Σημειώσεις για τα φριουλάνικα ποιήματα (Απόσπασμα)
Ιδιαίτερης μνείας χρήζει ο πολιτιστικός θησαυρός των φριουλάνικων ποιημάτων του Παζολίνι. Είναι έργο μεγάλης πνοής και αυθεντικότητας, κι έχει γίνει ερευνητικό αντικείμενο πολλών γλωσσολόγων, φιλολόγων, λεξικογράφων, ιστορικών της λογοτεχνίας, μεταφραστών και λαογράφων.
Όσον αφορά στη μετάφρασή τους στα ελληνικά, καταβλήθηκε κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να αποδοθούν απευθείας από τα φριουλάνικα. Για τον σκοπό αυτό έγινε εμβάθυνση στις ιδιαιτερότητες της φριουλάνικης γλώσσας, σε σύγκριση και με άλλες διαλέκτους και ιδιώματα της ιταλικής, με τη συνδρομή ειδικών λεξικών. Η επιλογή αυτή κρίθηκε απαραίτητη, ώστε να διατηρηθεί, όσο είναι δυνατόν, ο ιδιαίτερος και αυθόρμητος χαρακτήρας –χαρακτήρας δημώδους τραγουδιού– που διαπερνά τα ποιήματα αυτά. Παράλληλα, βέβαια, έγινε και αντιπαραβολή με τις αντίστοιχες εκδοχές των φριουλάνικων στην κοινή ιταλική, τις οποίες παραθέτει ο ίδιος ο ποιητής. Πέραν
τούτου, θα παρότρυνα τους Έλληνες αναγνώστες, μολονότι φαίνεται δύσκολο, να επιχειρήσουν να διαβάσουν τους φριουλάνικους στίχους φωναχτά, γιατί με την αυθεντικότητα που βγάζει ο ήχος τους, είναι δυνατόν να ανακαλύψουν τη γοητεία και τη μουσικότητά τους.
Μοναδική φιλοδοξία της παρούσας μελέτης είναι –μέσα από τις εργοβιογραφικές απεικονίσεις, τις πολιτισμικές και ανθρωπολογικές ανησυχίες του, τους γλωσσικούς πειραματισμούς του, τις αισθητικές επιρροές και τις συνθήκες της πραγματικότητάς του– να αναδείξει την ιδιαιτερότητα της ποιητικής γραφής του Παζολίνι και να σκιαγραφήσει την ποιητική προσωπογραφία του. Αυτή η προσωπογραφία προχωρά βήμα-βήμα στην υλοποίησή της με την πίστη ότι η ενδότερη «Αλήθεια» του βρίσκεται φυλακισμένη μέσα στους στίχους τους φριουλάνικους των τρυφερών του χρόνων αλλά και στους ύστερους, στους πιο έντονα μαχητικούς και πειραματικούς. Σ’ εκείνους τους στίχους που, πέρα από τον ιδεολογικό-κοινωνικό οραματισμό του, την ασίγαστη ανάγκη του για ελευθερία, τον χωρίς διάκριση ανθρωπισμό του, καταδεικνύονται και οι λόγοι για την πολύπτυχη δημιουργία του και την απόλυτη αιρετικότητά του, λόγοι που προφανώς είναι συνυφασμένοι με τα θραύσματα της ψυχής του: οδύνη, απώλεια και θλίψη, τους καθοριστικούς παράγοντες του ποιητικού και φιλοσοφικού του λόγου.
Τα πολύτιμα φριουλάνικα ποιήματα του Παζολίνι καταλαμβάνουν ένα μεγάλο μέρος του συνόλου του ποιητικού έργου του. Είναι γραμμένα σε μια μειονοτική γλώσσα της βορειοανατολικής Ιταλίας, στη γλώσσα που μιλιόταν στο Φριούλι –συγκεκριμένα στο μικρό χωριό Καζάρσα ντέλα Ντελίτσια, τον τόπο καταγωγής της μητέρας του– με γραπτές μαρτυρίες παλαιότερες από της ιταλικής (Ο Δάντης Αλιγκιέρι την αναφέρει στο σύγγραμμά του για την ευγλωττία των δημωδών γλωσσών De Vulgari Eloquentia που γράφτηκε το 1302-1305).
Η σημείωση δε του Παζολίνι «di cà da l’aga» οριοθετεί την περιοχή δεξιά του ποταμού Ταλιαμέντο όπου μιλιούνται τα δυτικά φριουλάνικα (δηλαδή τη ντοπιολαλιά της Καζάρσα), τα οποία διαφέρουν από τις παραλλαγές των φριουλάνικων που μιλιούνται «di là da l’aghe», πέρα από τον Ταλιαμέντο. Όντας εξαιρετικός γνώστης της ισπανικής, της γαλλικής, της προβηγκιανής και των λογοτεχνιών τους, ο Παζολίνι ανακαλύπτει την υπάρχουσα συγγένεια μεταξύ της φριουλάνικης και των άλλων ρομανικών γλωσσών, καθώς και την ικανότητά της να διατηρεί τις λατινικές της ρίζες χάρη σε μια προφορική παράδοση αιώνων που καλλιεργήθηκε από τις χαμηλές κοινωνικές τάξεις.
***
ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΩΝ ΚΑΜΠAΝΩΝ
Σαν πέφτει το δείλι στις πηγές
το χωριό μου παίρνει ένα χρώμα χαμένο.
Εγώ από μακριά θυμάμαι τα βατράχια του,
το φεγγάρι, το λυπητερό τερέτισμα των γρύλων.
Ηχεί το Ροζάριο, ξεθωριάζει στα λιβάδια,
μα εγώ είμαι νεκρός στο τραγούδι των καμπανών.
Ξένε, μη φοβάσαι τ’ απαλό το πέταγμά μου
πάνω απ’ την πεδιάδα: εγώ είμ’ ένα πνεύμα αγάπης,
που στη γη του επιστρέφει από μακριά.
*
CANTO DELLE CAMPANE
Quant che la sere slavìne a lis fontànis
il mè pais l’è colôr smarît.
Jo soi lontàn, ricuàrdi lis sós rànis,
la lùne, il trist tintinulâ dai gris.
Sùne il Rosàri, pai prâs al si scunìs:
jo soi muàrt al ciànt da lis ciampànis.
Forèst, al mè dóls svualâ sor’ il plan,
no ciapâ pòure: jo soi spìrit d’amôr,
c’a la só tière al tòrne di lontàn.
************
ΟΝΕΙΡΕΥΤΗΚΑ ΠΩΣ ΗΜΟΥΝ ΠΛΟΥΣΙΟΣ
Έφτασα ενώπιον του Θεού.
Ένα λιοντάρι με κοριτσίστικα
τρυφερά μάτια.
Μου είπε: Υπόγραψε!
Είδα το χρυσό χέρι μου
που έγραφε λέξεις
λεπτές, στιλπνές, γαλάζιες, ζεστές.
Οι άγγελοι, τέκνα αφεντάδων
με τα βιβλία υπό μάλης,
έλεγαν των μέθυσων τραγούδια.
Τους κοίταξα γελώντας.
Το γέλιο μου δεν έχει τελειωμό!
Το γέλιο μου είναι ένα φτερό
μεγάλο σαν τον ουρανό!
Το φτερό κι ο ουρανός είναι μια ανάσα μόνο!
**
MI SOJ INSUMIAT DI ESSI SIOR
I soj rivàt davant di Diu.
Un leòn cui vuj di na fantata
dulisiosa.
Al mi à dita: Firma!
I ài jodut la me man di oru
ch’a scriveva peràulis
sutilis, lusintis, azuris, clipidis.
I ànzuj, fis di siòrs
cui libris sot il bras,
a ciantavin li cansiòns dai ciocs.
I ’u ài vuardàs ridìnt.
Il me ridi a no’l finìs mai!
Il me ridi al è un’ala
granda coma il sèil!
L’ala e il sèil a son un sòul respiru!
********
ΜΥΣΤΗΡΙΟ
Τολμώ να σηκώσω το βλέμμα μου
στις ξερές δεντροκορφές ψηλά·
δεν βλέπω τον Κύριο, αλλά το φως του
τ’ απέραντο που πάντα φεγγοβολά.
Απ’ όλ’ αυτά που ξέρω,
η καρδιά μου νιώθει μόνο αυτό:
είμαι νέος, ζωντανός, παρατημένος,
μ’ ένα σώμα που είναι φθαρτό.
Ξαποσταίνω λίγο πάνω στο γρασίδι
της όχθης, ανάμεσα στα δέντρα τα γυμνά,
μετά περπατάω και πάω κάτω από τα σύννεφα,
κι εκεί ζω με τα νιάτα μου συντροφιά.
(Καζάρσα, Αύγουστος 1945)
**
MISTERI
I àusi zirà in alt i vuj
su li pichis secis dai lens,
no jot il Signòur, ma il so lun
ch’al brila sempri imèns.
Di tantis robis ch’i sai
i ‘n sint tal còur doma una,
i soj zòvin, vif, ‘bandunàt,
cu’l cuàrp ch’al si cunsuma.
I stai un momènt ta l’erba
dal rivàl, tra i lens nus,
po’ i ciamini, e i vai sot il nul,
e i vif cu la me zoventùt.
(Casarsa, agosto 1945)
*******
Ο ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ ΤΟΥ ΝΑΠΟΛΕΟΝΤΑ
«Έχε γεια, Καζάρσα, έχε γεια! Στα ξένα μισεύω εγώ,
πατέρα και μάνα, αφήνω δω, με τον Ναπολέοντα θα πολεμώ.
Έχετε γεια, γηραιά πατρίδα και φίλοι μου παιδικοί,
της νεολαίας τους καλύτερους ο Ναπολέοντας καλεί».
Και στο πρώτο της μέρας φως, με του ήλιου την ανατολή,
ο Βιντσέντζο με τ’ άλογό του έφυγε κρυφά.
Έτρεχε ιππεύοντας κατά μήκος του Ταλιαμέντο, προς
τα Μαγκρέντι του Κοντρόιπο και του Καμίνο τα δασάκια
κι όταν μεσημέριασε, μέσα στο λιοπύρι,
ο Βιντσέντζο στον Ναπολέοντα δίνει το παρών.
Αφού περνούν μήνες επτά για να κατακτήσουν τη Ρωσία,
από τους πάγους κυκλωμένοι, έρμοι και χαμένοι,
αφού περνούν μέρες επτά, απ’ της μεγάλης Πολωνίας
τους παγετώνες κυκλωμένοι, αιχμάλωτοι και λαβωμένοι,
τ’ άλογο κατατρομαγμένο το σκάει καλπάζοντας στο χιόνι,
και καβάλα ο Βιντσέντζο που παραληρούσε:
το χιόνι το πότιζε με μια αιμάτινη γραμμή,
τα μάτια του τα ’κρυβε με το κατακόκκινο χέρι του.
«Στάσου, αλογάκι μου, στάσου σε παρακαλώ,
είναι ώρα να σου δώσω μια χεροβολιά σανό».
Τ’ άλογο σταματά και με μάτι ήρεμο και καλοσυνάτο
κοιτάζει τον αφέντη του, που πεθαίνει από το κρύο.
«Ακίνητος γέρο μου, στάσου, θέλω να σε βουρτσίσω
αν κι είσαι απελπισμένος, αν και ψοφάς από το κρύο».
Με την ξιφολόγχη τού ξεσκίζει την κοιλιά
κι εκεί μέσα περιθάλπει τη ζωή που του απομένει.
Η Σουζάνα με τον πατέρα της, διαβαίνοντας με το κάρο,
βλέπουνε το παλληκάρι στ’ αλόγου μέσα τα σπλάχνα.
«Αχ, πατέρα μου, ας σώσουμε τον φουκαρά στρατιώτη
που χαροπαλεύει στην Πολωνία, απ’ όλους ξεχασμένος».
«Ποιος είσαι συ, καλέ στρατιώτη, από πού ’σαι φερμένος;»
«Εγώ είμαι ο Βιντσέντζο Κολούσι, ένα ιταλόπαιδο,
και θα ’ρθω να σε κλέψω, μόλις γιατρευτώ,
αφού κατάστηθα με λάβωσε η δική σου ματιά».
«Όχι, όχι, δεν κάνω ρούπι από δω,
φέτος το Πάσχα εγώ θα παντρευτώ.
Όχι, όχι, δεν κάνω ρούπι από δω,
ως το Πάσχα εγώ θα σκοτωθώ».
Την Κυριακή των Ελαιών κλαίγανε κι οι δυο,
θρηνούσαν ο ένας την άλλη θωρώντας από μακριά.
Μεγάλη Δευτέρα μες στον κήπο ανταμώνουνε κρυφά,
σαν δυο περιστεράκια ανταλλάσσουνε φιλιά.
Μεγάλη Πέμπτη, που ροδαμίζουν τα άνθη και τα ροδάνθη,
το σκάνε απ’ την Πολωνία για να χορτάσουν την αγάπη.
Κυριακή του Πάσχα, τότε που ο κόσμος όλος τραγουδά,
ερωτευμένοι, πατούν το πόδι τους στη Φραγκιά.
**
IL SOLDAT DI NAPOLEON
«Adio, adio, Ciasarsa, i vai via pal mond,
mari e pari, iu lassi, vai cun Napoleon.
Adio, veciu paìs, e cunpàins zovinùs,
Napoleon al clama la miej zoventùt.»
Co al leva il soreli, al prin lusòur dal dì,
Visèns cu’l so ciavàl di scundiòn l’è partìt.
A ciavàl ch’al coreva, di lunc su il Tilimìnt
pai magrèis di Codròip, pai boscùs di Ciamìn,
e co a suna misdì, al soreli leòn,
Visèns al si presenta a di Napoleon.
Co son passàs siet mèis a son in miès la glas
a conquistà li Rùssiis, pierdùs e bandunàs,
co son passàs sièt dis a son in miès il zèil
tali grandis Polòniis, firìs e prisonèirs.
Scaturlt il ciavàl par la nèif al s–ciampava
e Visèns parsora che al savariava:
la nèif al la bagnava cu na ria di sanc,
i vuj si iu platava cu la so rossa man.
«Fèrmiti, ciavàl, fèrmiti ti prej,
ch’a è ora ch’i ti dedi una mana di fen.»
Il ciavàl al si ferma e al vuarda ilso paròn,
che ormai al mòur di frèit, cu’l vuli quièt e bon.
«Sta fer, veciu, sta fer, che prin vuej bruschinàti
schèn ch’i mòur di frèit, e i sedi disperàt.»
Cu laso baionèta a ghi squarta la pensa
e al met a tet li drenti la vita ch’a gli vansa.
Susana cun so pari passa par li cu’l ciar
e a jot il zuvinìn tai vìssars dal ciavàl.
«Ali, pari, salvànlu chistu puòr soldàt
ch’al mòur ta li Polòniis da duciu bandunàt.»
«Cui i seisu, soldàt, vignùt tant di lontàn?»
«I soi Visèns Colùs, un zovinùt taliàn:
i vuèj puartati via ‘pena ch’i soj vuarìt,
parsè che in tal sen i to vuj mi àn ferìt.»
«No, no, ch’i no ven via, ch’i mi sposi sta Pasca,
no, no, ch’i no ven via, sta Pasca i sarài muarta.»
La Domènia uliva duciu doi a planzèvin,
e un cun l’altri a planzi di lontàn si viodèvin.
Di Lùnis sant si viòdin in te l’ort di scundiòn,
e coma doi colomps a si dan un bussòn.
Di Zòiba sant ch’a nàssin li rosis e i flòurs,
s–ciàmpin da li Polòniis par passudà l’amòur.
La Domènia di Pasca che dut il mond al cianta
a rivin nemoràs ta la ciera di Fransa.
****************************************
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΜΕΡΟΣ Α΄: ΕΙΣΑΓΩΓΗ …………………………… 15
1. Σημειώσεις για τα φριουλάνικα ποιήματα . 22
2. Φριούλι και Ποίηση (1942-1975)…………… 30
3. Η Ζωή και το Έργο του ………………………… 50
4. Το Τέλος ………………………………………………. 86
ΜΕΡΟΣ Β΄: ΠΟΙΗΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ
ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ …………………………………… 91
Ι. Ποιήματα στην Καζάρσα
Poesie a Casarsa (1942) …………………………….. 93
Dedica [Ι]…………………………………………………… 94
Αφιέρωση [Ι]………………………………………………. 95
Canto delle campane ………………………………….. 96
Τραγούδι των καμπανών ……………………………. 97
L’ingannata ……………………………………………….. 98
Η εξαπατημένη …………………………………………. 99
Al fratello ………………………………………………….. 100
Στον αδελφό μου ………………………………………. 101
Dilio [Ι]……………………………………………………… 102
Ντίλιο [Ι]……………………………………………………. 103
Il nini muàrt ……………………………………………… 104
Το νεκρό παιδί ……………………………………………. 105
ΙΙ. Πού είναι η πατρίδα μου
Dov’è la mia patria (1949) ………………………… 107
Dulà ch’a è la me patria ……………………………… 108
Πού είναι η πατρίδα μου …………………………….. 109
Mi soj insumiat di essi siòr ………………………….. 112
Ονειρεύτηκα πως ήμουν πλούσιος …………….. 113
Mi contenti ……………………………………………….. 114
Ευχαριστιέμαι ……………………………………………. 115
Spiritual ……………………………………………………. 116
Spiritual ……………………………………………………… 117
ΙΙΙ. Στην καρδιά ενός αγοριού
Tal còur di un frut (1953) ………………………….. 121
Chan plor ………………………………………………….. 122
Θρήνος ………………………………………………………. 123
Tal còur di un frut ……………………………………… 130
Στην καρδιά ενός αγοριού ………………………….. 131
IV. Το καλύτερο της νιότης
La meglio gioventù (1954) …………………………. 137
«Ποιήματα στην Καζάρσα»
«Poesie a Casarsa» (1941-1943)
Ploja tai cunfíns …………………………………………. 138
Βροχή στα σύνορα ……………………………………. 139
Vuei a è Domènia, doman a si mòur [Ι]……….. 140
Σήμερα είναι Κυριακή, αύριο πεθαίνεις [Ι]….. 141
David ……………………………………………………….. 144
Δαυίδ …………………………………………………………. 145
A na fruta …………………………………………………. 146
Σ’ ένα κορίτσι …………………………………………….. 147
«Φριουλάνικη σουίτα»
«Suite furlana» (1944-1949)
La not di maj …………………………………………….. 148
Νύχτα Μαγιού ……………………………………………. 149
Dansa di Narcìs …………………………………………. 152
Ο χορός του Νάρκισσου …………………………….. 153
Il dì da la me muàrt [Ι]……………………………….. 154
Τη μέρα του θανάτου μου [Ι]………………………. 155
Misteri ………………………………………………………. 158
Μυστήριο …………………………………………………… 159
Amòur me amour ………………………………………. 160
Έρωτά μου έρωτα ………………………………………. 161
Laris …………………………………………………………. 162
Κλέφτες …………………………………………………….. 163
«Η Διαθήκη του Κορανιού»
«El Testament Coran» (1947-1952)
I dis robàs …………………………………………………. 164
Κλεμμένες μέρες ………………………………………… 165
Biel zuvinìn ……………………………………………….. 166
Τ’ ομορφόπαιδο …………………………………………. 167i
«Τραγουδιστάρι»
«Romancero» (1947-1953)
Il soldàt di Napoleon ………………………………….. 168
Ο στρατιώτης του Ναπολέοντα ………………….. 169
«Η Παλαιά Διαθήκη»
«l Vecchio Testamento»
Il quaranta sinc ……………………………………………. 172
Το ’45 ………………………………………………………….. 173
La miej zoventùt ………………………………………… 176
Το καλύτερο της νιότης ………………………………. 177
Ποιήματα ξεχασμένα, διασκορπισμένα και ανέκδοτα
Poesie dimenticate, disperse e inedite
Diu al dis …………………………………………………….. 180
Και είπεν ο Θεός …………………………………………. 181
Li peraulis ……………………………………………………. 180
Ο λόγος ………………………………………………………. 181
A una a una ………………………………………………… 182
Ένα ένα ……………………………………………………….. 183
E l’omp al vif ………………………………………………… 182
Ο δε άνθρωπος ψυχή ζώσα …………………………. 183
Çant di amour …………………………………………….. 184
Τραγούδι ερωτικό ……………………………………….. 185
’Na vous ch’a siga …………………………………………. 186
Μια φωνή που φωνάζει ………………………………. 187
V. H νέα νιότη.
La nuova gioventù (1975) ………………………….. 191
Δεύτερη μορφή «Το καλύτερο της νιότης»
Seconda forma de «La meglio gioventù»
Dedica [ΙΙ]……………………………………………………. 192
Αφιέρωση [ΙΙ]……………………………………………… 193
Dili [ΙΙ]………………………………………………………… 194
Ντίλιο [ΙΙ]……………………………………………………. 195
Fevràr …………………………………………………………. 196
Φεβρουάριος ………………………………………………. 197
Alba ……………………………………………………………. 198
Χαραυγή …………………………………………………….. 199
Dissacrhatori, frhuitori, strhonzi ………………….. 200
Βέβηλοι, εκμεταλλευτές, μαλάκες ………………. 201
Lengàs dai frus di sera …………………………………. 204
Γλώσσα των παιδιών το βράδυ ……………………. 205
Il dì da la me muàrt [ΙΙ]……………………………….. 208
Τη μέρα του θανάτου μου [ΙΙ]………………………. 209
Friul ……………………………………………………………. 212
Φριούλι ……………………………………………………….. 213
Σημ.: Τα σχέδια και οι πίνακες του βιβλίου είναι του Πιερ Πάολο Παζολίνι.
