Τα όνειρα! αυτός ο αρίφνητος κόσμος του ατομικού και συλλογικού ασυνείδητου, αυτό το ταξίδι στο σύμπαν των πόθων, των απωθημένων επιθυμιών, των νόστων και των ανομολόγητων ενοχών, του ατομικού και συλλογικού εφιάλτη, ταυτόχρονα η καταβύθιση σε μια όλβια και αυτονόητη στην ερωτική της μαγεία νήσο των μακάρων. Τα όνειρα σαν παμπάλαιο λογοτεχνικό είδος, από τα προφητικά όνειρα της ανατολής, μέχρι τα αλληγορικά και σατυρικά του μεσαίωνα, τον παραμυθένιο κόσμο του Λιούις Κάρολ, την επικράτεια του εφιάλτη του Φράντς Κάφκα, μέχρι τις ψυχαναλυτικές ερμηνείες στο έργο του Φρόϋντ, του Γιούνγκ, του Λακάν.
Ο Μπόρχες παραθέτει πολύ εύστοχα στο βιβλίο του την παρατήρηση του Άγγλου κλασικιστή του 18ου αιώνα Τζόζεφ Άντισον ότι η ανθρώπινη ψυχή όταν ονειρεύεται, ξαλαφρωμένη από το βάρος του σώματος, είναι ταυτόχρονα το θέατρο, οι ηθοποιοί και το κοινό. Ο ίδιος προσθέτει ότι κάθε ατομική ψυχή είναι η ίδια ο συγγραφέας του δράματος η της κωμωδίας που βλέπει. Και παραπέμποντας στο έκτο βιβλίο της Αινειάδας του Βιργίλιου σηματοδοτεί τις δυο θείες πύλες που μας οδηγούν τα όνειρα. Αυτή του ελεφαντόδοντου για τα πλανερά όνειρα και αυτή του κέρατου για τα προφητικά. Ο ίδιος ο ποιητής (ο Βιργίλιος) νοιώθει ότι τα όνειρα που προβλέπουν το μέλλον αξίζουν λιγότερο από τα πλανεμένα γιατί τα τελευταία είναι μια αυθόρμητη «ανακάλυψη» του ανθρώπου που υπνώττει.
Στέκεται ο Μπόρχες ιδιαίτερα στον τύπο του ονείρου που λέγεται εφιάλτης (pesadilla στα ισπανικά) και στα αγγλικά αποδίδεται με τον όρο nightmare δηλ. φοράδα (mare) της νύχτας, όρος που υπέβαλε στον Βίκτορ Ουγκό τη μεταφορική σημασία του μαύρου αλόγου της νύχτας, αλλά που σύμφωνα με τους ετυμολόγους παραπέμπει στον μύθο, στο παραμύθι της νύχτας. Ο γερμανικός όρος Alp παραπέμπει στο ξωτικό η το κακό πνεύμα που καταλαμβάνει τον ονειρευόμενο και τον παραδίδει σε αποτρόπαιες εικόνες. Ο ελληνικός όρος εφιάλτης παραπέμπει σε ανάλογες δεισιδαιμονίες. Ο τρόμος που μπορεί να μας προκαλέσει ένας εφιάλτης διαφέρει πολύ από τις φοβίες που μας προκαλεί η πραγματικότητα, όσο τρομερή κι αν είναι αυτή, κατά τούτο: το όνειρο μας παράγει εικόνες ζόφου και τρόμου σύμφωνα με την προδιάθεση και μέσα από μορφές η σύμβολα που στην κατάσταση του συνειδητού ίσως δεν θα μας προκαλούσαν κανένα φόβο. Αντίθετα στην κατάσταση του συνειδητού προηγούνται οι εικόνες της πραγματικότητας πριν μας κυριεύσει το αίσθημα του φόβου. Οι σάξωνες και οι αγγλοσάξωνες φαίνεται να είναι πιο ευαίσθητοι σε αυτή την ομιχλώδη ενεδρεύουσα αίσθηση του κακού απ’ ότι τα «λατινογενή» έθνη. Γι αυτό και οι ιδιωματικοί αγγλοσαξωνικοί γλωσσικοί όροι eery, weird, uncanny, unheimlich δεν επιδέχονται εννοιολογική ετυμολογική ανάλυση.
Από το Βιβλίο των Ονείρων του Μπόρχες που είναι μια συλλογή «πρόζας», ποιημάτων ή έμμετρων κειμένων για τα όνειρα, γνωστών η λιγότερο γνωστών συγγραφέων και φιλοσόφων, επέλεξα να μεταφράσω την Αιμομιξία (El incesto) του Ροντέρικους Μπάρτιους, την Προέλευση των Ονείρων από τον Τίμαιο του Πλάτωνα, τον Eφιάλτη (La pesadilla) του Μπόρχες, το Για τα Όνειρα (Sobre los sueños) του Τζόζεφ Άντισον, την Άσπρη ελαφίνα (La cierva blanca) του Μπόρχες, το Ρόδο του Κόσμου (La rosa del mundo) του Ουίλιαμ Μπάτλερ Γιτς, το Να συμβεί (Que pase) του Αραγκόν και την Πιραντελιάνα (Pirandelliana) του Λουίτζι Πιραντέλο.
Ένα μικρό ταξίδι λοιπόν στα σύνορα της λογοτεχνίας και του κόσμου των ονείρων, στο μικρό ταξίδι που μπορεί να μας μεταφέρει ένας κύκνος της φαντασίας μας λευκός με την λευκή ομορφιά του ονείρου.
***********
Ο ΕΦΙΑΛΤΗΣ (LA PESADILLA)
Ονειρεύομαι έναν αρχαίο βασιλιά. Από ατσάλι
Το στέμμα του, και το βλέμμα του άψυχο.
Δεν υπάρχουν πια τέτοια πρόσωπα. Το στέρεο σπαθί
Θα τον υπακούσει, πιστό σαν τον σκύλο του.
Δεν ξέρω αν είναι από τη Νορθουμβρία[1] ή τη Νορβηγία.
Ξέρω ότι είναι από τον Βορρά. Η πυκνή, κόκκινη γενειάδα
Καλύπτει το στέρνο του. Δεν μου ρίχνει ματιά
Με το τυφλό του βλέμμα.
Από ποιον ξεθωριασμένο καθρέφτη, από ποιο καράβι
Θαλασσογυρισμένο που ήταν το έωλο διάβα του,
Να ξεπρόβαλε τούτος ο άντρας o γκριζωπός και στιβαρός
Που μου επιβάλλει το παρελθόν και την πίκρα του;
Ξέρω ότι με ονειρεύεται και με κρίνει, κι ολόρθια
Η μέρα στη νύχτα μεταβαίνει. Δεν έχει αποχωρήσει.
Χόρχε Λούις Μπόρχες (Jorge Luis Borges)
*********
ΓΙΑ ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ (SOBRE LOS SUEÑOS)
…Cum postrata sopore
Urget membra quies, et mens sine
pondere ludit.
PETRONIO
(Με τον ύπνο τον βαθύ
Τα μέλη ξαλαφρώνουν, και το πνεύμα παίζει δίχως έγνοια)
Πετρώνιος
Πολλοί συγγραφείς που έχουν γράψει για τα όνειρα τα θεωρούν απλώς αποκαλύψεις για όσα έχουν συμβεί σε μακρινές περιοχές του κόσμου ή οιωνούς για όσα θα συμβούν.
Ας το εξετάσουμε από μια άλλη οπτική. Τα όνειρα δίνουν μια κάποια εικόνα για τις αρετές της ανθρώπινης ψυχής και μια ιδέα για την ανεξαρτησία της.
Κατά πρώτο, τα όνειρά της είναι ένα σημάδι της μεγάλης ανεξαρτησίας της ψυχής, την οποία η δύναμη του ύπνου δεν μπορεί να υποτάξει ή να κατευνάσει. Όταν ο άνθρωπος είναι κουρασμένος στο τέλος της ημέρας, αυτό το ενεργό μέρος του όλου του συνεχίζει να λειτουργεί δίχως κόπωση. Όταν τα αισθητήρια όργανα επιθυμούν τη φυσιολογική τους ανάπαυση και την απαραίτητη επανόρθωση, και το σώμα δεν μπορεί πλέον να ακολουθήσει την πνευματική ουσία με την οποία είναι ενωμένο, η ψυχή οξύνει της διάφορες ικανότητές της και συνεχίζει να δρα μέχρι ο σύντροφός της να μπορέσει να τη συνοδεύσει ξανά. Έτσι, τα όνειρα θεωρούνται χαλαρώσεις και περισπασμοί της ψυχής όταν αυτή έχει απαλλαγεί από τις έννοιες, τους κάματους η την αναψυχή της και έχει αφήσει τα βάρη της στον ύπνο.
Κατά δεύτερο, τα όνειρα δείχνουν την ευκινησία και την τελειότητα που χαρακτηρίζουν της ικανότητες του νου όταν αυτές είναι αποκομμένες από το σώμα. Η ψυχή εμποδίζεται και επιβραδύνεται στις λειτουργίες της όταν ενεργεί σε συμφωνία με τον δυσκίνητο και αδέξιο συνοδοιπόρο της. Αλλά στα όνειρα είναι υπέροχο να παρατηρείς πώς και με ποια ζωντάνια και «ευγλωττία» εκδηλώνεται. Ο αργός ρυθμός του λόγου οδηγεί σε αυτοσχέδιες ρητορικές ή ζωηρούς διαλόγους σε γλώσσες για της οποίες γνωρίζουμε ελάχιστα ή τίποτα. Οι καταναγκασμοί του νου ελαφρύνουν, η χαύνωση βρίθει από αιχμηρές αποκρίσεις και χιουμοριστικά νεύματα. Δεν υπάρχει πιο επώδυνη πράξη του νου από την επινόηση. Στα όνειρα, ωστόσο, λειτουργεί με τέτοια ευκολία και επιμέλεια που δεν συμβαίνει όταν είμαστε ξύπνιοι. Για παράδειγμα, νομίζω όλοι μας, σε κάποια περίσταση, έχουμε ονειρευτεί ότι διαβάζουμε βιβλία, ημερολόγια ή γράμματα: Η επινόηση είναι τόσο ζωντανή που ο νους πρέπει να αγωνιστεί και να ξεπεράσει τον εαυτό του για να διατυπώσει της δικές του προτάσεις και να ολοκληρώσει τη σύνθεση.
Θα ήθελα να προσθέσω μια παράγραφο από το Religio medici,[2] του οποίου ο ευρηματικός συγγραφέας δίνει μια περιγραφή του εαυτού του στα όνειρά και τις σκέψεις του όταν είναι ξύπνιος. «Στα όνειρά μας είμαστε κάπως πιο αυθεντικά μέσα στο είναι μας, και το υπόλοιπο σώμα φαίνεται να βοηθά στην αφύπνιση της ψυχής. Υπάρχει μια συνέχεια του νοήματος, αλλά η ελευθερία της λογικής και οι αντιλήψεις της την ώρα του συνειδητού δεν συμπίπτουν με τη φαντασία των ονείρων μας… Σε ένα όνειρο θα μπορούσα να συνθέσω μια ολόκληρη κωμωδία: να υποστηρίξω τη δράση, να μάθω της παντομίμες και να ξυπνήσω γελώντας με της επινοήσεις μου. Όταν η μνήμη μου είναι τόσο αξιόπιστη όσο η λογική μου, τότε αυτό γίνεται γόνιμο. Αλλά ποτέ δεν θα μελετούσα τα όνειρά μου, ακόμα κι αν επρόκειτο για της πνευματικές μου παρακλήσεις. Οι πυκνές αναμνήσεις έχουν τόσο μικρή βάση στην αφαιρετική μας κατανόηση που ξεχνούν το ιστορικό και μπορούν να αφηγηθούν στις αφυπνισμένες ψυχές μας μόνο μια συγκεχυμένη και μερική ιστορία του συμβάντος… Έτσι, έχει παρατηρηθεί ο άνθρωπος, τη στιγμή του «αποχωρισμού» από το σώμα, μιλάει και συλλογίζεται υπερβολικά για τον εαυτό του: η ψυχή αρχίζει να αισθάνεται ελεύθερη από τα δεσμά του σώματος και να συλλογίζεται για τον εαυτό της όπως θα έπρεπε: να συζητά επιβλητικά για την αθανασία της».
Κατά τρίτο, τα πάθη επηρεάζουν το νου πιο έντονα όταν κοιμόμαστε. Η χαρά και η λύπη προκαλούν πιο έντονο αίσθημα ηδονής και λύπης από οποιαδήποτε άλλη στιγμή. Το ίδιο ισχύει και για την αφοσίωση, όπως δίνει να καταλάβουμε ο εξαίρετος συγγραφέας που αναφέρεται, καθώς η ψυχή εγείρεται ενώ το σώμα αναπαύεται. Η εμπειρία κάθε ανθρώπου το δείχνει, αν και με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με την ατομική συγκρότηση του καθενός.
Αυτό που θέλω να ξεχωρίσω είναι η θεϊκή φύση της δύναμης της ψυχής, ικανής να δημιουργήσει τη δική της συλλογικότητα. Συνομιλεί με αμέτρητα όντα της δικής της δημιουργίας και ταξιδεύει σε δέκα χιλιάδες διαφορετικές σκηνές της δικής της φαντασίας. Είναι το δικό της θέατρο, ο δικός της ηθοποιός και ο δικός της θεατής. Κάτι που μου θυμίζει αυτό που ο Πλούταρχος αποδίδει στον Ηράκλειτο: κάθε άνθρωπος σε εγρήγορση κατοικεί σε έναν κοινό κόσμο· ωστόσο καθένας νομίζει ότι κατοικεί στον δικό του κόσμο όταν κοιμάται (ονειρεύεται) · ξύπνιος, συνομιλεί με τον φυσικό κόσμο, κοιμισμένος, με τον δικό του ιδιαίτερο κόσμο… Ούτε πρέπει να ξεχάσω την παρατήρηση του Τερτυλλιανού σχετικά με τη δύναμη της μαντείας στα όνειρα. Ότι έχουν συμβεί μαντικά όνειρα, κανένας πιστός της ιερές γραφές δεν μπορεί να αμφιβάλει. Αμέτρητα παραδείγματα μας δίνονται, επί πλέον, από αρχαίους και σύγχρονους συγγραφείς, ιερούς και βέβηλους. Είτε αυτοί οι ερεβώδεις οιωνοί, αυτά τα νυχτερινά οράματα, προέρχονται από κάποια λανθάνουσα δύναμη της ψυχής η από κάποια επικοινωνία με το υπέρτατο Ον, είτε συμβαίνουν μέσω παρέμβασης κατώτερων πνευμάτων, τα έχουν προεικάσει σοφές διάνοιες αρκετά. Αλλά η ύπαρξή τους είναι αδιαμφισβήτητη και έχει υποστηριχτεί από συγγραφείς απαλλαγμένους από κάθε υποψία δεισιδαιμονίας ή ανόητου ενθουσιασμού.
Δεν πιστεύω ότι η ψυχή αποσπάται εντελώς από το σώμα. Αρκεί να μην είναι υπερβολικά βυθισμένη στην ύλη ή μπλεγμένη και εγκλωβισμένη στον μηχανισμό της εγρήγορσης. Η ένωση με το σώμα εκπίπτει όσο είναι αναγκαίο για να δώσει περισσότερη χώρο παιδιάς στην ψυχή, η οποία αφού ενδοσκοπηθεί ανακτά την ικανότητά της να αναδύεται.
Τζόζεφ Άντισον (Joseph Addison), στον Θεατή, τεύχος 487, Λονδίνο, 18 Σεπτεμβρίου 1712
************
Ο ΚΟΜΦΟΥΚΙΟΣ ΟΝΕΙΡΕΥΕΤΑΙ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ (CONFUCIO SUEÑA SU MUERTE)
Τελικά, τον κατέλαβε η κούραση. Ήταν 73 ετών, ήταν καλοκαίρι (του 479 π.Χ.) και είχε καταλάβει πλήρως τη σημασία του ονείρου του. Ζήτησε να ειδοποιηθεί ο Τσε-κονγκ, ο τελευταίος από της σπουδαίους μαθητές του. Ο Τσε-κονγκ έτρεξε και διαπίστωσε ότι ο Κρονγκ-τσε, αντί να τον καλωσορίσει, τον εξαπόστειλε.
Ο δάσκαλος του είπε:
—Ονειρεύτηκα ότι καθόμουν λαμβάνοντας σπονδές. Βρισκόμουν ανάμεσα σε δύο στήλες. Αυτοί της δυναστείας Σία, σαν να βασίλευαν ακόμα στο παλάτι, εξέθεταν τους νεκρούς της στην ανατολική σκάλα· αυτοί της δυναστείας Τσέου τους εξέθεταν στη δυτική σκάλα, αυτή που προσφερόταν στους καλεσμένους· αυτοί της δυναστείας Ιν τους εξέθεταν ανάμεσα στις δύο στήλες: δεν υπήρχαν εκεί ούτε αξιωματούχοι ούτε επισκέπτες. Κατάγομαι από τους ηγεμόνες της δυναστείας Ιν: σίγουρα, πρόκειται να πεθάνω. Ας είναι καλύτερα έτσι, γιατί δεν έχει απομείνει νοήμων πρίγκιπας που θα μπορούσα να του χρησιμεύσω.
Λίγες μέρες αργότερα πέθανε, το δέκατο έκτο έτος του Νγκαεκόνγκ του Λου, τεσσαρακοστό πρώτο του Τσινγκ-οάνγκ των Τσέου.
Εουστάκιο Ουάιλντ (Eustaquio Wilde), Ένα φθινόπωρο στο Πεκίνο (1902)
***************
ΤΟ ΡΟΔΟ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ (LA ROSA DEL MUNDO)
Ποιος ονειρεύτηκε ότι η ομορφιά περνάει σαν όνειρο;
Για αυτά τα κόκκινα χείλη, με όλη την θλιμμένη της υπερηφάνεια,
θλιμμένη που κανένα νέο θαύμα θα μπορούσε να προφητεύσει,
η Τροία χάθηκε σαν μια ψηλή, νεκρική έκλαμψη…
Ουίλιαμ Μπάτλερ Γιτς (William Butler Yeats)
******************
Η ΑΣΠΡΗ ΕΛΑΦΙΝΑ (LA CIERVA BLANCA)
Από ποια ξέφρενη μπαλάντα της χλοερής Αγγλίας,
Από ποια χαλκογραφία περσική, από ποιο αλλόκοτο μέρος
Από τις νύχτες και τις μέρες που κρατάει το χθεσινό μας,
Ήρθε η άσπρη ελαφίνα που ονειρεύτηκα σήμερα το πρωί;
Κράτησε ένα δευτερόλεπτο. Την είδα να διαβαίνει το λειμώνα
Και να εξαφανίζεται στο χρυσαφί της απατηλού απογεύματος,
Ανάλαφρο πλάσμα από ολιγοστή ανάμνηση πλασμένο
Και από λίγη λήθη, μια ελαφίνα της μιας όψης.
Τα πνεύματα που κυβερνάνε αυτόν τον παράξενο κόσμο
Μ’ άφησαν να σε ονειρεύομαι, αλλά να μη σε διαφεντεύω·
Ίσως σε μια καμπή μακρινού μέλλοντος
Σε ξαναβρώ, άσπρη ελαφίνα του ονείρου.
Είμαι κι εγώ ένα όνειρο διάφανο που κρατάει
Κάτι παραπάνω από το όνειρο του λειμώνα και της λευκότητας.
Χόρχε Λούις Μπόρχες (Jorge Luis Borges)
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Μεσαιωνικό βασίλειο της βορειοδυτικής Αγγλίας και νοτιοδυτικής Σκωτίας.
[2] Religio medici: Η Θρησκεία ενός Γιατρού ( ένα βιβλίο του 1643) του Τόμας Μπράουν (1605-1682). Πρόκειται για μια σειρά προσωπικών σημειώσεων, μεγάλου πνευματικού και θρησκευτικού βάθους, που καλύπτουν μια πληθώρα θεμάτων, γραμμένων το 1635. Υποσημ. του Μπόρχες.
