Με ταυτότητα κατακερματισμένη και σώμα διαμελισμένο, ο Άδωνις νιώθει πως για να ανήκεις πραγματικά στην πατρίδα σου χρειάζεται πρώτα να έρθεις σε ρήξη με αυτήν, κι έτσι δημιουργεί έναν τρίτο κόσμο, από το σμίξιμο της Δύσης με την Ανατολή. Όμως, αληθινή πατρίδα εντέλει είναι η γλώσσα.
Η ποίηση και ο λόγος είναι η πατρίδα μου. Αληθινή πατρίδα εντέλει είναι ο ορίζοντας. Ένα σύνορο που, αν το φτάσεις, τότε σου ανοίγονται όλα τα μέρη του κόσμου. Γίνεται αυστηρός απέναντι στην παράδοση, χωρίς να την απαρνηθεί, μα αντιτίθεται στη στράτευση, στη μίμηση ξένων φωνών, στην παρουσία του «αραβικού εαυτού» μέσα στην ποίηση. Χρέος μου να θυμώνω τους ανθρώπους.
Για τον Άδωνη, ελευθερία σημαίνει ανατροπή κάθε ιεραρχίας ενάντια σε κάθε θεσμό ανεξαιρέτως, ηθική, δόγμα, θρησκεία, πολιτική. Εμπιστεύεται τον άνθρωπο, εμπιστεύεται τη διαρκή ανανέωση του ανθρώπου παρά την επανάληψη των πληγών, αφήνεται με εμπιστοσύνη στα χέρια της μεταμόρφωσης εντός, της ψυχής, και εκτός, της φύσης. Ποιητής-οραματιστής, ποιητής-δαίμονας, ποιητής-μάγος.
Η παρούσα ανθολογία, αποτελεί επιλογή ποιημάτων του Άδωνη από το 1957 (και τη συλλογή του Πρώτα ποιήματα) μέχρι το 2008 (και τη συλλογή του Βιβλιοπώλης που πουλά βιβλία για άστρα). Το δείγμα είναι πολύ μικρό, μπροστά στην τεράστια εργογραφία του ποιητή, ωστόσο αντιπροσωπευτικό μιας μακράς περιόδου κατά την οποία η γραφή του Άδωνη αλλάζει, εξελίσσεται, βαθαίνει και πλουταίνει. [….]
