«”Το ωραίο βουνό» – σχόλιο πάνω στη Θεία Κωμωδία» (γράφει ο Τιχομίρ)

`

Διαβάζοντας τη Θεία Κωμωδία σε μετάφραση του Ν. Καζαντζάκη σταμάτησα σε ένα σχόλιο του ίδιου αναφορικά με τον στίχο 13 του τραγουδιού Α της Κολάσεως : “Μα ως έφτανα στα μπρόσποδα ενός λόφου”. Σύμφωνα με το σχόλιο του Καζαντζάκη, ο λόφος που βρίσκει ο Δάντης “εκεί που πια ξετέλευε η λαγκάδα/ που του ‘χε σφίξει την καρδιά με τρόμο”, συμβολίζει τον ανήφορο της αρετής.
Οι συγκυρίες όμως κάτω απ’ τις οποίες ο Δάντης φτάνει εκεί νομίζω ότι δίνουν έναν άλλο συμβολισμό στο “ωραίο βουνό”. Στους πρόποδές του συναντάει τρία θηρία που η συμβολική ερμηνεία που τους αποδίδει ο Κ., και νομίζω ότι θα πρέπει να διατηρηθεί, δε συμβαδίζει με την ερμηνεία του λόφου. Λεοπάρδαλη, λιοντάρι και λύκαινα, σύμβολα αντίστοιχα της φιληδονίας(ή του φθόνου), της αλαζονείας (ή της βίας) και της φιλαργυρίας ηθικά. Ο πολιτικός συμβολισμός δε μας ενδιαφέρει τόσο εδώ καθώς ο λόφος ως ανηφορικός δρόμος προς την αρετή είναι κατά βάση ηθική ερμηνεία.
Σ’ αυτό το σημείο τίθεται μια πρώτη αμφισβήτηση: μπορεί το διαβάτη του ενάρετου δρόμου να τον εμποδίζουν τέτοια θηρία; Ή ακόμη πιο σωστά: μπορεί τέτοια θηρία να βρίσκονται στο δρόμο της μίας και πραγματικής Αλήθειας;
Ύστερα είναι και η μορφή αυτού του δρόμου: λόφος, ένα ωραίο βουνό όπως αναφέρεται παρακάτω. Στην κατάβαση μάλιστα προς την Κόλαση ο Βιργίλιος, βλέποντας το Δάντη να δειλιάζει, του θυμίζει: “απ’ το θεριό σε γλίτωσα που εμπόδαε/ του ώριου βουνού να πάρεις τη συντόμη“( στ.119/120, τραγούδι Β, Κόλαση). Διαχρονικά και ειδικά σε έναν μαθητή του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη όπως ήταν ο Δάντης, ο δρόμος της Αρετής παρουσιάζεται μακρύς (αντίθ. συντόμη) και δύσβατος (αντίθ. ώριο βουνό). Σε πολλά σημεία μάλιστα πριν τον στ. 13 του Α τραγουδιού, ο Δάντης τονίζει ότι ήταν χαμένος και δικαιολογημένα από αγωνία και απελπισία, θα μπορούσε να δει το λόφο σαν σωτηρία.
Μα ακόμη κι αν τα προσπεράσουμε όλα αυτά, δυο ερωτήσεις γεννιούνται αναγκαία: γιατί η Βεατρίκη στέλνει τον Βιργίλιο να οδηγήσει τον Δάντη μέσα από την Κόλαση, αν επρόκειτο να πάρει το σωστό δρόμο (λόφος); Και αν ο λόφος είναι ο δρόμος της αρετής όπως λέει ο Καζαντζάκης, τότε ο άλλος, εκείνος που περνάει μέσα από την Κόλαση και φτάνει στον Παράδεισο, ποιος είναι;

`

Όπως φαίνεται το ωραίο βουνό δεν οδηγεί στην Αρετή. Είναι ο δρόμος της φιλοδοξίας, της ανύψωσης όχι ηθικά/πνευματικά, αλλά κοινωνικά/ πρόσκαιρα, και τα θηρία που τον φυλάττουν επιβάλλονται στον επίδοξο διαβάτη (η λύκαινα εμποδίζει τους διαβάτες μέχρι που τους σκοτώνει, χωρίς να ικανοποιεί ποτέ τον πόθο της- στ. 94-99)  , πρέπει να επιβληθούν. Είναι κάτι σαν μύηση, μύηση στα ήθη της μάζας που απαιτεί κάθε εποχή και που ως αποτέλεσμα έχει την αναγνώριση και αποδοχή από τα μέλη της για να ανέβεις ανάμεσά τους, ενώ ταυτόχρονα είναι η μόνη προσδοκία που μπορεί κανείς να έχει από αυτή την οδό.

Γιατί όμως ο Δάντης πρέπει να κατεβεί στην Κόλαση, ή μάλλον τι είναι η Κόλαση;

Η Αγγελική Κορρέ, σύγχρονη ποιήτρια, λέει: “είμαι στην Κόλαση για να παρατηρώ και να σκέφτομαι” (το παραθέτω από μνήμης). Η Κόλαση είναι η βαθύτερη αυτογνωσία που συντροφεύει την πράξη, η κάθοδος στα έγκατα της συλλογικής ανθρώπινης Ψυχής, της ψυχής των άλλων και ταυτόχρονα της δικής σου, και η θέα των μυστηρίων που κρύβονται εκεί μπορεί να επιφέρει τα χειρότερα βασανιστήρια, σωματικά και ψυχικά. Μπροστά στην αγωνία της σάρκας, με την προϋπόθεση της συνείδησης της παρουσίας του Θεού, ο άνθρωπος ταπεινώνεται, ενώ ταυτόχρονα αρχίζει η πλήρωση της Ανθρώπινης φύσης, εφόσον εκείνη τη στιγμή ο άνθρωπος είναι (και όχι μόνο κατά δύναμη), μεταξύ Θεού και Κτήνους.
Τον δρόμο αυτόν καλείται να πάρει και ο Δάντης.