Εισαγωγή
«Διανοούμενοι του Μεσαίωνα» ονομάστηκαν από τον Jacques Le Goff
οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι που εμφανίζονται στην Ευρώπη του 13ου
αιώνα, παράλληλα με τις πόλεις και τους εμπόρους. Όπως και ο έμπορος
που κατηγορήθηκε ότι εμπορευόταν τον χρόνο που ανήκε μόνο στον Θεό,
έτσι και ο πανεπιστημιακός δάσκαλος κατηγορήθηκε κατά τον 12ο αιώνα
ότι εμπορευόταν ένα αγαθό που ανήκε στον Θεό, την επιστήμη. Νομιμο-
ποιείται τελικά χάρη στο έργο του, τη διδασκαλία και αυτό που σήμερα θα
ονομάζαμε έρευνα, δηλαδή το έργο του διαλογισμού και της γραφής. Αυτό
το λειτούργημα σε συνδυασμό με τον ρόλο των πανεπιστημιακών μέσω της
φήμης και των παρεμβάσεων πολλών από αυτούς στις κοινωνικές και πολι-
τικές διαμάχες οδήγησαν τον Le Goff να τους ονομάσει «διανοούμενους του
Μεσαίωνα (1) ». Ο όρος μάλιστα «διανοούμενος», σε αντίθεση με όρους ασα-
φείς όπως «επιστήμονας», «δόκτορας», «κληρικός» ή «στοχαστής», υποδη-
λώνει ένα περιβάλλον οριοθετημένο με ακρίβεια: αυτό των διδασκόντων
στις σχολές, αυτούς δηλαδή που έχουν ως επάγγελμα να σκέφτονται και να
διδάσκουν την σκέψη τους (2.)
Χρονικά, η ανάδειξη των διανοούμενων προσδιορίζεται παράλληλα
με την ακμή των μεσαιωνικών πόλεων, δηλαδή από τον 12ο μέχρι τον 15ο
αιώνα (3). Όπως θα δούμε παρακάτω, η ανάπτυξη των πόλεων ήταν ένας από
τους ιστορικούς όρους που ευνόησαν την ανάδειξη των διανοούμενων. Η
σχέση όμως αυτή ήταν αμφίδρομη: οι διανοούμενοι σύμφωνα με τον Le Goff
και μάλιστα η βάση των διανοούμενων, δηλαδή οι επαγγελματίες, έπαιξαν
σημαντικό ρόλο στην οικοδόμηση της ισχύος των πόλεων και χαρακτηρίζο-
νται ως «οι διανοούμενοι της αστικής ανάπτυξης (4)».

1. Οι ιστορικοί όροι.

Ο πρώιμος Μεσαίωνας χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη μιας Ευ-
ρώπης της υπαίθρου. Αυτή η εικόνα αλλάζει σταδιακά και τον 13ο αιώνα
κυριαρχεί η συγκρότηση της αστικής Ευρώπης (5). Η μεσαιωνική πόλη δια-
φέρει βαθύτατα από την αρχαία, τόσο στην όψη όσο και (πολύ περισσότε-
ρο) στον ρόλο που παίζει στην κοινωνική οργάνωση. Ο στρατιωτικός ρόλος
της βρίσκεται σε δεύτερη μοίρα, καθώς σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του
εμπορίου, στην πόλη εγκαθίσταται μια οικονομική λειτουργία που δεν
υπήρχε παλαιότερα (6). Η ανάπτυξη των πόλεων σηματοδοτεί μιαν απο-
μάκρυνση από τη μεσαιωνική, φεουδαλική οργάνωση της ζωής. Η ανταλλα-
κτική οικονομία μετατρέπεται σε χρηματική, οι πόλεις χειραφετούνται πολιτικά και η ανάπτυξη του εμπορίο δημιουργεί νέες ανάγκες στην οργάνωση και στη διοίκηση (7).

Η εξέλιξη των εμπορικών τεχνικών και ο όλο και σημαντι-
κότερος ρόλος του «εγγράφου» στις εμπορικές συναλλαγές δημιουργούν μια
ιδιαίτερη διανοητική κουλτούρα και δίνουν ώθηση σε μια εκλαΐκευση της
γνώσης (8).
Η αυτοδιοίκηση των πόλεων δημιουργεί την ανάγκη για προσφυγή σε
νομομαθείς ανθρώπους. Ανατρέπεται έτσι το παλαιό δίκαιο της χριστιανο-
σύνης από έναν συνδυασμό ενός ανανεωμένου ρωμαϊκού δικαίου με ένα
επεξεργασμένο κανονικό δίκαιο (9). Η εκ νέου ανακάλυψη του ρωμαϊκού δι-
καίου φέρνει στο προσκήνιο τον έντονο ορθολογισμό στη ρωμαϊκή σκέψη.
Η παιδεία γίνεται πλέον μια πρακτική αναγκαιότητα (10). Η οικονομική και
πολιτική ανεξαρτησία των ιταλικών πόλεων δημιουργεί την ανάγκη για αν-
θρώπους με σπουδές δικαίου που θα αναλάβουν τα απαραίτητα για τη διοί-
κηση της πόλης πολιτικά και δικαστικά αξιώματα (11).

Ο Power αντιπαραθέτει την πρακτική αναγκαιότητα στην καθαρή πε-
ριέργεια ως προς τον ρόλο τους στην πνευματική πρόοδο και τονίζει τη ση-
μασία της πρώτης. Δεν παραβλέπει όμως την εξαίρεση του 11ου αιώνα, όπου
μια ενασχόληση με την γνώση για την γνώση επέτρεψε στους λόγιους να
θέσουν στη διάθεσή τους μεγάλο μέρος της αρχαίας κληρονομιάς που είχε
παραμείνει ανεκμετάλλευτη. Αυτό, σε συνδυασμό με την αλλαγή της στάσης
της Εκκλησίας απέναντι στη μελέτη των κλασσικών που από αρνητική με-
τατράπηκε σε ανεκτική, καθώς και η περίοδος σχετικής ειρήνης που επι-
κράτησε μετά τον 11ο αιώνα, συνέβαλλαν στην ανάδειξη της νέας τάξης των
διανοούμενων (12).

2. Τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά

Καθώς η διδασκαλία αποτελεί εκκλησιαστικό λειτούργημα, ο διανο-
ούμενος του Μεσαίωνα είναι κυρίως κληρικός (13). Οι λαϊκοί δεν αποκλείονται
από την πανεπιστημιακή διδασκαλία, αλλά μια άκαμπτη παράδοση τους
κρατάει στο περιθώριο. Άλλωστε, σύμφωνα με τα καταστατικά των περισ-
σότερων πανεπιστημίων, οι διδάσκοντες έπρεπε να είναι κληρικοί και να
παραμένουν άγαμοι (14). Επιπλέον, πρακτικοί λόγοι ευνοούσαν αυτήν την κα-
τάσταση: το διάταγμα του πάπα Ιννοκέντιου Γ΄ το 1207 που απάλλασσε
τους κληρικούς από την υποχρέωση να εδρεύουν στον τόπο της εκκλησια-
στικής τους θέσης επέτρεπε στους πανεπιστημιακούς που ήταν κληρικοί να
ασχοληθούν με τις πανεπιστημιακές τους δραστηριότητες έχοντας εξασφα-
λίσει τα μέσα διαβίωσης (15).
Παρόλ’ αυτά, καθοριστικό στοιχείο για τον διανοούμενο του Μεσαίω-
να είναι κατά τον Le Goff ο δεσμός του με την πόλη (16). Ο άνθρωπος που
επαγγελματικά γράφει ή διδάσκει, εμφανίζεται με τη γέννηση των πόλεων (17).
Οι διανοούμενοι του Μεσαίωνα είναι επαγγελματίες της γνώσης και όπως οι
άλλοι επαγγελματίες της πόλης οργανώνονται σε συντεχνίες, που θα εξελι-

χθούν σε αυτό που ονομάζουμε πανεπιστήμια. Η πανεπιστημιακή συντεχνία
χαρακτηρίζεται από ιδιαιτερότητες: είναι καταρχήν μια εκκλησιαστική συ-
ντεχνία. Παρόλο που όλο και περισσότεροι λαϊκοί εισέρχονται στις τάξεις
της, όλοι οι πανεπιστημιακοί θεωρούνται κληρικοί και εξαρτώνται από την
εκκλησιαστική νομοθεσία (18).
Η γλωσσική ενότητα που προσφέρουν τα λατινικά στην κοινότητα
των διανοούμενων ευνοεί τη διακίνηση ιδεών και προσώπων από πανεπι-
στήμιο σε πανεπιστήμιο (19). Η έλλειψη φραγμών στην κοινωνική προέλευση (20)
και στην εθνική καταγωγή (21) και η ελευθερία μετακίνησης που κατοχυρώνε-
ται από την άδεια διδασκαλίας δίνει στην πανεπιστημιακή συντεχνία ένα
χαρακτηριστικό που δεν έχουν οι άλλες συντεχνίες: το μονοπώλιό της δεν
περιορίζεται στην τοπική αγορά αλλά έχει στη δικαιοδοσία της ολόκληρη
τη Χριστιανοσύνη, υπερβαίνοντας έτσι τα όρια του αστικού πλαισίου που
τη δημιούργησε (22).
Ο διανοούμενος του Μεσαίωνα σκιαγραφείται έτσι ως ένας κληρικός,
κοσμοπολίτης επαγγελματίας της γνώσης που αποστασιοποιείται ως μορφή
τόσο από τον τυπικό κληρικό όσο και από τον τυπικό επαγγελματία της
πόλης. Χαρακτηριστικά που θα καθορίσουν το ρόλο του και την εξέλιξή
του στη μεσαιωνική κοινωνία.
3. Ο ρόλος των διανοούμενων.

Είδαμε πώς η ανάδειξη των διανοούμενων και η πνευματική πρόοδος
στην οποία αυτή συνετέλεσε ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τις ανάγκες που
δημιουργήθηκαν από την ανάπτυξη των πόλεων. Η κοινωνία του Μεσαίω-
να, ιδεολογικά ελεγχόμενη από την Εκκλησία, περιβάλλεται πολιτικά από
ένα διπλό γραφειοκρατικό σύστημα, πολιτικό και εκκλησιαστικό, το οποίο
έχει ανάγκη από ηγετικά στελέχη. Σε αυτό το κοινωνικό σύστημα, οι διανο-
ούμενοι παραμένουν κυρίως πιστοί υπηρέτες της εξουσίας και του
κράτους (23). Οι πιο νευραλγικές θέσεις στη διοίκηση των κοσμικών και εκκλη-

σιαστικών αρχών καταλαμβάνονται έτσι από μια τάξη ενός είδους τεχνο-
κρατών που διαμορφώνουν αυτό που ο Le Goff χαρακτηρίζει ως μια Ευ-
ρώπη χριστιανών μανδαρίνων (24).
Αυτή η νέα τάξη διαρρηγνύει την ακαμψία του μεσαιωνικού κοινωνι-
κού σχήματος που μέχρι τότε οριζόταν από τους ευγενείς, τους κληρικούς
και τους μη προνομιούχους υπόλοιπους. Τα μέλη της πανεπιστημιακής κοι-
νότητας απολάμβαναν προνόμια και ως κοινότητα ανέπτυξαν έναν ιδιαίτε-
ρο τρόπο ζωής με δική τους αυτοσυνείδηση και αξίες. Δημιουργείται έτσι
μια «αριστοκρατία του πνεύματος» που διαφοροποιείται τόσο από τους
κληρικούς όσο και από τους ευγενείς (25). Ορισμένοι μάλιστα από τους διανο-
ούμενους, ωθούμενοι από την πανεπιστημιακή ελευθερία και τις ιδιαιτε-
ρότητες της πανεπιστημιακής κοινότητας, είναι «αμφισβητίες» διανοούμε-
νοι, σχεδόν αιρετικοί (26).
Η ύψιστη αξιολόγηση της γνώσης εκείνη την περίοδο φανερώνεται
από την εύνοια που έδειχναν προς τα πανεπιστήμια τόσο η κοσμική όσο και
η εκκλησιαστική εξουσία. Οι διανοούμενοι χαρακτηρίζονταν από ένα γόη-
τρο που τους επέτρεπε να παρεμβάλλονται και να ελίσσονται ανάμεσα στις
εξουσίες, καλούμενοι να κρίνουν ως ειδικοί, αντικειμενικοί κριτές ζητήματα
εκκλησιαστικής και κοσμικής εξουσίας από θέση πνευματικής ισχύος (27).
Αλλά ο πιο σημαντικός ίσως ρόλος των διανοούμενων του Μεσαίωνα
ήταν ο ρόλος τους ως πρωτεργατών της αναγέννησης του πνεύματος που
συνοδεύει τις μεγάλες αλλαγές που σημειώνονται στη μεσαιωνική κοινωνία
από τον 12ο αιώνα. Γιατί η ανάπτυξη των πόλεων σηματοδοτεί σημαντικές
μεταβολές στις οικονομικές και κοινωνικές δομές, ακόμα και στις πολιτικές
δομές. Αυτές οι μεταβολές, «επαναστάσεις» κατά τον Le Goff, συνοδεύονται
και από μια πολιτιστική επανάσταση στην οποία πρωταγωνιστούν οι δια-
νοούμενοι (28).

Επίλογος

Στους αιώνες που μεσολάβησαν μεταξύ της ανάδυσης των διανοούμε-
νων του Μεσαίωνα τον 12ο αιώνα και της εμφάνισης του ουμανιστή της
Αναγέννησης, η θέση, η εικόνα και ο ρόλος του διανοούμενου δεν έμειναν
σταθερά. Ο διανοούμενος εξελίσσεται μαζί με το περιβάλλον του, δηλαδή
την πόλη και το πανεπιστήμιο. Οι περιπλανώμενοι δάσκαλοι σχηματίζουν
στην πόλη συντεχνίες που εξελίσσονται στα πανεπιστήμια (29). Οι νέοι κληρι-
κοί των πόλεων αντιπαρατίθενται με το περιβάλλον της μονής, τοποθε-
τώντας την προσπάθεια για διαύγεια της σκέψης και επιστημονική ακρίβεια
απέναντι στον μοναστικό πνευματισμό (30). Το περιβάλλον της πόλης δημιουρ-
γεί φαινόμενα όπως αυτό των Γολιάρδων, των διανοούμενων του δρόμου (31).
Τα προνόμια που οι εκκλησιαστικές και κοσμικές αρχές παραχωρούν
στα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας οδηγούν στη δημιουργία της
«αριστοκρατίας του πνεύματος», όμως η εισαγωγή σε αυτήν την αριστοκρα-
τία δεν εμποδίζεται από εθνικούς ή κοινωνικούς φραγμούς (32). Οι αγώνες για
αυτονομία απέναντι στην εκκλησιαστική και κοσμική εξουσία οδηγούν
όντως σε μια ανεξαρτησία απέναντι στις τοπικές εξουσίες, όμως αυτό δεν
επιτυγχάνεται χωρίς κόστος. Όταν τον 13ο αιώνα ο Πάπας επεμβαίνει υπέρ
της ανεξαρτησίας των πανεπιστημίων, δεν το κάνει χωρίς υστεροβουλία: οι
διανοούμενοι της Δύσης αποτελούν πλέον κατά ένα μέρος όργανα της Αγίας
Έδρας (33).
Κατά τη διάρκεια του 14ου και 15ου αιώνα οι πανεπιστημιακοί μετα-
τρέπονται σε μια κοινωνική ομάδα που αρχίζει να μοιάζει με τις κοινωνικές
ομάδες που έχουν εισοδήματα, τους φεουδάρχες και τους άρχοντες καπιτα-
λιστές (34). Παράλληλα, αλλαγές στα καταστατικά των πανεπιστημίων προσ-
δίδουν στο πανεπιστημιακό περιβάλλον ένα χαρακτηριστικό της τάξης των
ευγενών, την κληρονομικότητα. Συγκροτείται έτσι μια πανεπιστημιακή ολι-
γαρχία και η τάξη των πανεπιστημιακών αποκτά χαρακτηριστικά κάστας.
Αυτό αντανακλάται και στον τρόπο ζωής, καθώς οι πανεπιστημιακοί προσπαθούν να μιμηθούν τον τρόπο ζωής των ευγενών: πλούσια ενδύματα, πο-
λυτελή σπίτια και αποστροφή προς την χειρωνακτική εργασία που οδηγεί
σε διαχωρισμό μεταξύ επιστήμης και τεχνικής (35).
Ο διανοούμενος του Μεσαίωνα αποκόπτεται έτσι από τις ρίζες του,
από τις αιτίες της εμφάνισής του. Δεν ανήκει πλέον στον κόσμο των εργα-
ζόμενων αλλά επιλέγει να προσχωρήσει στις κατηγορίες των προνομιούχων.
Αφήνει έτσι τη θέση του στον ουμανιστή της Αναγέννησης, ο οποίος θα
πρωταγωνιστήσει στην πνευματική δραστηριότητα των χρόνων που θα
ακολουθήσουν (36).

 

Παραπομπές

1 J. Le Goff, Η Ευρώπη γεννήθηκε τον Μεσαίωνα;, Αθήνα 2006, σ. 222-223.
2 J. Le Goff, Οι διανοούμενοι στο Μεσαίωνα, Αθήνα 2002, σ. 26.
3 Γ. Γκότσης – Α. Συριάτου, Δύο Θεσμοί Διαμορφωτές του Ευρωπαϊκού

Πολιτισμού,
Πάτρα 2001, σ. 45.
4 Le Goff, Οι διανοούμενοι, ό.π., σ. 16.
5 Le Goff, Η Ευρώπη, ό.π., σ. 185.
6 Στο ίδιο, σ. 187.
7 Γκότσης – Συριάτου, ό.π., σ. 45-46.
8 Le Goff, Η Ευρώπη, ό.π., σ. 215-216
9 Στο ίδιο, σ. 196.
10 Γκότσης – Συριάτου, ό.π., σ. 46.
11 Στο ίδιο, σ. 50.
18 Στο ίδιο, σ. 118.
19 Γκότσης – Συριάτου, ό.π., σ. 55.
20 Στο ίδιο, σ. 54.
21 Le Goff, Οι διανοούμενοι, ό.π., σ. 118.
22 Στο ίδιο, σ. 119.
23 Στο ίδιο, σ. 12.
24 Le Goff, Η Ευρώπη, ό.π., σ. 229-230.
25 Γκότσης – Συριάτου, ό.π., σ. 54.
26 Le Goff, Οι διανοούμενοι, ό.π., σ. 13.
27 Γκότσης – Συριάτου, ό.π., σ. 56.
28 Le Goff, Οι διανοούμενοι, ό.π., σ. 35.
29 D. Nicholas, Η εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου, Αθήνα 2000, σ. 500.
30 Le Goff, Οι διανοούμενοι, ό.π., σ. 54-55.
31 Στο ίδιο, σ. 56-59.
32 Γκότσης – Συριάτου, ό.π., σ. 54.
33 Le Goff, Οι διανοούμενοι, ό.π., σ. 117-118.
34 Στο ίδιο, σ. 118-119.
35 Στο ίδιο, σ. 191-195.
36 Στο ίδιο, σ. 187.
Βιβλιογραφία

• Γκότσης Γ. – Συριάτου Α., Δύο Θεσμοί Διαμορφωτές του
Ευρωπαϊκού Πολιτισμού, ΕΑΠ, Πάτρα 2001.
• Le Goff J., Η Ευρώπη γεννήθηκε τον Μεσαίωνα; (μτφρ. Ελευθερία
Ζέη), Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2006.
• Le Goff J., Οι διανοούμενοι στο Μεσαίωνα (μτφρ. Μαρία
Παραδέλλη), Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 2002.
• Nicholas D., Η εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου (μτφρ. Μαριάννα
Τζιάντζη), ΜΙΕΤ, Αθήνα 2002.
• Power E. J., «Η εκπαίδευση στον Μεσαίωνα: πολιτισμική αφομοίωση
και ακαδημαϊκή τάξη» (μτφρ. Π. Μαρκέτου) στο Γ. Γκότσης – Α.
Συριάτου, Δύο Θεσμοί Διαμορφωτές του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού,
ΕΑΠ, Πάτρα 2001

Πηγή: http://www.grcrun11.gr/~theodore/EAP/EPO32/EPO32_Ergasia1CCL.pdf

από Σπύρος Αραβανής
2 Comments