Την Κυριακή 04.06.23 παρακολουθήσαμε με αμείωτο ενδιαφέρον το θεατρικό έργο «Υβόννη, Πριγκίπισσα της Βουργουνδίας», του Πολωνού Συγγραφέα Βιτόλντ Γκομπρόβιτς(1904-1969) έργο που έγραψε και έκδωσε στα νιάτα του μεταξύ 25-30 ετών. Η πολύ ωραία μετάφραση για την ελληνική γλώσσα αποδίδεται στον Κωστή Σκαλιόρα, ενώ η σκηνοθεσία, τόσο η παραγωγή, τα σκηνικά, φωτισμός όσο και οι δημόσιες σχέσεις ανήκουν στην εξαιρετικά πολυμήχανη Σοφία Φιλιππίδου –έχει επιμεληθεί μεταξύ άλλων την ενδυματολογική εμφάνιση των ηθοποιών, την αισθητική του χώρου, αλλάζοντας χρωματιστά φίλτρα την ώρα του θεατρικού δρώμενου, αλλά και σε εκείνη οφείλεται η κατασκευή Μετσοβίτικου στυλ γκροτέσκες μάσκες. Η μουσική επένδυση διακριτική και ευαίσθητη είναι σύνθεσης Μιχάλη Βρέττα. Ο Κώστα Φωτόπουλος καλλιτέχνησε το αφισάκι της παράστασης. Ο δε Αλέξανδρος Μαρίνος, πλην του εντυπωσιακού του ρόλου ως Πρίγκιπας Φίλιππος επιμελήθηκε ένα εξίσου εντυπωσιακό μακιγιάζ για τις εκφραστικές ανάγκες της παράστασης.
Η θεατρική παράσταση ήταν επιτυχής, διότι είναι απόσταγμα διαφορετικών δυνάμεων πεμπτουσίας. Καταρχάς, η σκηνοθέτις πρόσφατα έλαβε αρνητική απάντηση σε καλλιτεχνική πρόταση επιχορήγησης που υπέβαλλε στο Ίδρυμα Ωνάσης (2022-2023)[i]. Δεν απογοητεύεται, όμως. Αντιθέτως, θέτει υψηλούς στόχους. Με πλαίσιο τη θεσμική άρνηση, σε πείσμα των αντιξοοτήτων εκθλίβει διανοητικό νέκταρ απ’ τις πέτρες και έρχεται να διαμορφώσει στίλβον θεατρικό ήθος στην κυριολεξία με καθημερινό και προσωπικό μόχθο επί μιας εκκολαπτόμενης ομάδας περί των 18 συντελεστών –νεαρών και πολυτάλαντων νέων ηθοποιών, με μικρή βέβαια πείρα στο θεατρικό σανίδι, όπου όμως γιγαντώνουν κάτω από τον σωστά εστιασμένο μεγεθυντικό φακό της Φιλιππίδου. Ο εξαίρετος ηθοποιός Μάκης Νάνος (ρόλος Ιννοκέντιος/βασιλικός σερβιτόρος) με ωραία κίνηση και λεπτό συναίσθημα επί σκηνής παραδέχτηκε στα παρασκήνια ότι είναι μόλις η δεύτερη παράσταση στην οποία συμμετείχε. Η θέληση, το πείσμα και ο καλός δάσκαλος, όμως, τον διαμόρφωσε σε μία ελπιδοφόρα θεατρική παρουσία επί σκηνής.
Η Σοφία Φιλιππίδου δεν αφήνει την παραμικρή δύναμη, δυνατότητα και σθένος των ηθοποιών να πάει χαμένο. Καταφέρνει να μαγειρέψει σκηνοθετικά το όποιο καλό στοιχείο, ή αναδεικνύοντας το καλό από το όποιο ατελές – γιατί όλοι οι άνθρωποι είμαστε μικρές ατελείς κουκίδες, παλεύοντας ακόμα και με υλικοτεχνικές αντιξοότητες, όπως η ξαφνική άνοδος της θερμοκρασίας και η απουσία κλιματισμού, που έλιωναν το εξαιρετικό μακιγιάζ των ηθοποιών του Αλέξανδρου Μαρίνου-κεντρικός ρόλος Πρίγκιπα Φιλίππου, εξαιρετική επίδοση και εύχαρις κίνηση α λα Δον Ζουάν.
Το ίδιο το θεατρικό έργο στηρίχθηκε στην ευρηματική ιδέα του συγγραφέα, δηλαδή να δίνει φωνή στον βασιλικό κύκλο, που βάση πρωτοκόλλου θα πρεπε να είναι βωβό, φειδωλό λόγου και περιορισμένο σε χαιρετισμούς φιλαυτίας και εντολές δια των νευμάτων και ελάχιστων ενδείξεων. Εδώ, οι όροι αντιστρέφονται, όταν ο κύκλος σπάει απ’ την κεντρική ηρωίδα Υβόννη που ως πληβεία αστή εισάγεται δια της επιγαμίας στη βασιλική τάξη αρχικά ως αστείο και στη συνέχεια ως αντικείμενο βασανισμού και βασανιστικής τύψης. Η Υβόννη είναι σιωπηλή και άσχημη, επειδή οι βασιλείς την ονομάζουν έτσι, πλην ότι είναι η μόνη που δε φορά ολόσωμη βασιλική φορεσιά κι άρα όχι όμοιας μορφής, μη όμορφη σε σύγκριση με τους υπόλοιπους. Η στολή της αριστοκρατίας –που επικρατεί στη σκηνή– βοηθά μεταξύ άλλων στην απόκρυψη αδυναμιών, μειονεκτημάτων και της όποιας ασχήμιας δημιουργούν τα γηρατειά, η κακία, η υπερβολική καλοπέραση, η φτώχεια της αλαζονείας και η εγκληματικότητα κακόσχημων ψυχών. Ως μη μέλος του βασιλικού άντρου, η Υβόννη –ως παθητική νεοφεμινίστρια– είναι εξαρχής καταδικασμένη στο πάθος της θυματοποίησης[ii] που της επιβάλλει η περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Ήδη, στη σκηνή που κοιμάται και ονειρεύεται, ακούγεται ως προοικονομία ο μετέπειτα επιθανάτιος ρόγχος της, και η άμεση εξήγηση για την άχρωμη σιωπή της, είναι η ωχράδα –ή άλλως ωγράδα– του ετοιμοθάνατου, άδειου από λόγια. Άλλωστε, σε απολυταρχικά καθεστώτα η σιωπή της καταστελλόμενης τάξης είναι αυτονόητος τρόπος διαφυγής ή επιβίωσης. Όποιος μιλά, του κόβεται το κεφάλι.
Σύμφωνα με τη δήλωση της Ζωής Τόλη σε άρθρο της στην Enetpress, κάνει λόγο για σωματικό θέατρο, όπως αυτό της Σοφίας Φιλιππίδου. Κατ’ εμέ η όλη θεατρική έκφραση είναι επικεντρωμένη στην περιοχή του προσώπου, και άρα είναι θέατρο μιας εν κινήσει προσωπογραφίας ενός γκροτέσκου τρόμου προερχόμενου απ’ τον βασιλόφρονα εκφοβισμό και τον υπέρμετρο κρατισμό της εποχής απεικονίζοντας το πνεύμα και κλίμα στρατιωτικής προετοιμασίας του Μεσοπολέμου (1919-1939).
Αναφέρει, λοιπόν, η Ζωή Τόλη ότι η Υβόννη «…γίνεται ο καθρέφτης των ελαττωμάτων και συμπλεγμάτων…»[iii] της βασιλικής κλειστής κοινωνίας. Ο φονιάς βλέπει στο πρόσωπό της παλιά θύματά του (βλέπε Θαλαμηπόλος και Βασιλιάς) ή μελλοντικά υποψήφιά του (βλέπε Πρίγκιπας Φίλιππος και Βασίλισσα Μαργαρίτα). Ο δε πρίγκιπας βλέπει την Υβόννη σαν φίλαυτη προέκταση του εαυτού του και επειδή αυτό που βλέπει του προκαλεί απέχθεια θέλει να το εξοντώσει. Η Βασίλισσα Μαργαρίτα αντιμετωπίζει την Υβόννη σαν ποιητική περσόνα που ταυτίζεται με την απαγορευμένη παραγωγή ποιημάτων, που η ίδια γράφει κρυφά από τον Βασιλιά Τύραννο. Όλοι γίνονται εν δυνάμει δολοφόνοι απέναντι στην κατ’ ευφημισμό Πριγκίπισσα της Βουργουνδίας τίτλος που ποτέ δε θα της αποδοθεί επίσημα, αφού θα οδηγηθεί σαν τον σιωπηλό αμνό προ τετελεσμένων γεγονότων.
Η βασιλική αυλή θα πρέπει να εξοντώσει το ζιζάνιο που παρείσφρησε στους κόλπους του παλατιού δια του έρωτος, δια του καπρίτσιου του κακομαθημένου βασιλικού γόνου (Πρίγκιπας), απειλώντας με αφανισμό, διάλυση, αποσυντονισμό τον θεσμό της Βασιλείας. Η Υβόννη δεν προσκυνά ποτέ και καθ’ υποβάλει τους άλλους σε υποκλίσεις προκειμένου να μάθουν στην «ακοινώνητη νερόβραστη» τι σημαίνει υπακοή. Η ανυπακοή την οδήγησε σε θάνατο με το βασιλικό γάντι, όταν σε δεξίωση με πιάτο πέρκας η βασιλική οικογένεια κάθεται πάνω από το κεφάλι της ωθώντας την να στραβοκαταπιεί ψαροκόκαλο για να πεθάνει στη συνέχεια αβοήθητη προς τέρψη όλων εκείνων που αποζητούσαν έναν θάνατο χωρίς αποδείξεις και χωρίς φανερό δολοφόνο.
Σκηνοθετικά η Σοφία Φιλιππίδου – με φορτίο τις ελληνικές παραδόσεις, των αρβανιτών, βλάχων, χωρικών, της υπαίθρου σε συγκερασμό με την υψηλή θεατρική ευρωπαϊκή παιδεία και δη τη Γερμανική– αξιοποιεί για τις ανάγκες της παράστασης δύο μέσα στο έπακρο: Πρώτον, το έντονο μακιγιάζ δημιουργεί αίσθηση εύπλαστης μάσκας, που σκοπό έχει να παραπλανήσει για την αληθινή ταυτότητα/ποιόν του βασιλικού ατόμου. Δεύτερον, όλοι είναι ντυμένοι με βαριά κουστούμια επισημότητας που καλύπτουν καθιστώντας βαρύ το σώμα εν αντιθέσει ενός εύπλαστου προσώπου. Αυτά τα δύο μέσα συντελούν στο να αναδείξουν το θέατρο προσώπων με γκριμάτσες, εκφράσεις, εξωτερικεύσεις μιας χρόνιας εσωστρέφειας σφραγισμένης με την ακαμψία του βασιλικού τίτλου και κώδικα καλής συμπεριφοράς. Οι βασιλικοί ζωγραφίζονται στον κινούμενο θεατρικό καμβά της Φιλιππίδου σε ζωντανόνεκρους, που θέλουν να εξοντώσουν το μόνο φυσικό πρόσωπο επί σκηνής που είναι η τεθλιμμένη Υβόννη.
Οι ηθοποιοί έχουν καταφέρει να αφήσουν στην άκρη τους εαυτούς τους και να ενταχθούν στο νερό της τέχνης που τους εισάγει στο πολωνικό θέατρο του Γκομπρόβιτς.
Ιστορικά, το πολωνικό κράτος, την περίοδο συγγραφής του θεατρικού έργου μετρά λίγα μόλις χρόνια ανεξαρτησίας βάσει της Συνθήκης των Βερσαλλιών (1919). Εκείνη την εποχή, η βασιλική εξουσία σ’όλη την Ευρώπη έχει δεχθεί χτύπημα από την έλευση και επικράτηση της αστικής τάξης, που αναγκάζεται να απασχολήσει ή ανεχθεί με γάμους συμφέροντος, απόδοση τίτλων ευγενείας, κάνοντας εν ολίγοις υποχωρήσεις έναντι των αστών, προκειμένου να διατηρήσει μετά βίας την πρωτοκαθεδρίας της, έστω και με χρονικές παρατάσεις στην ταξική σύγκρουση συμφέροντος.[iv]
Κάλλιστα η Πολωνία θα μπορούσε να πάρει τη θέση της Υβόννης στις βασιλικές οικογένειες της Ευρώπης, πράγμα που θα δούμε να συντελείται στον Β’ ΠΠ, οπότε και η Πολωνία υφίσταται αφανισμό και γενοκτονία. Όχι μόνο καταχτιέται, αλλά τα σύνορά της μετατοπίζονται από ανατολικά προς τα δυτικά ως να ήταν κράτος βαρκούλα και να ταξιδεύει ως πορτοκαλί μετανάστης σε φουσκωτό προς τη δύση.
Ο Clausewitz έλεγε μεταξύ άλλων ότι «ο πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα» [Πηγή: Κωνσταντίνος Κολιόπουλος, «Η στρατηγική σκέψη από την αρχαιότητα ως σήμερα», Εκδόσεις Ποιότητα, 2008, σελ. 141] Εδώ, θα κάνω την χοντροειδή νοηματική επέκταση, ότι η τέχνη και δη το θέατρο είναι πόλεμος –ως δημιουργική σύγκρουση κοινωνικο-πολιτισμικο-ιστορικών συνθηκών– και άρα πολιτική με άλλα μέσα.
Η Σοφία Φιλιππίδου κοινωνικοπολιτικά υψώνει τη σημαία ποιότητας και υψηλής διανόησης σε μια περίοδο πολυεπίπεδων κύκλων κρίσης, που ανατροφοδοτούν την ύπαρξή τους. Η κυβέρνηση επέλεξε να υποβαθμίσει τα πτυχία και τις σχολές καλών τεχνών στο πυρ το εξώτερο, το επίγειον, το αμιγώς ελληνικόν. Κινείται σε δύο διασταυρούμενα γρανάζια ή συνθήκες. Αφενός, η Ελλάδα έχει εξέλθει του ρόλου της Οικονομικής Υβόννης της Ε.Ε. και του Δ.Ν.Τ. κατά την παγκόσμια οικονομική κρίση 2008-2013. Η Ελλάδα ως άλλη οικονομική Ιφιγένεια θυσιάζεται για να ταξιδέψουν με πρίμο αεράκι οι τραπεζοπιστωτικές πολιτικές της Παγκόσμιας τράπεζας, υπέρ του πλούσιου Ευρωπαϊκού Βορρά, αφετέρου δε σε εθνικό επίπεδο η καλλιτεχνία εκχυδαΐζεται σε πτυχίο και πιάτο πέρκας δευτέρας διαλογής, που σκοτώνει τα παιδιά της σε μια άφωνη πείνα με το γάντι. Στο σημείο τομής των δύο αυτών αρνητικών κομβικών δυναμικών, έρχεται η Σ.Φ. που σκηνοθετεί αληθινό θέατρο σ’ έναν ολωσδιόλου ψεύτικο ντουνιά. Με μηδέν προϋπολογισμό, χωρίς εισιτήριο παρά μόνο με προαιρετική οικονομική συνεισφορά, χωρίς καν θεατρική σκηνή, στα Πατήσια των ναρκωτικών, της αστικής απόγνωσης. Ποιεί Τέχνη, σέβεται βαθιά ενθαρρύνοντας τον νεόκοπο θίασό της να ποιήσει θέατρο συμπλέοντας νοητικά και πνευματικά μαζί της. Μια γυναίκα που κανονικά θα έπρεπε εδώ και καιρό να κοσμεί σαν αρχικαπετάνισσα τα μεγάλα θέατρα της Ελλάδας, γιατί η ψυχή της Επιδαύρου, έχει εξοστρακιστεί προ πολλού λόγω υπερβολικής αυθεντικότητας.
Επιγραμματικά, η παράσταση όχι μόνο ήταν επιτυχής, αλλά έσπασε όλα τα κλισέ της καθεστηκυίας καπιταλιστικής θεατρικής παραγωγής. Δίχως εισιτήριο, δίχως θεατρικό σανίδι, με νέα παιδιά ως αγνή πρώτη ύλη και χωραφάκι γόνιμο, η Σοφία Φιλιππίδου θρέφει τα ελληνικά χώματα με τον σπόρο της φιλαλήθειας. Παράγει τέχνη, αξιοποιεί τα νέα ταλέντα και τα μπολιάζει με αξίες ποιότητας, μακριά από εγωιστικά σχήματα, εμμονές και μεγαλοϊδεατισμούς. Νέο και παλαιό αίμα ζυμώνονται στην ελληνική σκάφη, παράγουν τον άρτον τον επιούσιον συμπυκνωμένο για τους πνευματικά πεινασμένους και διψασμένους ετούτου του τόπου. Δίνει τροφή για σκέψη και αναστοχασμό. Συγχαρητήρια, λοιπόν, στο αθάνατο θέατρο θνητών ανθρώπων!
Το μήνυμα της παράστασης συνοψίζεται στη φράση του Clausewitz που μνημονεύει ο Παναγιώτης Κονδύλης στο βιβλίο «Θεωρία του Πολέμου»[v]:
«Ο άνθρωπος επιζητεί να δημιουργεί τον κίνδυνο τον οποίο εν τούτοις φοβάται.»
*************************************************************************************
Διανομή ρόλων:
Αποστόλης Κεπεσίδης: Βασιλιάς
Μαριέτα Κάβουρα κ’ Ασημένη Τούντα: Βασίλισσα Μαργαρίτα
Αλέξανδρος Μαρίνος: Πρίγκιπας Φίλιππος
Μελίνα Κόντογλου: Υβόννη
Ειρήνη Πετράκη: Αρχιθαλαμηπόλος
Χριστίνα Σαλαμάνη: Ισαβέλλα
Αθηνά Αλαμάνη: Κύριλλο
Μάκης Νάνος: Ιννοκέντιος
Δήμητρα Σαμαρά, Εύα Παπαλεωνιδοπούλου: Θείες και προξενήτρες[vi] γάμων συμφέροντος υπέρ(ή κατά) της Υβόννης
Σπύρος Βασιλάκης: ζητιάνος(είναι και βοηθός σκηνοθέτη)
[i] Πρωτογενής πηγή: Η Σοφία Φιλιππίδου στις 16.06.23 σε απάντησή της στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε ερώτηση σχετική: «…όσο για την αίτηση επιχορήγησης έκανα στο Υπουργείο Πολιτισμού ναι και απερρίφθη… στο Ίδρυμα Ωνάση έκανα επίσης δύο φορές πρόταση που επίσης απερρίφθη και στο φεστιβάλ Αθηνών επίσης δύο φορές και απερρίφθη…»
[ii] «. Σήμερα, οι νεοφεμινίστριες προτάσσουν διαρκώς ότι οι γυναίκες είναι μια ομάδα θυμάτων, η οποία διατρέχει μονίμως τον κίνδυνο να υποστεί βία κάθε μορφής, όχι διακρίσεις εις βάρος τους αλλά βία, επειδή είναι γυναίκες. Αυτό το νέο ρεύμα εγγράφεται στον δημόσιο διάλογο περί ταυτοτήτων: είμαι γυναίκα, αυτή είναι η ταυτότητά μου. Και αυτομάτως, είμαι θύμα. Είναι τόσο έντονος αυτός ο διάλογος περί θύματος ώστε ενίοτε το να είσαι θύμα γίνεται εύσημο*, πρόκειται για ιδεολογία που εκφράζεται ως “πάθος για θυματοποίηση”» ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2023 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
Πηγή: https://www.oefe.gr/panellinies/2023/EPAL_NEA_ELLHNIKA_2023.pdf extracted 5.06.23
[iii] «Σκέψεις πάνω στη θεατρική παράσταση «Υβόννη πριγκίπισσα της Βουργουνδίας», του Βίτολντ Γκομπρόβιτς», Ζωή Τόλη, Enetpress, 29.05.2023
Πηγή: https://www.enetpress.gr/σκέψεις-πάνω-στη-θεατρική-παράσταση-3/
[iv] «…Οι γάμοι ανάμεσα σε αριστοκρατικές και μεγαλοαστικές οικογένειες, η απονομή τίτλων ευγενείας σε αστούς και η επιχειρηματική δραστηριότητα πολλών αριστοκρατικών οικογενειών υπήρξαν εξελίξεις που χρονολογούνται βέβαια από τότε που πρωτοεμφανίστηκε η αστική τάξη…» Ι.Σ. Κολιόπουλος, «Νεώτερη Ευρωπαϊκή Ιστορία 1789-1945, Από Τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι τον Β’ ΠΠ», Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2001, η’ ανατύπωση, σελ.266.
[v] «Θεωρία του Πολέμου», Παναγιώτης Κονδύλης, Εκδόσεις Θεμέλιο, 2017, έκδοση ε’, σελ. 33.
[vi][vi] «Η αίγλη της παλαιάς αριστοκρατίας, παρόλη την φθορά που είχε υποστεί η τάξη αυτή κατά τον 19ο αιώνα, αποτελούσε θέλγητρο για τις κατώτερες τάξεις, αλλά συχνά και προσόν αδιαμφισβήτητο για την οικονομική και κοινωνική άνοδο.» Ι.Σ. Κολιόπουλος, «Νεώτερη Ευρωπαϊκή Ιστορία 1789-1945, Από Τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι τον Β’ ΠΠ», Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2001, η’ ανατύπωση, σελ.266.
