Η αυτοκτονία του Ατζεσιβάνο, μαθητή του Βούδα
Ανεπίληπτα επήρε το μαχαίρι
ο Ατζεσιβάνο. Κι ήτανε η ψυχή του
την ώρα εκείνη ολάσπρο περιστέρι.
Κι όπως κυλά από τʼ άδυτα του αδύτου
των ουρανών μες στη νυχτιά ένʼ αστέρι.
ή, ως πέφτει ανθός μηλιάς με πράο αγέρι,
έτσι απʼ τα στήθια πέταξε η πνοή του.
Χαμένοι τέτοιοι θάνατοι δεν πάνε.
Γιατί μονάχα εκείνοι πʼ αγαπάνε
τη ζωή στη μυστική της πρώτη αξία
μπορούν και να θερίσουνε μονάχοι
της ύπαρξής τους το μεγάλο αστάχυ
που γέρνει πια, με θείαν αταραξία!
ΕΠΙΜΕΤΡΟ:
Φαίνεται πως αυτό το ποίημα έχει, εσχάτως, επηρεάσει πολλούς και βαθιά. Ο Μένης Κουμανταρέας στο βιβλίο του: “Δύο φορές Ελληνας”, το αναφέρει συνεχώς και παίζει κεντρικό ρόλο στη μυθοπλασία του και στην εξέλιξη της ιστορίας. Εκεί διάβασα για πρώτη φορά αυτό το ποίημα. Τελευταία, το βλέπω να επανέρχεται διαρκώς υπό μορφή θραυσμάτων στο διαδίκτυο. Κανείς όμως δεν αναφέρει ότι το έχει γράψει ο Αγγελος Σικελιανός. Κι επειδή είναι μάλλον από τα λιγότερο γνωστά ποιήματα του Σικελιανού (ίσως επειδή μιλάει για μια πράξη ξένη προς την ιδιοσυγκρασία του ποιητή – ποιος θα μπορούσε να φανταστεί τον Αγγελο Σικελιανό να στρέφει το μαχαίρι στον εαυτό του; ) αποφάσισα να το παραθέσω εδώ ολόκληρο. Ισως είναι καιρός να θυμηθούμε και να αξιολογήσουμε ξανά αυτό το ποίημα.
Όμορφο ποίημα-καλά έκανε η Σοφία και μας το παρέθεσε επισημαίνοντας μια κάποια “ασυμβατότητα” του περιεχομένου με την ιδιοσυγκρασία του ποιητή.
Σίγουρα όμως εκφράσεις όπως
“τη ζωή στη μυστική της πρώτη αξία”,
“θείαν αταραξία”,αλλά και ο τρόπος δικαιολόγησης της πράξης ,φέρουν τη “σφραγίδα” του Σικελιανού.
Πάντα μου ‘κανε εντύπωση που δεν είχε συμπεριλάβει αυτό το ποίημα ο Ζήσιμος Λορεντζάτος στην Ανθολογία του Σικελιανού που είχε συνθέσει το 1998. Γιατί είναι στ’ αλήθεια από τα καλύτερα ποιήματα του ποιητή (κι απ’ αυτά που διαβάζονται ακόμη σήμερα). Αντιγράφω ως συμπλήρωμα την τελευταια στροφή ενός άλλου ποιήματός του:
Γιατί δεν είπα: “Εδώ η ζωή αρχίζει, εδώ τελειώνει…”
μα “Αν ειν’ η μέρα βροχερή, σέρνει πιο πλούσιο φως…
μα κι ο σεισμός βαθύτερη τη χτίση θεμελιώνει,
τι ο ζωντανός παλμός της γης που πλάθει είναι κρυφός…”
να που, ό,τι στάθη εφήμερο, σα σύγνεφο αναλιώνει,
να που κι ο μέγας Θάνατος μού γίνηκε αδερφός!…
με άγγιξε το ποίημα του Σικελιανού
πολύ καλή η πρωτοβουλία σας
Είναι πολλοί οι διαδικτυακοί ανεύθυνοι αντιγραφείς που δεν αναφέρονται στους δημιουργούς όταν αντιγράφουν στίχους ή αποσπάσματα κειμένων. Συνήθως επειδή αντιγράφουν επιπόλαια από άλλες διαδικτυακές “πηγές” που αποτελούν το μοναδικό λογοτεχνικό αρχείο τους, μιας και τα βιβλία φαίνεται ότι τους είναι ενοχλητικά επειδή μαζεύουν …σκόνη – (χώρια ο χώρος που πιάνουν στα ράφια).
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι “Η αυτοκτονία του Ατζεσιβάνο…” είναι από τα λιγότερο γνωστά ποιήματα του Άγγελου Σικελιανού. Θα μπορούσα, ίσως, να ισχυριστώ και το αντίθετο… Όσοι διάβασαν και διαβάζουν τους κορυφαίους της ελληνικής ποίησης, γενικότερα, ή Σικελιανό, ειδικότερα, το γνωρίζουν. Μπορεί το έργο του Σικελιανού να μην έγινε “λαϊκό” όπως του Παλαμά, του Ελύτη ή του Ρίτσου, λ.χ., αλλά είναι βέβαιον πως όσοι γνωρίζουν ότι έγραψε την “Μελέτη θανάτου”, τον “Στυγός Όρκο” ή την “Μάνα του Dante”, γνωρίζουν ότι έγραψε και την “Αυτοκτονία του Ατζεσιβάνο…”. Άλλο τόσο βέβαιο είναι τό ότι όσοι δεν γνωρίζουν ότι έγραψε την “Αυτοκτονία του Ατζεσιβάνο…”, δεν γνωρίζουν και δεκάδες άλλα ποιήματά του.
Συμπληρωματικώς, το ποίημα αυτό γράφτηκε το 1937, ήταν “του Κωστή Τσάτσου” όπως συνήθιζε να γράφει όταν τα αφιέρωνε κάπου και περιλαμβάνεται στην Συλλογή “Αντίδωρο” κεφ. “Σονέτα”.
Έτσι δείχνει και μπορεί ένα ποίημα να παρουσιάζει μια αυτοχειρία σαν μόνη επιλογή, σαν λύση ή σαν γενναία πράξη.
Θα έλεγα όμως ότι σε πολλά ποιήματα αυτό μπορεί να είναι όχι κυριολεξία, μα καθαρά συμβολικό: να τερματίζει κανείς μια ατελέσφορη πορεία. Μια οδυνηρή στιγμή στην ζωή του ποιητή που θα ήθελε (ή επαινεί ακόμα ως να ήταν παρατηρητής των άλλων) το θάρρος μιας εξόδου.
Μια διαφυγή.
Την παλικαριά μιας εξόδου από το τέλμα.
Είναι η άηχη κραυγή, την ρίχνεις στο χαρτί επειδή δεν μπορείς πουθενά αλλού.
Κι εδώ, σε αυτό το ποίημα, η κίνηση αυτή μου δείχνει πως γίνεται μόνον και μόνον για να ελευθερώσει το λευκό περιστέρι της ψυχής.
Η μυστική πρώτη αξία της ζωής;;;
Α, σαν το στοιχειό των Μπάσκερβιλ να θρηνεί καθένας που την αναζητά, μα θέλει τόσες σπασμένες αλυσίδες -έναν κόσμο- για να την βρεις και αν….
Αν σου επιτρέψουν.
Κύριε Γιαννακόπουλε,
ο Ζήσιμος Λορεντζάτος είχε χαρακτηρίσει τον Σικελιανό ως τον μεγαλύτερο ποιητή του νέου ελληνισμού, ακόμη κι απ’ αυτόν τον ίδιο τον Καβάφη, αξίωμα συζητήσιμο και αμφισβητούμενο από πολλούς. Ως (και) εκ τούτου, μην σας κάνει εντύπωση που δεν συμπεριέλαβε το εν λόγω ποίημα στην Ανθολογία του. Ο Λορεντζάτος υπήρξε σοφός μεν αλλά αυστηρός και συντηρητικός κριτής. (Ο συντηριτισμός, άλλωστε, μου φαίνεται πλέον ως το κατ’ εξοχήν γνώρισμα της κριτικής -και, κατά περίπτωσιν, και η ηττοπάθεια). Πώς, λοιπόν, να συμπεριλάβει την “Αυτοκτονία του Ατζεσιβάνο” στα “εκλεκτά”;
Ίσως σε αυτή την απόρριψη να βρίσκεται η αποδοχή του και η προσδοχή του από τον Μένη Κουμανταρέα, όπως στο Επίμετρο μας διαφωτίζει η επιμελήτρια κι ακόμη ακόμη -και γιατί όχι;- και η αποδοχή του από την ίδια την Σοφία Κολοτούρου. Καιρός του κρίνειν, ναι, αλλά κυρίως του κρίνεσθαι!
Συμπληρώνω το προηγούμενο σχόλιό μου με μια ενθύμηση αυγουστιάτικου απογεύματος που με δικαιολογεί, νομίζω, και με απορρίπτει:
Ο καταλανός ποιητής και νεοελληνιστής φιλόλογος Carles Riba μετέφρασε αριστοτεχνικά τα ποιήματα του Καβάφη στην καταλανική αλλά όχι όλα. Ενσυνείδητα και από συστολή, απέκλεισε όλα τα ερωτικά του, τα οποία, όμως, θαύμαζε και πολύ συχνά διάβαζε μόνος του τα βράδυα, στο φως της λάμπας του γεμάτου βιβλία δωματίου του. Τις μεταφράσεις του συμπλήρωσε ο μαθητής του Alexis Eudald Sola ( εδώ λείπει ο τόνος grave), ο οποίος φάνηκε περισσότερο θαρραλέος (το απαιτούσαν και οι καιροί, μεταφρανκική Ισπανία γαρ!) με την ομοερωτική ποίηση του αλεξανδρινού, δηλώνοντας ευθαρσώς ότι “συμπληρώνει με τα ποιήματα αυτά τις μεταφράσεις του μεγάλου δασκάλου Carles Riba”.
Ε, λοιπόν, δεν θα το πιστέψετε: ο Riba έμεινε διάσημος περισσότερο για τα ποιήματα που ΔΕΝ μετέφρασε παρά για εκείνα για τα οποία είχε καταβάλει γνήσιο κόπο να αποδώσει εις την καταλανικήν!
Δεν κάνει εν προκειμένω καμιά διαφορά, αλλά για την ακρίβεια ο Λορεντζάτος χαρακτήριζε τον Σικελιανό ως τον μεγαλύτερο Έλληνα ποιητή του 20ού αιώνα. Όπως και να ‘χει, δεν με βρίσκει καθόλου σύμφωνο η απόφανση (αφού υπάρχουν ο Καβάφης, ο Ελύτης, ο Εγγονόπουλος, ο Καρούζος, ο Σαχτούρης). Παρόλα αυτά δεν νομίζω πως τίθεται θέμα συντηρητισμού εδώ – για τον αυτόχειρα Καρυωτάκη μίλησε με μεγάλο θαυμασμό ο Λορεντζάτος. Δεν νομίζω καν ότι πρέπει να λογίζεται για κριτικός ο Λορεντζάτος. Μάλλον στοχαστής είναι που παίρνει αφορμή από κάποια βιβλία.
Ασφαλώς, το ΑΝΤΙΔΩΡΟ, αποτελεί απόκτημα των φίλων της Ποίησης. Εκεί μαθαίνει κανείς Γράμματα…Φρονώ δε ότι υπάρχει κάποια ομοθυμία, αντιστοιχία ιδιοσυγκρασιών θα έλεγα εν γένει Γιάννη Αποστολάκη-Ζήσιμου Λορεντζάτου. Άριστα έπραξε πάντως η κα Σ. κολοτούρου, η οποία μας θύμισε το εξαιρετικό, ασφαλώς δίσημο αυτό ποίημα του παππούλη μας, του μεγάλου Άγγελου Σικελιανού. Χαιρετισμός στους Χ. Γιαννοκόπουλο(με την απρόβλεπτη “Ικαρία” του!), Γ. Λυκοτραφίτη και Γ. Μίχο.
πραγματικα ειναι μαγικη η ποιηση..θα ηθελα να ρωτησω.ψαχνω πληροφοριες για τον ΤΑΟΜΑΠΑ αδερφος του ατζεσιβανου.ο αντιποδας του.μηπως ξερετε σε πιο ποιημα του σικελιανου αναφερεται και τι ακριβως ειναι?