`
Ξεχωρίζω πάντα σαν πενταπόσταγμα της απλόχερης συνεισφοράς του Τάσου Λειβαδίτη τούς πιο κάτω στίχους από τη συλλογή Συμφωνία αρ. Ι (Αθήνα, 1957) «Και πες τους, σύντροφε, δε φέρνω κανένα μήνυμα./Απλώς τον ανθρώπινο πόνο υπενθυμίζω.» Αυτή είναι συμπύκνωση που δεν επιχειρεί να υποκαταστήσει την επιβαλλόμενη άμεση ψηλάφηση στη σκαπτή ύλη που απολαμβάνουμε από της άδολης ψυχής του ποιητή τα κοιτάσματα. Σίγουρα το δίστιχο αυτό και τη σημασία του δεν θέλησαν να πληροφορηθούν εκείνοι οι κύκλοι της αντιδραστικής εξουσίας που δίκαζαν τον δήθεν «αντεθνικό» ποιητή εξαιτίας της …επικίνδυνης αγάπης, που αποτελούσε κατʼ ουσιάν το φορτίο της συλλογής Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου και λογόκριναν το περιεχόμενο ή καταδίωκαν την προβολή της νεορεαλιστικής ταινίας Συνοικία το όνειρο της βασισμένης σε σενάριο του Τάσου Λειβαδίτη και του Κώστα Κοτζιά.
Ιδεολογικές και αισθητικές πλευρές του ποιητικού έργου του Λειβαδίτη και της πολυδιάστατης αγωνιστικής συγγραφικής παρουσίας του ανέδειξαν με αφορμές επετειακές, ιδίως στα εικοσάχρονα του θανάτου του Λειβαδίτη, οι δοκιμιακές εργασίες και οι ανθολογήσεις σαν αυτές των Γιώργου Δουατζή, Γιάννη Κουβαρά, Γιώργου Μαρκόπουλου, Παναγιώτη Νούτσου (εκδομένες στα 2008 και 2009) και πλήθος δημοσιευμάτων σε έντυπα από φίλους της ποίησής του.
Τα θέματα αυτά, όπως και τη σχέση με την «επικοινωνιακή ποίηση», τη σημαίνουσα θέση εντός της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, τη διέλευση του ποιητή μέσα από αυτό το ποιητικό σύμπτωμα που οι κριτικοί απέδωσαν ως «ποίηση της ήττας», διεξέρχεται η επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Έλλη Φιλοκύπρου στην πολυσέλιδη εισαγωγή της στη μελέτη «Ένοχος μιας μεγάλης αθωότητας». Η ποιητική περιπέτεια του Τάσου Λειβαδίτη που πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη, εικοσιπέντε χρόνια από τον θάνατό του ποιητή.
Η αμερόληπτη και απροκατάληπτη ενασχόληση της Φιλοκύπρου με την ελληνική ποίηση και την πεζογραφία του 20ου αιώνα προϊδεάζει για ένα πόνημα ξεχωριστό. Στις εννέα ενότητες δίνονται τίτλοι διπλοί∙ σε καθεμιά η πρόταξη επιγραμματικών στίχων του Λειβαδίτη («Πόσο λίγο βρίσκεται κανείς μες στη ζωή του…», «Πάντα συμβαίνει ένα έγκλημα εκεί που δε συμβαίνει τίποτα» κ.ο.κ.) φωτίζει το θεματικό κέντρο της ενότητας και έτσι προεξαγγέλλεται το σύνθετο περιεχόμενό της και η εξακτίνωση στον εξομολογητικό λόγο του Λειβαδίτη : 1. Ο ακυρωμένος χρόνος. Όψεις της μνήμης, Όψεις της λήθης, Όψεις της νοσταλγίας. 2. Ο ανεξιχνίαστος εαυτός. Έγκλημα, Καταδίωξη-κίνδυνος, Ενοχή αθωότητας. 3. Η αμφίβολη λύτρωση. Ελπίδα και απελπισία, Σωτηρία και απώλεια. 4. Η διπλή πραγματικότητα. Ζητήματα αλήθειας. Οι συνέπειες της διπλής ζωής. 5. Το διασπασμένο υποκείμενο. Ειλικρίνεια και εξομολόγηση. Παραπλάνηση και αποσιώπηση. 6. Η ατελέσφορη ύπαρξη. Εφήμερη ύπαρξη και αιωνιότητα. Ο ουρανός και ο Θεός. 7. Η επικίνδυνη αναζήτηση. Νοηματοδοτημένη ύπαρξη. Ματαιότητα. 8. Η καταξίωση του ανεκπλήρωτου. Προορισμός. Παραίτηση. 9. Ο δισυπόστατος λόγος. Λόγος και αφήγηση. Ανείπωτο, σιωπή, μουσική. Ο τόμος συμπληρώνεται, προς χαράν του αναγνώστη, από πολύπτυχη βιβλιογραφική καταγραφή (Α΄ λογοτεχνικά έργα, Β΄ δοκίμια-μελέτες, Γ΄ δισκογραφικές αναφορές), από το χρησιμότατο Ευρετήριο Προσώπων και από το εξαντλητικό αλφαβητικό Ευρετήριο Συλλογών και Ποιημάτων του Τάσου Λειβαδίτη.
Ας σημειωθεί, επιπλέον, ότι η επιστημονική συγγραφή της παραγωγικής φιλολόγου επικεντρώνεται στην υπαρξιακή αναθεώρηση, όπως ως εσωτερική διαδικασία προκύπτει αντιφατικά και επώδυνα από τα πολλαπλά και επάλληλα τραύματα στη συνείδηση του ποιητή Λειβαδίτη, αυτού του «ένοχου μιας μεγάλης αθωότητας». Η ανάλυση εστιάζεται στη διερεύνηση της σύμπλεξης που επισυνέβη ανάμεσα στην εξομολόγηση, την απελπισία, την ελπίδα την ενοχή, την αθωότητα∙ αναμοχλεύει την απογειωτική συνομιλία με το έργο λογοτεχνών σαν τον Κάφκα, τον Ντοστογιέφσκι, τον Σαρτρ, τον Καμύ και τον Ρίλκε, τον Τολστόι, τον Πάστερνακ, τον Λέρμοντοφ∙ ανιχνεύει τη δημιουργική συνάντηση με τον Καρυωτάκη κι άλλους ρηξικέλευθους –στην ευρεία του όρου σημασία– έλληνες ποιητές (Εγγονόπουλο, Ρίτσο, Αναγνωστάκη, Αλεξάνδρου, Σινόπουλο), αφιερωμένους με τη μια ή την άλλη ένταση στην άδολη ανατροπή του κατεστημένου κόσμου∙ ενδιατρίβει στη γοητευτική των αντιθέσεων συνύφανση, που είναι ταυτόχρονα και υπέρβασή τους, εξόχως του υπαρξισμού, του παραλόγου, του υπερρεαλισμού, όπως αυτές μοναδικά κι ευλογημένα διαπερνούν την ποίηση του Λειβαδίτη (χωρίς όμως η Έ. Φιλοκύπρου να προσγράφει αυτήν «εύκολα σε μια φιλοσοφία ή σʼ ένα ρεύμα», σελ. 25).
Παρατηρητής έξοχος των πτυχών της ποιητικής περιπέτειας του Λειβαδίτη η Έ. Φιλοκύπρου κινείται με άνεση και λεπτότητα χειρισμών από «τη μη μοντέρνα ποίησή του της πρώτης περιόδου (ώς τα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1960) προς τη μοντέρνα, σκοτεινή, κυριαρχημένη από άλογη αλληλουχία, ποίηση των μετέπειτα χρόνων» (σελ. 28). Αξιοποιεί τον υιοθετημένο από τον ποιητή τριπλό εκδοτικό διαχωρισμό (εν είδει περιοδολόγησης ) των ποιητικών συλλογών, για να συμπεράνει, αφενός, ότι οι τρεις περίοδοι υπόκεινται σε διαφοροποίηση μεταξύ τους και, αφετέρου, ότι στο εσωτερικό κάθε περιόδου «προετοιμάζονται οι αλλαγές» (σελ. 28). Αποκαλύπτει ότι, σε κάθε απόπειρα νοητικής κατασκευής του ποιητικού υποκειμένου, αγωνία, αναζήτηση, αυτοαναφορικότητα, πλοκή αμφισβητούμενη ή αλληλουχία, περιπετειώδης και υπέρλογη φαντασία, συγκρουόμενη με την πραγματικότητα και τη ματαιότητα, αυτά κυρίως συγκροτούν την πολυπρισματική ποιητική τέχνη του Τάσου Λειβαδίτη.
Η ανάδειξη της ολοένα και πιο περίπλοκης σχέσης του αφηγητή με τον περίγυρο, με τον εαυτό του και με τον αφηγηματικό του λόγο συνιστά και τον πυρήνα της ευδόκιμης προσπάθειας που καταβάλει η Ε. Φιλοκύπρου. Χάρη σʼ αυτή τη στόχευση η ερευνήτρια ανοίγει νέους δρόμους στην ερμηνεία του πνευματικής παρακαταθήκης του ποιητή –παρακαταθήκη που σημαδεύτηκε από τις σημαντικές ανακατατάξεις στην πλανητική σκέψη, την αισθητική και την ιδεολογία μετά το δεύτερο μισό του τρικυμιώδους 20ου αιώνα. Στη συγχρονία αυτή, με τρόπο χαρακτηριστικό αποδίδεται η τραγικά αντιφατική πορεία των ποιητικών συλλήψεων (του ανθρώπου και δημιουργού Λειβαδίτη – και πολλών άλλων ομότεχνων του, τολμώ να σημειώσω) από την ανάσχεση των συλλογικών οραμάτων στην απώλεια της όποιας βεβαιότητας (ως προϋπόθεση της ποιητικής δημιουργίας και του νέου ποιητικού οράματος), από την καταξίωση της δισυπόστατης ποίησης μέσα από την εμπειρία της υπαρξιακής ακεραίωσης ίσαμε την ανάδυση της νέας ουτοπίας, δηλαδή την ανάθεση της ευθύνης για την ύπαρξη του κόσμου στην Τέχνη (κρατώντας σε απόσταση παραμορφώσεις ωσάν την οικονομία, την πολιτική, τις θρησκευτικές και ιδεολογικές αγκυλώσεις).
Η πρόταση ανάγνωσης που καταθέτει η Ε. Φιλοκύπρου συνταιριάζει την προσωπική ευαίσθητη οικείωση του ποιητικού έργου και την πρωτότυπη επιστημονική επανεξέταση της διαδρομής ενός ταλαντούχου και αγνού ποιητή του ανθρώπινου πόνου, του Τάσου Λειβαδίτη. Προωθεί την ανακάλυψη εκ νέου του έργου του, ιδίως στους νεότερους μελετητές της ποίησης. Υπερβαίνει συνάμα τα στενά επιστημονικά πλαίσια και βρίσκεται σε ανταπόκριση με το αίτημα εγρήγορσης των πολιτών στις συνθήκες αισθητικής ομηρίας, πολιτισμικού βαλτώματος και πολύπλευρης κρίσης των κοινωνιών στη σκοτεινή εποχή της παγκοσμιοκρατίας.
