Το χαϊκού είναι ποίηση και σαν ποίηση έξω από τις κορυφώσεις του παράγει και μεγάλες ποσότητες αδρανές υλικό, την αναγκαία εντροπία της παραγωγής του. Δεν έχει κανείς παρά να ανοίξει ένα βιβλίο με χαϊκού για να διακριβώσει του λόγου το αληθές. Ακόμη και δόκιμοι ποιητές δυσκολεύονται να συνδέσουν το όνομά τους με ένα αξιομνημόνευτο χαϊκού.
Από την άλλη σπάνια θα δει κανείς το φημισμένο χαϊκού του Μπασό για τη λίμνη χωρίς ένα σχόλιο που να προσπαθεί να μας εξηγήσει τους λόγους της αδράνειας και του α- σήμαντου που νιώθουμε ως αναγνώστες προερχόμενοι από άλλη κουλτούρα.

Το είδος στο δυτικό κόσμο το διαχειρίζεται κατά κύριο λόγο η λίνγκουα φράνκα της εποχής και ακολουθεί η ισπανική και η γαλλική. Και είναι πανεύκολο να βρει κάποιος έναν τυφλοσούρτη για να συνθέτει ευπρεπή χαϊκού στο διαδίκτυο. Η μεγαλύτερη ίσως προετοιμασία είναι να βρεθεί ένα πεντασύλλαβο σήμα που να υποδηλώνει την εποχή του έτους. Ο αλγόριθμός του έχει τύχει και επεξεργασίας ώστε να υπάρχουν μηχανές που παράγουν τυχαία χαϊκού με το πάτημα ενός πλήκτρου, τακτική που θυμίζει τα δικά μας ημερολόγια του τοίχου με το τετράστιχο πίσω, ή αποφθέγματα της ημέρας χριστιανικής ή άλλης θρησκευτικής κοπής.
Το είδος με τους αναγκαίους περιορισμούς είναι λαϊκό και περιλαμβάνει και την αναγκαία περιφέρεια του ψευδοχαϊκού γνωστή στον αγγλοσαξωνικό κόσμο ως zappai.

Αν θέλαμε να δώσουμε μια περιγραφή της απαίτησης του χαϊκού φανταστείτε μια παράταξη από λέξεις που περιγράφουν ένα γεγονός και που ξαφνικά πρέπει να μεταδώσουμε το περιεχόμενό τους με 17 μόνο συλλαβές. Τι θα κόβαμε; Αυτή ας πούμε θα μπορούσε να είναι μιαν αποφατική τακτική να γράψουμε ένα χαϊκού. Και είναι το διδακτό που θα μπορούσε να μας οδηγήσει προς τη χάρη του αδίδακτου. Γιατί ο κανόνας του πως γράφεται ένα χαϊκού είναι η αναγκαία αφετηρία περιορισμών να φτάσουμε στο ποιητικό αντίκρισμα της πραγματικότητας και αυτό είναι κλίση και όχι πρόθεση. Όπως και να είναι όμως το χαϊκού είναι δρόμος ανοιχτός για να παγιδέψουμε στιγμές του ποιητικού που ακόμα η καθημερινότητα στήνει κάποιες φορές μπροστά μας. Και είναι έργω προπαιδεία για τον καθένα να κατανοεί σύνολη την ποίηση.

Έτσι το χαϊκού μας παρουσιάζεται εξαρχής με διπλή μορφή. Είναι πεδίο για την άσκηση και του ποιητή με την έννοια που τον διαχωρίζει η κουλτούρα μας, αλλά και ανοιχτή πρόσκληση και πρόκληση για τον καθένα που θα ήθελε να δοκιμάσει κάποιους από τους καρπούς της γοητείας του. Και αυτό δεν θα πρέπει να το ξεχνάμε σε κάθε αναφορά στο χαϊκού. Είναι πάνδημη και δημοκρατική πρόσβαση στην άσκηση της ποίησης. Γι αυτό και υπάρχει μια απαίτηση στην αυστηρότητα του κανόνα της παραγωγής του. Ο στόχος είναι να μειωθεί η εντροπία των παραγομένων και ταυτόχρονα να κρατηθεί η απόσταση από το απόφθεγμα που στην ποιητική του διάσταση αποτελεί γνωστή μας πρακτική.

Ο δρόμος για το χαϊκού έρχεται από την αγγλοσαξωνική κυρίως έκφανσή του και ασύνδετος από την στιχουργική της. Θα άξιζε όμως τον κόπο να δοκιμάσουμε τον αντίθετο δρόμο. Εκκινώντας από τα μορφικά στοιχεία που παραλληλίζονται μαζί του από την δική μας παράδοση.
Το σχήμα πέντε εφτά πέντε αποτελεί στοιχείο της στιχουργικής μας. Και ο πεντασύλλαβος και ο εφτασύλλαβος στίχος υπήρξαν στην παράδοσή μας και καλλιεργήθηκαν. Ο εφτασύλλαβος ειδικά αποτελεί το δεύτερο μέρος του δεκαπεντασύλλαβου. Θα ήταν ένας πολύ ενδιαφέρων πειραματισμός να προσεγγίσουμε το χαϊκού με προπαιδεία την μελέτη του πεντασύλλαβου και του εφτασύλλαβου στίχου, όπως την εξάσκησε η ποίησή μας πριν το μοντερνισμό.
Έτσι θα έχουμε μια δυνατότητα να αρματωθούμε και να ελέγξουμε τις δυνατότητες της ελληνικής να εκφράζει νοήματα ποιητικά στους περιορισμούς τους δύσκολους που βάζει το χαϊκού.
Είμαι σίγουρος ότι κάποιοι σκέφτονται τον Παλαμά, τον ίδιο σκέφτομαι κι εγώ. Φαίνεται λίγο παράδοξο η μελέτη των ολιγοσύλλαβων ποιημάτων του Παλαμά να οδηγεί στο χαϊκού, αλλά πιστεύω ότι μια δοκιμή θα έπειθε τον καθένα ότι εκεί υπάρχουν δυνατότητες αξιοποιήσιμες.
Και το προτείνω ως αναγκαία ανατροπή της προσέγγισης στη γραφή του χαϊκού γιατί πιστεύω ότι μπορεί να μας δώσει μιαν άλλη προοπτική, κυρίως να ανατρέψει την πεζολογία που αναγκαία φέρνει μαζί του το μεταφρασμένο αγγλοσαξωνικό πρότυπο.

Το χοϊκού είναι καταγραφή ενός προβολέα του βλέμματος που μερικές φορές έχει τη χάρη να παγιδεύει έναν κόσμο καθώς τον αλλάζει μέσα μας. Υπάρχει μια σταγόνα φώτισης εκεί, μια ελάχιστη προσευχή να λάμψουν τα πράγματα μέσα μας στην εμφάνειά τους. Ένας τρόπος να ακινητήσουμε τις ποιητικές στιγμές που η φθορά του βλέμματός μας αφήνει να περνάνε αόρατες…
Για εκείνον που θα ενδιατρίψει στο είδος, είτε ως δόκιμος ποιητής είτε ως άνθρωπος που θέλει να δοκιμάσει τις πρόχειρες δυνατότητες αυτής της εκφραστικότητας υπάρχει μια περιπέτεια. Ξεκινάει από την αφομοίωση των κανόνων και στοχεύει στην κατάθεση των μοναδικών εκείνων λέξεων που μεταφέρουν κάτι από το πάντα ανυπότακτο πραγματικό.
Σε τελευταία ανάλυση το χαϊκού είναι ένα αντίδοτο στην παθητικότητα της κατανάλωσης λέξεων. Μια δυνατότητα προσφερόμενη στον καθένα όχι να την επικυρώσει μόνο ως αναγνώστης αλλά και να απαντήσει έμπρακτα σ΄ αυτήν.
Είναι σαφές ότι έτσι ανοίγει ένα δρόμο προς την ποιητική απόλαυση γενικά και προς τη συνειδητοποίηση της ζωντανής παρουσίας των λέξεων. Ένα είδος συναλλαγής σε χρυσό κι όχι σε χαρτονόμισμα.

Το χαϊκού καλεί. Εδώ μπροστά μας βρίσκεται… Δεκαεφτά συλλαβές μολύβι χαρτί, οθόνη πλήκτρα και η χειρονομία της γραφής… Το ανθρώπινο ίχνος με φορά αιωνιότητας….

( Κείμενο ομιλίας στον Ελληνικό Κύκλο Χαϊκού)

από Σωτήρης Παστάκας
12 Comments