Η ελευθερία, οι ανεκπλήρωτες επιθυμίες, η μνήμη, η αγάπη και όσα εξακολουθούν να μας βαραίνουν ακόμη κι όταν έχουν περάσει, βρίσκονται στον πυρήνα της νέας ποιητικής συλλογής της Αγγελικής Κουντουράκη, «Αν άφηνες τα χέρια σου ελεύθερα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θράκα. Με αφετηρία μια λεπτή κλωστή ανάμεσα στα δάχτυλα και το μυαλό, η ποιήτρια αναμετριέται με τα δεσμά που μας κρατούν ακίνητους, τις επιλογές που δεν μπορέσαμε να κάνουμε και τις συναντήσεις που, ακόμη κι όταν τελειώνουν, εξακολουθούν να μας καθορίζουν.
Στη συζήτησή μας, η Κουντουράκη φωτίζει τις αθέατες δεσμεύσεις που διαμορφώνουν τις ανθρώπινες σχέσεις, μιλά για την αγάπη ως αναγνώριση της ελευθερίας του άλλου και προσεγγίζει τη μνήμη και την ποίηση ως μια διαρκή προσπάθεια κατανόησης όσων μας σημάδεψαν.
Ο τίτλος της συλλογής σας, «Αν άφηνες τα χέρια σου ελεύθερα», μοιάζει να κρύβει μια επιθυμία που δεν έχει ακόμη τολμήσει να γίνει πράξη. Το «αν» αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας ελευθερίας που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Πόσο καθορίζεται τελικά η ζωή μας από όσα τολμάμε να κάνουμε και πόσο από όσα αφήνουμε ανεκπλήρωτα;
Στη συλλογή το «αν» κρύβει μια δυνατότητα που δεν θα μπορέσει ποτέ πια να γίνει πράξη. Το βάρος αυτής της συνθήκης είναι εκείνο που μας κάνει να αναρωτιόμαστε, εάν θα συνεχίσουμε να το κουβαλάμε ή αν θα αντιληφθούμε τη δυναμική που κρατήσαμε θαμμένη μαζί με τα δεμένα χέρια μας και θα προχωρήσουμε. Θεωρώ ότι η σχέση μεταξύ εξουσίας και επιλογής είναι εκείνη που καθορίζει την ένταση του «αν» και τη σημασία του για την πορεία της ζωής μας. Αναφέρομαι κυρίως στην εξουσία που ασκείται από τους άλλους και περιορίζει τις επιλογές μας. Παρόλο που το ίδιο το άτομο θα έπρεπε να μπορεί να ορίζει τα «χέρια» του αυτό δεν είναι πάντα εφικτό και όσα επιλέξαμε να κάνουμε, όσα δεν τολμήσαμε ή δεν μπορέσαμε να κάνουμε, γράφουν μέσα μας το ίδιο βαθιά. Συχνά βέβαια καταλαβαίνουμε πόσο καθοριστικές ήταν οι επιλογές μας μόνο αφού έχουμε διανύσει τη διαδρομή μας και έχουμε βιώσει τις συνέπειες. Έτσι μας ταλανίζει έντονα η απόσταση ανάμεσα σε ό,τι συνέβη και σε όσα δεν τους δώσαμε ποτέ την ευκαιρία να συμβούν.
Στη συλλογή σας, το προσωπικό βίωμα συναντά την πόλη, την ιστορία και τη συλλογική εμπειρία. Πώς μπορεί μια βαθιά προσωπική πληγή να ξεπεράσει τα όρια του ιδιωτικού και να γίνει τρόπος να μιλήσουμε για τον κόσμο;
Ίσως αυτό συμβαίνει όταν αρχίζουμε να ψάχνουμε δικαιολογίες για τις πιο βαθιές μας απελπισίες. Αναφέρομαι στο ποίημα της συλλογής «Δικαιολογία για τις πιο βαθιές απελπισίες» όπου αυτή η δυνατότητα αποτυπώνεται με την κίνηση στους δρόμους της πόλης, την αναζήτηση επαφής με τους άλλους και την προσπάθεια να συναντηθούμε στο οικείο και καθημερινό, κουβαλώντας την ιστορία μας, τις βεβαιότητες μας και τις ματαιώσεις μας. Πιστεύω ότι δεν μπορεί να συμβεί διαφορετικά, γιατί όταν μιλάμε για τα προσωπικά τραύματα αυτόματα μιλάμε για τον κόσμο γύρω μας. Η απώλεια είναι η πιο κοινή ανθρώπινη εμπειρία. Όλοι μας από τη στιγμή που γεννιόμαστε συνεχώς κάτι χάνουμε, κάτι απομακρύνεται από μας προτού να είμαστε έτοιμοι να το αποχωριστούμε. Επίσης ζούμε σε μια εποχή που αντιστρέφει την ανθρωπινότητα μας. Μας αναγκάζει να αντιμετωπίζουμε την απώλεια ως μια μόνιμη συνθήκη και όχι ως μια κατάσταση που προκύπτει μέσα στη καθημερινότητα και μπορούμε να αναζητήσουμε τρόπους να σταθούμε απέναντι της. Με τη γραφή το προσωπικό βίωμα και η αποτύπωση του απευθύνονται στους άλλους, αποκτά συλλογική διάσταση. Το αν θα καταφέρει το άτομο να περάσει στην αντίπερα όχθη και να αφήσει στην άκρη την προσωπική του οδύνη ώστε το έργο του ή οι πράξεις του να αγγίξουν πραγματικά και τους άλλους, είναι ένα άλλο ζητούμενο.
Η συλλογή σας ανοίγει με τους στίχους: «Αν άφηνες τα χέρια σου ελεύθερα / εκείνη η λεπτή κλωστή / ανάμεσα στα δάχτυλα και το μυαλό σου / θα κοβόταν στα δύο».
Στάθηκα σε αυτή τη λεπτή κλωστή ανάμεσα στα δάχτυλα και το μυαλό. Είναι η σκέψη εκείνη που μας συγκρατεί από όσα επιθυμούμε ή ο φόβος για όσα μπορεί να συμβούν αν πάψουμε να ελέγχουμε τις πράξεις μας;
Στο ποίημα αυτό, η λεπτή κλωστή είναι τα δεσμά μας. Δεν θεωρώ ότι ο φόβος αφορά τόσο την απώλεια ελέγχου των πράξεων μας. Ο φόβος περισσότερο έχει να κάνει με τις συνέπειες της ανυπακοής ή υπακοής μας και με τους τρόπους που από παιδιά μαθαίνουμε να ορίζουμε την θέση μας στην κοινωνία και τις σχέσεις μας μέσα από αυτές τις δύο έννοιες.
Συχνά επιθυμούμε και γνωρίζουμε καθαρά το αντικείμενο ή τη κατάσταση αυτής της επιθυμίας , όμως η απάντηση στα ερωτήματα που γεννιούνται για το πώς θα το καταφέρουμε, σπάνια είναι απλή. Αυτό μας εμποδίζει να αντιδράσουμε και να αντιληφθούμε πολλές φορές τα εργαλεία που έχουμε στη διάθεση μας. Αν σπάσει αυτή η κλωστή, ίσως μπορέσουμε να αναπτύξουμε μια πιο δυνατή διαλεκτική με όλα γύρω μας αλλά κυρίως με τον εαυτό μας και επιτέλους να πράξουμε.
Στο ίδιο ποίημα, η τρυφερότητα και η βία μοιάζουν να συναντιούνται στην ίδια χειρονομία: κρατάμε κάποιον κοντά μας, αλλά ίσως χρειάζεται να τον αφήσουμε να φύγει. Μπορεί η αγάπη να γίνει πράξη αποδέσμευσης, ακόμη κι όταν δυσκολευόμαστε περισσότερο να αποχωριστούμε εκείνον που αγαπάμε;
Για εμένα η έννοια της αγάπης ταυτίζεται με τον σεβασμό στην ελευθερία του άλλου και την αυτοδιάθεση του. Αγαπώ και αφήνω και όχι αγαπώ και κρατάω. Είναι καθαρά θέμα απόρριψης της κτητικότητας, όταν αυτή δικαιολογείται με πρόσχημα την αγάπη ή τις δικές μας ανάγκες. «Τον διπλανό θα έσπρωχνες/το βήμα του να ανοίξει/Πίσω μην κοιτάξει.». Η δική μας ανάγκη για ελευθερία και ανεξαρτησία έχει νόημα μόνο αν και ο διπλανός μαςμπορεί να προχωρήσει και να αποδεσμευτεί από όσα τον βαραίνουν και αν εμείς στεκόμαστε κοντά του για να το υπερασπιστούμε.
Στο ποίημα «Κι αν η αγάπη δεν αρκεί;» γράφετε:
«Η εκκίνηση ορίζει το κόστος της συνάντησης».
Η φράση μοιάζει να μεταφέρει το βάρος από τη στιγμή της συνάντησης σε εκείνη που προηγείται, στην απόφαση να ξεκινήσεις, γνωρίζοντας ίσως πως κάτι θα χρειαστεί να χάσεις για να φτάσεις στον άλλον. Θεωρείτε ότι κάθε συνάντηση εμπεριέχει εξαρχής έναν αποχωρισμό;
Ναι νομίζω πως τον εμπεριέχει και αυτό είναι κάτι που δυσκολεύομαι πάρα πολύ να το αποδεχτώ. Όμως αυτό μάλλον προκαλεί και τη τάση μας να θέλουμε να μπαίνουμε ξανά και ξανά στη διαδικασία συνάντησης με τον άλλο. Όχι με την ελπίδα μήπως κάποια φορά δεν συμβεί, αλλά με την ανάγκη και τη δίψα για αυτή η διαδρομή και για τις αλλαγές που ξέρουμε ότι επιφέρει μέσα μας η συνάντηση. Όλα όσα βιώνουμε πριν φτάσουμε στον αποχωρισμό είναι για εμένα αυτά που καθορίζουν την ουσία μας και σχηματίζουν την ιστορία της ζωής μας.
Στους στίχους «τη στιγμή που ο φόβος ξεχνάει ο άνθρωπος αδιαφορεί και οι ανάγκες διχάζουν», με απασχόλησε η σύνδεση του φόβου με την αδιαφορία. Είναι ο φόβος αυτός που μας κρατά κοντά στους άλλους ή μήπως κάποιες φορές τους πλησιάζουμε μόνο για να προστατεύσουμε τον εαυτό μας;
Σχεδόν από την αρχή κάθε συνάντησης γνωρίζουμε το κόστος αυτής. Αυτή η επίγνωση ορίζει το φόβο και την αδιαφορία. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο κινούμαστε διαρκώς προκειμένου να πλησιάσουμε αυτό το αίσθημα της ασφάλειας απέναντι στους άλλους. Στους στίχους αυτούς προσπάθησα να περιγράψω αυτή την αντίφαση που κρύβεται στην ανάγκη της οικειότητας, με το φόβο και την αδιαφορία να προσπαθούν να «αγνοήσουν» ο ένας τον άλλο. Δεν θα έλεγα όμως πως κοντά στους άλλους μας κρατάει ο φόβος ή τουλάχιστον ο φόβος που νιώθουμε δεν αφορά αυτούς. Ούτε πιστεύω ότι τους πλησιάζουμε για να προστατευτούμε. Πλησιάζουμε ή μένουμε κοντά στους άλλους για να δούμε τον εαυτό μας, να τον καταλάβουμε, να «μεγαλώσουμε» και να μας δώσουμε την ευκαιρία να ακούσουμε τη φωνή μας μέσα από αυτούς. Το θέλουμε και ταυτόχρονα το απωθούμε γιατί καταλαβαίνουμε τη δυσκολία της εγγύτητας που αποκαλύπτει και προκαλεί εσωτερική ανισορροπία. Θέλουμε να πλησιάσουμε αλλά ταυτόχρονα φοβόμαστε όσα μπορεί να ανακαλύψουμε μέσα από αυτή τη συνάντηση. Αδιαφορούμε και δεν ξέρουμε με ποιον τρόπο μπορούμε να βρεθούμε ουσιαστικά στο μαζί.
Στο «Εκκρεμές» γράφετε:
«Όταν θυμάμαι γράφω / Απαγγέλω τις ήττες μου μία μία».
Στο ποίημα, η γραφή μοιάζει να δίνει φωνή στις ήττες και σε όσα χάθηκαν. Είναι η ποίηση ένας τρόπος συμφιλίωσης με το παρελθόν ή ένας τρόπος να παραμένουμε δεμένοι μαζί του;
Η ποίηση για εμένα είναι ένας τρόπος αποδοχής και κατανόησης του παρελθόντος. Δεν ξέρω αν ποτέ συμφιλιώνεται κανείς μαζί του, ούτε αν γράφουμε γιατί θέλουμε να το κρατήσουμε ζωντανό. Έχω την αίσθηση ότι από τη στιγμή που γράφεις για κάτι αυτό παύει να ακολουθεί το γραμμικό χρόνο. Πεθαίνει και γεννιέται ξανά με την ανάγνωση του και κάθε φορά μπορεί να μας αποκαλύπτει καινούργια στοιχεία, ανάλογα με τη στιγμή και με τη δική μας κατάσταση.
Λίγο παρακάτω, η μνήμη παίρνει μια σχεδόν βίαιη τροπή:
«Όταν θυμάμαι κοιτάω ψηλά / σκοτώνω τους εραστές μου έναν έναν».
Το να σκοτώνουμε συμβολικά εκείνους που αγαπήσαμε είναι ένας τρόπος να αποδεσμευτούμε από την εξουσία που εξακολουθούν να ασκούν πάνω μας ή πρόκειται για μια αδύνατη προσπάθεια να τελειώσουμε κάτι που, μέσα μας, παραμένει ζωντανό;
Τους «σκοτώνουμε» για να θυμηθούμε. Σκοτώνουμε όσα αλλοιώνονται στο χρόνο με στόχο να μην αφήσουμε να χαθεί η ιστορία μας στη λήθη, να κατορθώσουμε κάποια στιγμή να αλλάξουμε την αφήγηση μας και να προχωρήσουμε. Σπάμε ένα ένα τα εκμαγεία του εαυτού μας και βλέπουμε τι έχει προκύψει με όλο αυτό το υλικό που συσσωρεύσαμε εντός μας, από όλους εκείνους που αγαπήσαμε και όλα όσα μέσα μας ακόμη παραμένουν ζωντανά.
Στη συνέχεια, ο στίχος αλλάζει:
«Όταν σε θυμάμαι γράφω / Κοιτάω χαμηλά ασθμαίνω και τσακίζω με την αγάπη όλα όσα γράφω».
Όταν απευθύνεστε σε ένα συγκεκριμένο «εσύ», η αγάπη μοιάζει να δοκιμάζει τα όρια της γραφής. Υπάρχουν βιώματα που, όταν επιχειρούμε να τα κάνουμε ποίημα, νιώθουμε πως τα προδίδουμε;
Ίσως όχι ότι τα προδίδουμε, αλλά περισσότερο ότι τα αδικούμε. Δεν μπορούμε να συμπεριλάβουμε τον άλλο στη δική μας αφήγηση. Εκείνος με τον οποίο μοιραστήκαμε το βίωμα είναι απών και ερχόμαστε εμείς να το αφηγηθούμε από θέση μοναξιάς. Ο άλλος δεν είναι πια εκεί όταν γράφουμε. Μένουμε εμείς και το βίωμά μας, που δεν μας ανήκειολοκληρωτικά. Για εμένα αυτή είναι και η αιτία που η κατάληξη πάντα είναι η αγάπη η οποία «διαλύει» όλα τα προηγούμενα. Με δυσκολία κάθε φορά, γιατί ματαιώνει την προσπάθεια κατανόησης ή αποδοχής. Δε ξέρω όμως αν μπορεί να γίνει διαφορετικά.
Ο τίτλος «Εκκρεμές» παραπέμπει σε μια διαρκή κίνηση ανάμεσα στη μνήμη, τη γραφή και την αγάπη. Υπάρχει άραγε ένα σημείο όπου η μνήμη καταλαγιάζει ή επιστρέφουμε πάντα σε όσα δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ;
Αν καταλαγιάσει η μνήμη νιώθω πως παύουμε να είμαστε ζωντανοί. Χάρη στην αναστάτωση που μας προκαλεί κινούμαστε, ερωτευόμαστε, αγωνιζόμαστε και επιστρέφουμε ξανά και ξανά στον Άλλον με τη λαχτάρα να τρέφει την ανάγκη της κατανόησης. Όσα δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ λειτουργούν ως υπενθύμιση. Εμφανίζονται μπροστά μας τις στιγμές που η μνήμη δεν μπορεί να δώσει μια καθαρή αφήγηση και η γραφή αναζητά έναν τρόπο να τους δώσει μορφή και πλαίσιο. Δεν πιστεύω πως με αυτό τον τρόπο επιστρέφει σε όσα δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ για να τα ζωντανέψει. Μας δείχνει τρόπους να συνδέσουμε τα κομμάτια της ιστορίας μας, ακόμη και εκεί όπου υπάρχουν κενά και η μνήμη μας έχει θολώσει. Για αυτό και ίσως μας λυτρώνει και από τα απωθημένα. Όταν κάνουμε κάτι λέξεις, δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να το κυνηγάμε με τον ίδιο τρόπο. Ίσως, βέβαια κάποια στιγμή να μπορέσουμε να «τσακίσουμε με την αγάπη» όσα προσπαθήσαμε δίχως επιτυχία να αποδεχτούμε και έτσι ελευθερωθούμε από τα ανεπανόρθωτα.
Επιστρέφοντας στη λεπτή κλωστή ανάμεσα στα δάχτυλα και το μυαλό, αναρωτιέμαι αν, όταν γράφετε, χρειάζεται να κατανοήσετε αυτό που σας συμβαίνει ή αν η ποίηση απαιτεί να αφήσετε χώρο και για όσα παραμένουν ανεξήγητα.
Όταν γράφω προέχει η ανάγκη να βρω τις λέξεις για όσα μου συμβαίνουν ή συναντώ και με ακινητοποιούν έστω για λίγο. Δεν με απασχολεί τόσο η εξήγηση τους, όσο το να τους δώσω χώρο και χρόνο να τοποθετηθούν στο χαρτί ώστε να αποκτήσουν ένα διαφορετικό ρυθμό από το χάος της έντασης που μου προκάλεσαν. Να γίνουν λόγος και όχι συναίσθημα. Για όσα γράφω η αγωνία μου είναι αν θα καταφέρω να συμπορευτώ μαζί τους έχοντας τα πια ονοματίσει και αποφεύγοντας τον κίνδυνο να τα χάσω. Δεν αντέχω να τα αφήσω να περάσουν από δίπλα μου, χωρίς να με αγγίξουν ή να προσποιηθώ πως δεν τα είδα ή δεν τα ένιωσα.
***************************************************************************************
Η Αγγελική Κουντουράκη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1980. Σπούδασε οικονομικά στο Πανεπιστήμιο Πειραιά και δημιουργική γραφή στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του ΕΑΠ.
Η συλλογή «Αν άφηνες τα χέρια σου ελεύθερα» είναι το δεύτερο ποιητικό βιβλίο της, μετά το Nigredo, που κυκλοφόρησε ο 2023 από τις ΑΩ Εκδόσεις.
